گروه‌ها، نهادها، سازمان‌ها

نیروی زمینی سپاه پاسداران

محسن شیرمحمد
5 دورہ

نیروی زمینی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی «نزسا» از نیروهای پنج‌گانه سپاه است که فعالیت خود را از سال ۱۳۶۴ به طور رسمی آغاز کرد.

با آغاز جنگ تحمیلی، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی برای جذب نیروهای مردمی و سازمان‌دهی آن‌ها در ساختارهای عملیاتی در جبهه جنوب، ابتدا هسته‌های مقاومت تشکیل داد و به این ترتیب امکان استفاده از نیروهای مردمی را به توانمندی نظامی تبدیل کرد. سپس از دومین ماه جنگ با تشکیل گروهان‌های رزمی، امکان جذب و سازمان‌دهی نیروهای مردمی را افزایش داد. در بهار ۱۳۶۰ نیز با تشکیل گردان‌های مستقل به توانایی رزمی نیروهای مسلح جمهوری اسلامی افزود.‌‌[1] اوایل جنگ تحمیلی و در عملیات ثامن‌الائمه و شکست حصر آبادان (مهر 1360)، سازمان رزم سپاه به صورت گردان بود و هر گردان 300 تا 350 نفر نیرو داشت.‌‌[2] در این عملیات، تجهیزات 2 تیپ زرهی عراق به دست نیروهای ایران افتاد‌‌[3] و 10 روز پس از این عملیات، با استفاده از این تجهیزات، یگان زرهی سپاه پاسداران نیز شکل گرفت.‌‌[4]

پس از عملیات ثامن‌الائمه، عملیات طریق‌القدس در منطقه میانی استان خوزستان در دستور کار قرار گرفت. برای این عملیات جدید، به نیرویی حدود سه برابر عملیات ثامن‌الائمه نیاز بود، بنابراین سپاه پاسداران تصمیم گرفت سازمان رزم خود را گسترش دهد‌‌[5] و گردان‌های عملیاتی را در قالب تیپ‌های رزمی سازمان دهد. در عملیات طریق‌القدس به ۳۶ گردان نیروی رزمنده نیاز بود که سپاه پاسداران باید عمده آن‌ها را تأمین می‌کرد، بنابراین سپاه نخستین تیپ‌های رزمی خود را شامل تیپ 25 کربلا، تیپ 14 امام حسین (ع)، تیپ 31 عاشورا و تیپ 15 امام حسن (ع) تشکیل داد‌‌[6] که هر کدام 3 تا 5 هزار نیرو داشت.‌‌[7] آذر 1360، این نیروها در عملیات طریق‌القدس شرکت کردند و موفق به آزادسازی بخش‌هایی از خوزستان از جمله بستان شدند.‌‌[8]

در عملیات بیت‌المقدس (اردیبهشت 1361)، استقبال مردم از حضور در جبهه‌ها باعث شد تا تعداد تیپ‌های مستقل سپاه به 16 تیپ افزایش یابد. بر پایه اصول نظامی، این تعداد تیپ‌ باید کمتر از ۵۰ گردان در اختیار می‌داشتند، در حالی که تیپ‌های شانزده‌گانه سپاه در این عملیات بیش از صد گردان را فرماندهی کردند.‌‌[9] موفقیت عملیات بیت‌المقدس (فتح خرمشهر)، از نظر نظامی، علاوه بر راهبرد برتر و اجرای تاکتیک ویژه عبور از رودخانه کارون، مرهون افزایش توان رزمی سپاه پاسداران نیز بود. در این عملیات 50 هزار نفر‌‌[10] از سپاه پاسداران در 35 گردان‌‌[11] در قالب تیپ ولی با استعداد لشکر، وارد عملیات شدند که در مقایسه با عملیات ثامن‌الائمه (ع) و تنها در فاصله ۹ ماه، رشد 10 برابری توان رزمی سپاه پاسداران را نشان می‌داد.‌‌[12]

به همین دلیل بعد از این عملیات، تیپ‌های سپاه پاسداران به لشکر تبدیل شدند.‌‌[13] همچنین با توسعه ساختار و سازمان سپاه پاسداران، تمام استان‌های کشور به جز سیستان و بلوچستان دارای یگان مردمی شدند؛ این امکان فراهم شد که هر استان حداقل یک تیپ و حداکثر دو لشکر داشته باشد. مثلاً در استان اصفهان، لشکر ۸ نجف اشرف و ١٤ امام حسین (ع)، تیپ توپخانه ۱۵ خرداد و تیپ مهندسی ٤٠ صاحب‌الزمان (عج)، در استان تهران، لشکر ۲۷ محمد رسول‌الله (ص)، لشکر ۱۰ سیدالشهدا (ع) و گروه توپخانه ٦٣ خاتم‌الانبیا (ص)، در استان یزد تیپ ۱۸ الغدیر، در استان سمنان تیپ ۱۲ قائم و در استان کهگیلویه و بویراحمد تیپ احمد ابن موسی (ع) تأسیس شد.‌‌[14]

