کتاب «سیری در جنگ ایران و عراق - جلد دوم: از خرمشهر تا فاو»، دومین جلد از مجموعه پنج‌جلدی است که به قلم محمد درودیان، وقایع سیاسی- نظامی جنگ را از عملیات الی بیت‌المقدس تا والفجر 8 بررسی کرده است.

جلد دوم کتاب «سیری در جنگ ایران و عراق»، با عنوان فرعی «از خرمشهر تا فاو: بررسی نظامی- سیاسی جنگ بعد از آزادی خرمشهر تا فتح فاو و آزادی مهران (تیرماه 1361 تا مردادماه 1365)»، برای اولین‌بار در سال 1367، با عنوان ابتدایی «از خرمشهر تا فاو: تحلیلی نظامی، سیاسی از سیر چهار سال جنگ (تیرماه 61 تا مردادماه 65)»، در 267 صفحه قطع رقعی و با قیمت 600 ریال، در 10000 نسخه توسط مرکز مطالعات و جنگ معاونت سیاسی ستاد کل سپاه پاسداران انقلاب اسلامی منتشر شد.

نویسنده کتاب محمد درودیان، ویراستار بهاءالدین شیخ‌الاسلامی و طراح و رسم نقشه محسن رشید، اسدالله احمدی و علی‌احمد تقیئی هستند؛ البته در چاپ نخست، نامی از هیچ‌یک از دست‌اندرکاران این کتاب به میان نیامده و نام «مرکز مطالعات و جنگ معاونت سیاسی ستاد کل سپاه پاسداران انقلاب اسلامی» به‌ عنوان صاحب اثر درج شده است.

بر روی جلد کتاب، تصویری از کالک عملیات والفجر 8 در پس‌زمینه‌ای کرم‌رنگ به همراه تصویری از رزمندگان پس از فتح خرمشهر، قرار گرفته است. عنوان کتاب در وسط جلد و عبارت «مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ» و نشان سپاه پاسداران، در پایین جلد کتاب آمده است.

در پشت جلد کتاب نیز، قیمت و شماره تلفن مرکز پخش کتاب آمده است.

کتاب در یک مقدمه و 2 فصل با عنوان «نگاهی اجمالی به جنگ از بیت‌المقدس تا بدر» و «عملیات والفجر 8» تنظیم شده است.

فصل اول شامل: «فتح خرمشهر- سرآغاز مرحله جدیدی در جنگ (19-17)»، «دلایل عقب‌نشینی به داخل خاک عراق (19-23)»، «عملیات رمضان: ورود به داخل خاک عراق (25-23)»، «دلایل ورود به داخل خاک عراق (26-25)»، «تهدید شهر بصره (27-26)»، «موقعیت منطقه عملیاتی شهر بصره (28-27)»، «مأموریت و طرح مانور (29-28)»، «شرح عملیات (مراحل اول تا پنجم) (32-29)»، «ارزیابی عملیات رمضان (35-32)»، «عملیات محدود: کسب توان و گرفتن زمان از دشمن (36-35)»، «تدبیر عملیات محدود (38-36)»، «عملیات مسلم‌بن‌عقیل (39-38)»، «شرح عملیات (40-39)»، «عملیات محرم (43-40)»، «شرح عملیات (48-43)»، «عملیات والفجر مقدماتی و والفجر 1 (49-48)»، «شرح عملیات (49-54)»، «عملیات والفجر 1 (56-54)»، «شرح عملیات (59-56)»، «عملیات والفجر 2 و 3 و 4 (60-59)»، «عملیات والفجر 2 (63-60)»، «شرح عملیات (65-63)»، «عملیات والفجر 3 (67-65)»، «شرح عملیات (71-67)»، «عملیات والفجر 4 (72-71)»، «شرح عملیات (75-72)»، «عملیات خیبر: اتخاذ تاکتیک ویژه جهت دستیابی به ابتکار عمل (80-75)»، «شرح عملیات (86-80)»، «پس از خیبر (88-86)»، «عملیات عاشورا (میمک) (94-88)»، «عملیات بدر: بازگشت مجدد به هور (98-94)»، «شرح عملیات (102-98)»، «تلفات و خسارات وارده به دشمن (103-102)»، «ویژگی‌های قابل ملاحظه در طراحی عملیات (104-103)»، «پس از بدر (105-104)»، «جمع‌بندی تجربیات و اتخاذ تدابیر لازم (107-105)»، «تبیین استراتژی جنگ، جنگ تا رفع فتنه (109-107)»، «نظری بر سلسله عملیات محدود پس از بدر (110-109)»، «مشخصه‌‌های عملیات محدود (113-110)»، «سلسله عملیات قدس: قدس 1 تا 5 و عاشورای 4» (117-113)، «شرح عملیات (119-117)»، «قدس 3 (122-119)»، «شرح عملیات (124-122)»، «قدس 4 (130-124)»، «قدس 5 (130-133)»، «عاشورای 4 (134-133)»، «شرح عملیات (136-134)» و «نتایج و ارزیابی عملیات محدود (136-139) است.

