جزیره بوبیان
جزیره بوبیان متعلق به کشور کویت، در شمال غربی خلیج فارس است و در جنگ تحمیلی در اختیار ارتش عراق بود.
جزیره بوبیان بزرگترین جزیره کویت و پس از جزیره قشم، دومین جزیره بزرگ خلیج فارس است. این جزیره در شمال غربی خلیج فارس و شمال شرقی کویت قرار دارد؛ غیرمسکونی است و 60 درصد آن منطقه حفاظت شده است.
مساحت بوبیان 863 کیلومتر مربع، معادل 5 درصد کل مساحت کویت است و عمدتاً زمینی مسطح و پست دارد و سواحل آن را باتلاقهای نمکی فرا گرفتهاند. در بخش میانی جزیره نیز چندین رودخانه خشک وجود دارد.
جزیره بوبیان مشرف به پایگاه دریایی امالقصر عراق و کمترین فاصله آن تا خاک عراق حدود 20 کیلومتر است؛ فاصله آن تا آبادان ایران نیز تقریباً به همین اندازه است.[1]
بوبیان در جنوبیترین نقطه (شمال غرب رأسالبرشه) با یک پل بتنی به طول 2500 متر و عرض 19 متر بر روی خور صبیه به خاک اصلی کویت متصل شده و کشتیها میتوانند از زیر آن عبور کنند. این پل فقط کاربرد نظامی دارد[2] و کویت از طریق آن نیروی نظامی به داخل جزیره منتقل میکند.[3]
به دلیل کوتاه بودن نوار ساحلی عراق و کم عمق بودن بنادر این کشور، زمامداران این کشور همواره دستیابی به خط ساحلی گستردهتر و دسترسی مناسبتر به آبهای آزاد خلیج فارس را اهداف راهبردی خود میدانستند و اشغال استان خوزستان ایران، داشتن حاکمیت انحصاری بر اروندرود و اشغال کویت یا حداقل سلطه بر دو جزیره وَربه و بوبیان این کشور از جمله سیاست توسعهطلبانه همیشگی آنها بوده است.[4]
حکومت عراق همواره نسبت به جزیره بوبیان ادعای مالکیت داشته که پیشینهای تاریخی دارد. درخواست واگذاری جزایر بوبیان، فیلکه و وربه به عراق، نخستین بار هنگام استقلال عراق در 1933م و سپس استقلال کویت در سال 1961م مطرح شد که البته عراق ناکام ماند. در ماجرای اختلافات مرزی ایران و عراق پیش از امضای معاهده 1975م الجزایر نیز، حکومت بعث تلاش داشت از این جزایر علیه ایران استفاده کند. حکومت عراق در این دوره، با هدف تقویت مواضع دفاعی بندر امالقصر، خواستار واگذاری یا اجاره جزایر بوبیان، فیلکه و وربه به عراق شد که کویت نپذیرفت.[5]
با آغاز جنگ تحمیلی، حکومت بعث فرصت یافت ادعاهای دیرینه خود را مطرح کند.[6] موقعیت جزیره بوبیان در امتداد جزیره خارک، اهمیت این جزیره برای عراق را دوچندان کرده بود و این کشور به دلیل مسدود بودن اروندرود و نابودی تأسیسات نفتی اسکلههای البکر، العمیه و در ادامه، تسخیر بندر فاو توسط ایران، بخش عمدهای از ارتباط خود با خلیج فارس و توان عملیاتیاش را در دریا از دست داده بود و تلاشهای متعددی برای تصرف یا بهرهبرداری از جزیره بوبیان انجام داد.[7]
در سال 1980 (1358 و 1359 ش)، دولت عراق رسماً از کویت خواست جزایر بوبیان، فیلکه و وربه را به مدت 99 سال به این کشور اجاره دهد. عراق میخواست یک پایگاه دریایی در جزیره بوبیان احداث کند؛ البته این بار نیز دولت کویت با این درخواست مخالفت کرد.[8]
عراق درخواستهای مکرری برای بهرهبرداری از جزایر کویت داشت اما به دلیل نیازش به دریافت کمکهای مالی گسترده از کویت در جریان جنگ تحمیلی، امکان اعمال فشار سیاسی بر کویت را نداشت. به همین دلیل، از سال 1980م تا 1984م، حکومت بعث مسئله اجاره جزایر بوبیان، فیلکه و وربه را به طور رسمی مطرح نکرد. در مقابل، دولت کویت برای تأکید بر حاکمیت خود بر جزیره بوبیان، اوایل سپتامبر 1982م (1361ش) مطالعات اولیهای برای توسعه این جزیره آغاز کرد و در همین سال، عملیات ساخت یک پل ارتباطی میان جزیره بوبیان و سرزمین اصلی کویت آغاز شد که طی پنج ماه به پایان رسید.