بهمن‌ ۱۳۶۱ سپاه پاسداران نیروهای  خود را در قالب قرارگاه خاتم‌الانبیا (ص) و قرارگاه نجف، سازمان‌دهی ‌کرد. قرارگاه خاتم‌الانبیا شامل سپاه هفتم حدید و سپاه سوم صاحب‌الزمان (عج) و قرارگاه نجف شامل سپاه یازدهم قدر و لشکر ۵ نصر بود. سپس در همین ماه (بهمن 1361) دو قرارگاه عملیاتی (خاتم‌الانبیا و نجف) منحل شدند و تشکیل نیروی زمینی در دستور کار فرماندهی سپاه پاسداران قرار گرفت. برای فرماندهی نیروی زمینی نیز، غلامعلی رشید (شهید) در نظر گرفته شد؛ البته به دلیل انجام عملیات والفجر مقدماتی (بهمن 1361)، این تصمیم اجرا نشد.‌‌[15]

در سال 1362 تقریباً تمام لشکرها و تیپ‌های رزمی سپاه پاسداران نیز به یگان‌های توپخانه مجهز شدند.‌‌[16] همچنین سازمان زرهی سپاه پاسداران گسترش یافت‌‌[17] و به ‌تدریج تیپ‌های زرهی 20 رمضان، 72 محرم و 28 صفر شکل گرفتند.‌‌[18]

 تا سال 1363 همه عملیات‌ها به صورت مشترک بین نیروی زمینی ارتش و سپاه پاسداران انجام می‌شد، ولی از آن به بعد این دو نهاد نظامی به صورت مستقل عملیات انجام دادند.‌‌[19]

نیاز به توسعه توان رزمی ایران برای غلبه بر قدرت رو به گسترش ارتش بعث عراق باعث شد‌‌[20] تا امام خمینی، در ۲۶ شهریور ۱۳۶۴، دستور تشکیل نیروی زمینی، هوایی و  دریایی سپاه پاسداران را صادر کردند و نیروی زمینی سپاه پاسداران به‌طور رسمی فعالیت خود را آغاز کرد.‌‌[21] در این دوره نیروی زمینی سپاه پاسداران دو عملیات بزرگ والفجر 8 و کربلای 5 را اجرا کرد.‌‌[22]

در جنگ تحمیلی، لشکرهای زیرمجموعه نیروی زمینی سپاه پاسداران، از نیروهای داوطلب بسیج استفاده می‌کردند؛ پس از جنگ و از سال ۱۳۶۹ به‌ طور رسمی نیروی مقاومت بسیج از نیروی زمینی سپاه جدا شد و به عنوان پنجمین نیروی زیرمجموعه سپاه پاسداران به فعالیت خود ادامه داد. سال ۱۳۸۷ نیز طرح تحول نیروی زمینی سپاه پاسداران اجرا شد که بر اساس آن، مناطق مقاومت بسیج، به همراه لشکرها و تیپ‌های نیروی زمینی سپاه پاسداران، سپاه‌های استانی را تشکیل دادند. هم‌اکنون نیروی زمینی سپاه پاسداران از نظر نظامی تحت مدیریت ستاد مرکزی است و تشکیلات و امکاناتش را در ۳۲ سپاه استانی (۳۰ سپاه استانی و ۲ سپاه استان تهران) و ۱۱ قرارگاه مستقر کرده است. این قرارگاه‌ها به عنوان واحدهای نظامی منطقه‌ای عمل می‌کنند. هر قرارگاه دارای ساختار مستقل مرکزی است و علاوه بر استفاده از امکانات سپاه استان‌ها، از واحدهایی چون یگان پشتیبانی رزم و یگان پشتیبانی خدمات نیز برخوردار است. در حال حاضر نیروی زمینی سپاه پاسداران ۱۰ لشکر رزمی و یگان‌های توپخانه، یگان‌های زرهی، تکاور، هوابرد، نیروی ویژه و هوانیروز دارد.‌‌[23]

فرماندهی نیروی زمینی سپاه پاسداران در دوران دفاع مقدس بر عهده سیدیحیی (رحیم) صفوی ‌‌[24] و علی شمخانی‌‌[25] بود. احمد کاظمی از 29 مرداد 1384 فرمانده نیروی زمینی سپاه شد که در سانحه هوایی سقوط هواپیمای نظامی در نزدیکی ارومیه در 19 دی همان سال، به شهادت رسید.‌ ‌[26] اکنون سرتیپ محمد کرمی فرمانده نیروی زمینی سپاه پاسداران است.‌‌[27]

[1]. زارع‌زاده، نادر، اطلس لشکر 17 علی بن ابی طالب (ع) در دفاع مقدس، تهران، مرکز اسناد و تحقیقات دفاع مقدس، 1399، ص 30.