فصل دوم نیز عناوین مختلفی را در خود جای داده است:

بررسی اجمالی وضعیت دشمن (157-142)، «والفجر 8- ضرورت انجام عملیات بزرگ (159-157)»، «عوامل انتخاب منطقه (165-159)»، «ویژگی‌های نظامی و منطقه‌ای عملیات فاو (172-165)، «پاره‌ای از تدابیر عملیاتی (186-172)»، «شرح عملیات (190-186)»، «مقاومت در محور ساحلی (193-190)»، «درگیری با لشکر گارد (199-193)»، «نتایج بدست‌آمده در عملیات (202-199)، «فاو از حضور تا تثبیت (203-202)»، «مشکلات بازپس‌گیری فاو برای دشمن (203-208)»، «تلاش‌های نیروهای خودی در فاو (209-208)»، «احداث خاکریز و تقویت عقبه‌ها (211-209)»، «ارزیابی و نتایج عملیات والفجر 8 (208)»، «الف: علل موفقیت عملیات والفجر 8 (212-211)»، «ب: بازتاب و انعکاس عملیات در رسانه‌ها و مطبوعات غربی (219-212)»، «ج: آموختنی‌های والفجر 8 (221-219)»، «نگاهی به سرانجام استراتژی دفاع متحرک (223-221)»، «الف: مقاومت مناسب و تحمیل تلفات انبوه بر دشمن (224-223)»، «ب: اهداف عراق از اتخاذ استراتژی دفاع متحرک (227-224)»، «ج: نگرشی اجمالی بر سلسله تعرضات نظامی دشمن (243-227)»، «آزادسازی شهر مهران (عملیات کربلای 1 (246-243)» و «شرح عملیات (256-246)».

نویسنده در پایان هر عملیات، نقشه عملیات را آورده و در بخش‌های مختلف کتاب، از جدول‌های آماری استفاده کرده است.

نویسنده در مقدمه، هدف از نوشتن این اثر را روشن ساختن «نقاط ضعف قوای خودی و دشمن» و «چگونگی و کیفیت ارتقاء جنگ در زمینه‌های سازماندهی و تاکتیک» برشمرده و آورده که برای نگارش این کتاب، از ده‌ها گزارش طبقه‌بندی‌شده از نبردهای مختلف، هزاران برگ اسناد عملیاتی و ده‌ها هزار نوار مصاحبه، بیسیم و... استفاده کرده است. به نقل از نویسنده تمرکز ابتدایی نویسنده بر تشریح عملیات والفجر 8 بود، اما به ‌دلیل ضرورت توضیح «علل ورود به داخل خاک عراق» و ابهاماتی که برخی گروه‌های سیاسی در این زمینه مطرح می‌کردند، ناگزیر از طرح مسائل اساسی جنگ در فاصله میان آزادسازی خرمشهر تا فتح فاو شد.

در فصل اول، ابتدا وضعیت سیاسی و نظامی جنگ پس از آزادسازی خرمشهر آمده و در ادامه، هم به دلایل تاکتیکی عقب‌نشینی سراسری عراق اشاره شده؛ و هم دلایل مقامات ایران برای ورود به خاک عراق مورد بحث قرار گرفته است.

