زندان دولهتو
اسارتگاه دولهتو، ساختمانی در نقطه صفر مرزی شهرستان سردشت و متعلق به حزب دموکرات ایران بود که با هماهنگی این حزب در 17 اردیبهشت 1360، توسط جنگندههای حکومت بعث عراق بمباران شد و گروگانهای حاضر در آن به شهادت رسیدند.
حزب دموکرات کردستان ایران که در ماههای ابتدایی پیروزی انقلاب اسلامی، مبارزه مسلحانه با جمهوری اسلامی را آغاز کرده بود، برای باجخواهی از حکومت و خانواده گروگانها، ایجاد رعب و وحشت در میان مردم بومی منطقه، طرفداران نظام اسلامی را به گروگان میگرفت و آنها را به مناطق تحت سیطره خود میبرد و در گروگانگاههایی نگهداری میکرد.[1]
اسارتگاه دولهتو، یکی از گروگانگاههای حزب دمکرات بود. این مکان در اصل یک اصطبل بود که در روستای دولهتو در شمال غربی سردشت و در نقطه صفر مرزی ایران و عراق در مجاورت روستاهای آلواتان، میرآباد و مزرعه قرار داشت. این اسارتگاه 8 اتاق 10 متری داشت و در هر اتاق، 30 نفر نگهداری میشدند.[2]
اعضای سازمان جهاد سازندگی، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، ارتش جمهوری اسلامی ایران، اعضای متمرد حزب دموکرات و برخی شهروندان عراقی، گروگانهای این اسارتگاه را تشکیل میدادند.[3]
نگهبانان این زندان شامل اعضای گروهکهای ضدانقلاب، سلطنتطلبان فراری و اعضای حزب دمکرات بودند؛ ایرج سلطانی (از خلبانان ارتش شاهنشاهی) و خواهرزاده عبدالرحمن قاسملو (دبیرکل حزب دموکرات) معروف به «سروان امید»، نیز از نگهبانان این اسارتگاه بودند.[4]
تغدیه گروگانها در هر شبانهروز، یک تکه نان و یک کاسه آب نخود بود. ارتفاع سقف اسارتگاه بسیار کوتاه، کثیف و نمناک بود و موش و شپش در آن وجود داشت. وضعیت نامناسب بهداشتی و نبود حمام موجب بروز بیماری در میان گروگانها شده بود. هر روز نیز برای جمعآوری هیزم و روشن کردن آتش برای دیگ غذا، از گروگانها بیگاری میکشیدند.[5]
برخی گروگانهای دولهتو، به اصطلاح پس از محاکمه توسط «واحد قضایی حزب دموکرات کردستان ایران» و «ماموستا گوران» یکی از نمایندگان قضایی حزب دموکرات، اعدام شدند.[6]
در اردیبهشت 1360، جلیل گادانی، فتاح کاویانی و ایرج سلطانی، به نمایندگی از حزب دمکرات و عبدالله مهتدی و ابراهیم علیزاده از طرف کومله، با سرهنگ عیار عبدالرضا و رشید صالح در اداره استخبارات کرکوک عراق ملاقات کردند و بر سر بمباران اسارتگاه دولهتو توسط عراق توافق کردند.[7]
ساعت 10 صبح روز 17 اردیبهشت 1360، که گروگانها از بیگاری بازگشته و در حال هواخوری در محوطه بودند، توسط نگهبانان که تعداد آنها از 50 نفر به 12 نفر کاهش یافته بود، به داخل اتاقها هدایت شده و دقایقی بعد، اسارتگاه دولهتو توسط دو فروند جنگنده عراق بمباران شد.[8] طبق گفتۀ بازماندگان فاجعه، نگهبانان به منظور راهنمایی خلبانان، یک پرچم قرمز بسیار بزرگ بالای اسارتگاه نصب کرده بودند و نیروهای حزب دمکرات و کومله، نجاتیافتگان را از ارتفاعات هدف قرار میدادند. در این حادثه 130 نفر شهید و مجروح شدند. حزب دمکرات و کومله در مقابل واکنشهای مختلف جهانی، همکاری خود را با عراق را در این فاجعه انکار کرد و مراسم ترحیمی نیز برای شهدا برگزار نمود.[9]
پس از بمباران، برخی اجساد گروگانها به مقامات دولت ایران تحویل داده شد و برخی نیز در همان محل دفن شدند. گروگانهای زندهمانده هم، به محل دیگری در آلواتان منتقل شدند.[10]
سال 1403، پیکر برخی شهدای اسارتگاه دولهتو، توسط کمیته جستجوی مفقودین ستاد کل نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران تفحص و تشییع شدند.[11]
کتابهای «طبیب زندان دولتو» از انتشارات مرکز اسناد و تحقیقات دفاع مقدس، «سپیدارهای آن سوی دولهتو» از انتشارات سوره مهر و «زندان دولهتو؛ خاطرات اسرای سرزمین بیغروب» از انتشارات موزه انقلاب اسلامی و دفاع مقدس، از آثار مکتوبی است که درباره اسارتگاه دولهتو نوشته شده است. فیلم سینمایی «زندان دولهتو» نیز در این باره ساخته شده است.
منابع و ارجاعات
- [1]. ماهنامه سرو، ش 58، دی 1402، ص 85؛ خبرگزاری دفاع مقدس https://dnws.ir/001DP9.
- [2]. ماهنامه سرو، ش 58، دی 1402، ص 82 و83؛ مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی، «شرحی غمناک ـ زندانیان زندان دولهتو»، https://psri.ir/?id=mb9md5vf.
- [3]. ماهنامه سرو، همان، ص 83-81.
- [4]. ماهنامه سرو، همان، ص 83؛ بسطامی، رضا، «همسویی حزب دموکرات کردستان ایران و رژیم صدام در آغاز جنگ تحمیلی»، فصلنامه نگین ایران، ش 8، بهار 1383، ص 111؛ مقدم، حمید، «هفدهم اردیبهشت سالروز جنایت در زندان دولهتو»، مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی، https://psri.ir/?id=qzvysama.
- [5]. مقدم، حمید، همان.
- [6]. همان.
- [7]. بسطامی، رضا، همان، ص 111؛ مقدم، حمید، همان.
- [8]. ماهنامه سرو، همان، ص 84؛ مقدم، حمید، همان.
- [9]. بسطامی، رضا، همان، ص 111؛ مقدم، حمید، همان.
- [10]. مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی، همان.
- [11]. همشهری آنلاین، «روایت سردار باقرزاده درباره زندان دوله تو در سردشت | شناسایی شهدای این زندان مخوف بعد از حدود 43 سال»، https://www.hamshahrionline.ir/news/884176.