هدف اصلی کویت از احداث این پل، پاسخگویی به ادعاهای عراق بود؛ بهویژه اینکه عراق مدعی بود این جزیره فاقد جمعیت، تأسیسات زیربنایی و راههای ارتباطی است. کویت با این اقدام تلاش داشت تا این بهانه را از عراق سلب کند و بر مالکیت عملی و حقوقی خود نسبت به جزیره بوبیان تأکید ورزد.[9]
در 1984م (1363ش)، ایران در عملیات خیبر موفق شد جزایر نفتخیز مجنون را در منطقه باتلاقی هویزه تصرف کند؛ جزایری که حدود 50 حلقه چاه نفتی بهرهبرداری نشده داشت.
این شکست سنگین، عراق را بر آن داشت تا بار دیگر فشارهای سیاسی خود را بر کویت افزایش دهد. بغداد با استفاده از شرایط جدید جنگ، کویت را تحت فشار گذاشت تا با اجاره این سه جزیره موافقت کند. دولت عراق مدعی بود برای دفاع از سرزمین خود و همچنین دفاع از کویت در برابر ایران، به این جزایر نیاز دارد و اگر کویت این درخواست را نپذیرد، بغداد به زور آنها را اشغال خواهد کرد.
با افزایش فشارهای سیاسی و تهدیدهای عراق، کویت برای نخستین بار در برابر برخی مطالبات بغداد سرخم کرد و در سفر شیخ سعد عبدالله السالم الصباح، ولیعهد و نخستوزیر کویت به بغداد در نوامبر 1984م (1363ش)، گزارشهایی از توافق ضمنی میان دو کشور درباره سه جزیره بوبیان، فیلکه و وربه منتشر شد و کنترل این جزایر موقتاً در اختیار عراق قرار گرفت، هرچند جزئیات این توافق هیچگاه اعلام نشد.[10]
پس از این اقدام دولت کویت، ایران به این کشور هشدار داد که در صورت اشغال این جزایر توسط عراق، کویت نباید هیچ ادعایی نسبت به آنها داشته باشد. در واکنش به این شرایط و برای کاهش تنشهای منطقهای، کویت جزیره بوبیان را خارج از عملیات جنگی اعلام کرد؛ همچنین این کشور اعلام کرد نیروهای نظامی خود، بهویژه سامانههای دفاع ضد هوایی را در بوبیان مستقر کرده تا نشان دهد این جزیره تحت کنترل و حفاظت کویت است.[11]
27 آبان 1363، راشد الراشد، قائممقام وزیر امور خارجه کویت، در دیدار با کاردار ایران در این کشور، تأکید کرد که سه جزیره بوبیان، وربه و فیلکه همچنان تحت مالکیت و حاکمیت کویت است و به عراق واگذار نشدهاند.[12]
بهمن 1364 نیروهای ایران شبهجزیره فاو را تصرف کردند[13] و فشار عراق بر کویت برای واگذاری دو جزیره وربه و بوبیان، افزایش یافت، چرا که این جزایر در جنوب شبهجزیره فاو میتوانستند نقش کلیدی در حمله متقابل عراق علیه نیروهای ایران ایفا کنند. در نهایت، کویت و عراق به توافق رسیدند و این جزایر در دو سال پایانی جنگ تحمیلی تحت کنترل عراق درآمدند و خسارات قابل توجهی به ایران وارد شد. دولت ایران بارها از کویت خواست مانع استفاده عراق از این جزایر علیه ایران شود اما کویت با رد ادعای ایران و برای پنهان کردن همکاری خود با حکومت بعث، همزمان چندین پروژه عمرانی را در این جزایر آغاز کرد.[14]