در ادامه فصل اول، عملیات‌های رمضان، مسلم بن عقیل، محرم، والفجر مقدماتی، والفجر 1، والفجر 2، والفجر 3، والفجر 4، خیبر، عاشورا، بدر، قدس 1، قدس 2، قدس 3، قدس 4، قدس 5 و عاشورای 4 از منظر نظامی مورد بحث قرار گرفته و شرح و ارزیابی نتایج راهبردهای سیاسی و نظامی ایران از جمله «جنگ‌ جنگ تا رفع فتنه» و «عملیات‌های محدود» آمده است.

فصل دوم که بخش اصلی کتاب را تشکیل می‌دهد، به عملیات والفجر 8 اختصاص دارد.

فصل دوم با «بررسی اجمالی دشمن» در آستانه عملیات والفجر 8 آغاز شده و به مباحثی چون تلاش کشورهای غربی برای حفظ صدام با پشتیبانی نظامی- اطلاعاتی از وی، خروج ارتش عراق از لاک دفاعی و انجام تهاجمات محدود و موردی با هدف شکستن آرایش و ساختار رزم نیروهای ایران، تلاش عراق برای به ‌دست گرفتن آسمان ایران با حملات هوایی، انجام اقدامات مهندسی در منطقه عملیاتی هورالهویزه با هدف مقابله با حملات احتمالی ایران، پرداخته شده است.

در ادامه، نویسنده تلاش برای خروج جنگ از بن‌بُست و ایجاد برتری به نفع ایران را عامل اصلی «ضرورت عملیات بزرگ» دانسته و «ارزش سیاسی- نظامی زمین منطقه»، «عدم هوشیاری دشمن» و «امکان پدافند، تأمین و نگهداری منطقه» را سه عاملی برمی‌شمرد که با وجود مشکلات مختلف، فرماندهان سپاه را به انجام عملیات در منطقه فاو مجاب کرد.

پس از بررسی مسائل نظامی عملیات مانند «مشخصات طبیعی منطقه»، «تدابیر عملیاتی»، «شرح عملیات» و «نتایج بدست‌آمده در عملیات»، نویسنده به «علل موفقیت عملیات والفجر 8» پرداخته و از «غافلگیر شدن دشمن و عدم آمادگی‌اش»، «ضعف اطلاعاتی دشمن»، «عملیات پشتیبانی از اُم‌الرصاص، شلمچه و..».، «اتخاذ تاکتیک‌های ویژه خصوصاً هنگام عبور از رودخانه اروند»، «موقعیت زمین منطقه که امکان مانور مناسب را از دشمن سلب می‌کرد»، «امکان استفاده مناسب از آتش»، «سیستم نسبتاً مناسب پدافند هوایی» و «وسعت نسبتاً مناسب منطقه» به عنوان عوامل موفقیت نام می‌برد.

در بخش «بازتاب و انعکاس عملیات در رسانه‌ها و مطبوعات غربی»، ضمن درج گزیده‌ای از نظرات کارشناسان غربی، «تاکتیک‌های برتر ایران»، «درهم ‌شکستن خطوط دفاعی عراق»، «مخدوش شدن سیستم اطلاعاتی دشمن» و «تلفات وارده بر ارتش عراق و تبعات آن»، به‌عنوان دلایل موفقیت ایران در عملیات والفجر 8، احصا شده است.

در بخش انتهایی، راهبرد «دفاع متحرک» ارتش عراق پس از فتح فاو آمده و دلایل شکست این راهبرد با مرور «سلسله تعرضات نظامی دشمن» شرح داده شده است. پایان‌بخش کتاب شرح عملیات کربلای 1 برای آزادسازی شهر مهران است که توسط ارتش عراق اشغال شده بود.

کتاب «از خرمشهر تا فاو»، در کمتر از 4 ماه، به چاپ دوم رسید؛ این کتاب از چاپ چهارم به بعد، به‌ عنوان جلد دوم از مجموعه 5 جلدی «سیری در جنگ ایران و عراق» منتشر شد و اسامی دست‌اندرکاران آن درج گردید.

مجموعه 5 جلدی «سیری در جنگ ایران و عراق»، در سال 1400و با طرح جلد جدید، به چاپ یازدهم رسید.