[2]. اردستانی، حسین، تاریخ شفاهی دفاع مقدس - روایت سید یحیی صفوی (از سنندج تا خرمشهر)، ج 1، تهران، مرکز اسناد و تحقیقات دفاع مقدس، 1397، ص 389.

[3]. خبرگزاری تسنیم، «گفتگوی تفصیلی با سردار جعفری»، https://tn.ai/2125982.

[4]. همان.

[5]. علایی، حسین، روند جنگ ایران و عراق، ج 1، تهران، مرزوبوم، 1391، ص 358.

[6]. همان، ص 359.

[7]. اردستانی، حسین، همان، ص347 و 389.

[8]. پوراحمد، احمد، «جغرافیای عملیات ماندگار دفاع مقدس»، تهران، بنیاد حفظ آثار و نشر ارزش‌های دفاع مقدس، چ دوم ، 1390، ص68.

[9]. زارع‌زاده، نادر، همان، ص 30.

[10]. همان، ص 491؛ لطف‌الله‌زادگان، علی‌رضا، روزشمار جنگ ایران و عراق (کتاب بیست و سوم: والفجر مقدماتی)، تهران، مرکز اسناد و تحقیقات دفاع مقدس،1392، ص 538.

[11]. رزاق‌زاده، امیر «عملیات طریق‌القدس»، فصلنامه نگین، ش 41، تابستان 1391، ص 45.

[12]. لطف‌الله‌زادگان، علی‌رضا، همان، ص 538.

[13]. حاجی ‌خداوردی ‌خان، مهدی و حسین احمدی، تاریخ شفاهی دفاع مقدس - روایت حسین علایی فرمانده قرارگاه نوح (ع)، ج 1، تهران، مرکز اسناد و تحقیقات دفاع مقدس، 1402، ص 510.

[14]. اردستانی، حسین، همان، ج 2، ص 92 و 93.

[15]. لطف‌الله‌زادگان، علی‌رضا، همان، ص 25،22، 26 ، 538 تا 540؛ اردستانی، حسین، همان، ج 2، ص 92 ؛  پورکاظم، عزیزالله، «نبرد امقر: کارنامه عملیاتی  تیپ 3 روح الله  لشکر 8 نجف اشرف»، اصفهان، دارخوین، 1399، ص40 و41.

[16]. یزدانی، علی‌رضا، «تاریخچه تأسیس و توسعه توپخانه سپاه در جنگ»، فصلنامه نگین ایران، ش 26، پاییز 1387، ص 27 تا 31.

[17]. خبرگزاری تسنیم، همان.

[18]. فصلنامه نگین ایران، «تحول ساختاری زرهی سپاه در دوران جنگ: گفتگو با سردار یزدان مؤیدپور»، ش 27، زمستان 1387، ص 128.

[19]. علایی، حسین، همان، ج 2، ص 119 و 120.

[20]. حاجی‌ خداوردی خان، مهدی و حسین احمدی، همان، ص 510.

[21]. اردستانی، حسین، تاریخ شفاهی دفاع مقدس (روایت سیدیحیی صفوی - از شرق بصره تا مهران)، ج 2، تهران، مرکز اسناد و تحقیقات دفاع مقدس، 1400، ص 234.

[22]. همان، ص 235.

[23]. مشرق نیوز، «سپاه‌های استانی به 32 رسید»، https://www.mashreghnews.ir/news/30996/؛  خبرگزاری ایسنا، «طرح ادغام ستادهای نیروی زمینی سپاه و مقاومت بسیج انجام شد»، https://www.isna.ir/news/8704-05659/ .

[24]. اردستانی، حسین، همان، ج 2، ص 408.

[25]. علایی، حسین، همان، ج 2، ص 132.

[26]. مساح، مرتضی، اولین مسافر خرمشهر، تهران، بنیاد حفظ آثار و نشر ارزش‌های دفاع مقدس، 1387، ص 24 و25.

[27]. خبرگزاری مهر، «سردار سرتیپ محمد کرمی به فرماندهی نیروی زمینی سپاه پاسداران منصوب شد»، https://www.mehrnews.com/news/6504657.