هر چند در مدتی که شبهجزیره فاو در تصرف ایران بود، هیچ تعرض مستقیمی به جزایر کویت صورت نگرفت، اما نیـروهای عـراق بارها از جزیره بوبیان علیه مـواضع نیروهای ایران اقدام کردند. در نهایت نیز با استفاده از این جزیره در سال 1367 شبهجزیره فاو را از دست ایران خارج کردند.[15]
پس از جنگ تحمیلی، صدام حسین در سال 1369، به کویت حمله کرد و نظامیان عراق بر خورعبداللّه و سواحل و جزایر پیرامون آن از جمله بوبیان مسلط شدند.[16] پس از آزادسازی کویت از اشغال عراق در سال1370ش، جزیره بوبیان به پایگاه نظامی کویت تبدیل شد و عراق در 1373ش، رسماً مرز تعیین شده توسط سازمان ملل متحد با کویت را پذیرفت و ادعای خود نسبت به جزیره بوبیان را پس گرفت.
در سال 1389 ش، دولت عراق در پی احداث بندر بزرگ فاو در مجاورت خورعبدالله برآمد و کویت در مقابل در سال 1390 ساخت بندر مبارک را در جزیره بوبیان آغاز کرد.[17]
امروزه چندین پروژه توسعهای در جزیره بوبیان شامل ساخت بندر، فرودگاه و شهرک مسکونی در حال اجراست.
منابع و ارجاعات
- [1]. سایت تحلیلی خبری عصر ایران، «مروری بر پرونده سیاه حکومت کویت در 8 سال جنگ ایران و عراق»، https://www.asriran.com/fa/news/106807.
- [2]. همان.
- [3]. همان.
- [4]. یاری، احسان و دیگران، «بررسی علل حمله عراق به کویت»، فصلنامه جغرافیا و روابط انسانی، تابستان 1401، دوره 5، ش 1، ص 80.
- [5]. سایت تحلیلی خبری عصر ایران، همان.
- [6]. جعفری ولدانی، اصغر، «آزهای سرزمینی عراق نسبت به کویت 90-1968»، فصلنامه راهبرد، سال بیست و یکم، ش 63، تابستان 1391، ص 84.
- [7]. خبرگزاری دفاع مقدس، «20 تیرماه سالروز اعلام حمایت مجدد کویت از عراق در جریان جنگ تحمیلی در سال 1363»، https://defapress.ir/fa/news/123895.
- [8]. جعفری ولدانی، اصغر، همان، ص 84.
- [9]. همان، ص 86.
- [10]. همان، ص 87 و 88.
- [11]. همان، ص 88.
- [12]. سایت تحلیلی خبری عصر ایران، همان.
- [13]. رشید، محسن، اطلس جنگ ایران و عراق، تهران، مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ، 1379، ص 74.
- [14]. مرکز اسناد و تحقیقات دفاع مقدس، «بررسی مواضع و عملکرد کویت در جنگ ایران و عراق» ، https://defamoghaddas.ir/index.php.
- [15]. سایت تحلیلی خبری عصر ایران، همان.
- [16]. دانشنامه جهان اسلام، «خورعبدالله»، www. rch. ac. ir/article/Details/8880.
- [17]. ایرنا، «مناقشه مرزی خورعبدالله و روابط پیش روی کویت و عراق»، 24 بهمن 1395، www. irna. ir/news/82427018.
