نیروی هوایی سپاه پاسداران
نیروی هوایی سپاه پاسداران به صورت غیر رسمی و شامل یگان هوایی، فرماندهی موشکی، پدافند هوایی و یگان پهپادی در سالهای ابتدای دفاع مقدس فعال بود که در 26 شهریور 1364 و با فرمان امام خمینی (ره) مبنی بر تشکیل نیروهای سهگانه سپاه پاسداران، رسمیت یافت.
تاریخچه یگان هوایی سپاه پاسداران به اوایل دهه 1360 بازمیگردد. با ورود 2 فروند بالگرد 206 (جت رنجر) به سپاه پاسداران در سال 1361 از سازمان انرژی اتمی، فعالیت پروازی یگان هوایی سپاه پاسداران در فرودگاه مهرآباد آغاز شد. در همان سال پس از بازسازی 4 بالگرد جت رنجر، شامل دو فروند در صنایع پنها (صنایع پشتیبانی و نوسازی هلیکوپترهای ایران) و دو فروند در یگان هوایی سپاه، تعداد بالگردها در یگان هوایی به 6 فروند رسید.[1] همچنین پایگاه هوایی قدر سپاه پاسداران، مستقر در فرودگاه مهرآباد نیز از سال 1361 با در اختیار گرفتن اولین پرندههای سبک (هواپیماهای سِسنا و توربوکوماندر)، مأموریت حملونقل مسئولین را بر عهده گرفت.[2]
بالگردهای سپاه در عملیاتهای خیبر؛[3] بدر؛ والفجر 8 و 10؛ کربلای 2، 4، 5، 10؛ نصر 4، 7،8؛ بیتالمقدس 3،2،1 و مرصاد شرکت داشتند.[4]
3 آبان 1363، 13 نفر از نیروهای سپاه پاسداران به فرماندهی حسن طهرانی مقدم برای فراگیری آموزشهای موشکی به سوریه اعزام شدند و 11 دی 1363 به کشور بازگشتند و سال 1364 حسن طهرانی مقدم فرمانده موشکی سپاه پاسداران شد.
فرماندهی موشکی زمین به زمین سپاه پاسداران، در جنگ شهرها که از سوی عراق آغاز شده بود، با سازماندهی دو سکوی پرتاب در یک گردان موشکی و با شلیک 88 فروند موشک اسکاد خریداری شده از لیبی و کره شمالی، مقابله به مثل کرد.[5]
26 شهریور 1364 با فرمان امام خمینی، نیروهای سهگانه زمینی، دریایی و هوایی در سپاه پاسداران تشکیل شدند[6] و به دنبال آن، پدافند هوایی سپاه پاسداران نیز فعالیت خود را در زیرمجموعه نیروی هوایی با عنوان فرماندهی پدافند آغاز کرد. با تشدید هجوم هوائی دشمن نیز، تجهیز پدافند هوایی سپاه در دستور کار قرار گرفت؛[7] در سال 1363 سامانه موشک ضد هوایی سام-2 از لیبی[8] و در سال 1365 سامانه موشک ضد هوایی اچ. کیو-2 از چین وارد کشور شد و پایگاههایی برای پدافند شهرها ایجاد گردید.[9] از جمله اقدامات برجسته پدافند هوایی سپاه ساقط کردن میگ-25 در آسمان اصفهان در 26 بهمن 1365 بود.[10] در سال 1366نیز، فرماندهی تعمیرات و نوسازی سیستمهای پدافندی و موشکی شهید قدیری در سپاه پاسداران تأسیس شد.[11]
اواسط عملیات خیبر (1362) یگان پهپادی سپاه پاسداران نیز با طرح استفاده از هواپیماهای بدون سرنشین برای عملیات شناسایی یا اقدامات رزمی ایجاد شد.[12] از سال 1364 به بعد نخستین پرواز پهپادها برای عکسبرداری آغاز و اولین پهپاد با نام «تلاش» و با استفاده از دوربینهای معمولی عکاسی و فیلمهای 135 میلیمتری[13] در صنایع هوایی قدس سپاه پاسداران ساخته شد.[14] نمونه بعدی پهپاد نیز «مهاجر» نام داشت که از سال 1366 در سپاه پاسداران به کار گرفته شد.[15]
در دوران دفاع مقدس 487 نفر از کارکنان پدافند هوایی سپاه پاسداران به شهادت رسیدند و 468 نفر مجروح شدند.[16]
پس از دفاع مقدس، تسلیحات نیروی هوایی سپاه گسترش یافت؛ حداکثر برد موشکها در پایان جنگ تحمیلی تنها 300 کیلومتر بود، اما اکنون فرماندهی موشکی زمین به زمین سپاه پاسداران با در اختیار داشتن تجهیزات پیشرفته موشکی[17] قادر است اهدافی تا برد 2 هزار کیلومتر را هدف قرار دهد.[18] این فرماندهی، سامانههای موشکی مختلف و از جمله اسکاد بی و سی، شهاب 1 و 2، فاتح 110، تندر 69، زلزال، نازعات و شهاب 3، خرمشهر و سجیل را در گروههای قدرتمند موشکی سازماندهی کرده است[19]که نتیجه آن در پیروزی ایران بر دشمن صهیونی آمریکایی در جنگ رمضان مشهود است.
در زمینه پهپاد نیز پیشرفتهای زیادی در سپاه پاسداران به دست آمده است. جهاد خودکفایی سپاه پاسداران پهپادهای گوناگونی از جمله ابابیل، حازم، شاهد، حماسه، سریر، شاهد 129 طراحی و ساخته است که در جنگ تحمیلی دوم (خرداد 1404) و جنگ رمضان (اسفند تا خرداد 1405) از آنها برای مقابله با دشمن استفاده شد.[20]
با ورود و عملیاتی شدن بالگردهای کبرا در سال 1376 و ام. آی-171 در سال 1379 یگان بالگرد نیروی هوایی سپاه حوزه پشتیبانی خود را از نیروهای سطحی گسترش داد و با شرکت در عملیاتهای مختلف و ترابری بارهای حجیم، ظرفیتهای جدیدی برای خود ایجاد کرد.[21]
از سال 1377 نیز هواپیماهای توکانو، وای-12 در نیروی هوایی سپاه به کار گرفته شد.[22] اکنون نیز جنگندههای سوخو-22،[23] آنتونف و ایلوشین نیز در ترابری به کار گرفته میشوند.[24]
فرماندهی نیروی هوایی سپاه پاسداران از بدو تأسیس در سال 1364 تا سال 1369 بر عهده موسی رفان و بعداً به ترتیب حسین دهقان، محمدحسین جلالی، محمدباقر قالیباف، احمد کاظمی (شهید)، محمدرضا زاهدی، حسین سلامی (شهید) و امیرعلی حاجیزاده (شهید) این سمت را عهدهدار بودند.[25]
نیروی هوایی سپاه پاسداران در سال 1388 با افزودن بخش فضایی به بخش هوایی، نیروی هوافضای سپاه پاسداران انقلاب اسلامی را تشکیل داد. اکنون این نیرو علاوه بر وظایف نیروی هوایی، مأموریت موشکی و فضایی را نیز عهدهدار است[26]و فرمانده آن سردار سرتیپ پاسدار سید مجید موسوی است.[27]
حمله به پایگاه هوایی عینالاسد آمریکا واقع در استان الانبار عراق، در 18 دی 1398 با دهها موشک، عملیات وعده صادق 1 در 26 فروردین 1403، صادق 2 در 10 مهر 1403 با شلیک دهها فروند موشک و پهپاد به اسرائیل[28] و موشکباران مناطق اشغالی فلسطین و پایگاههای آمریکا در منطقه در جنگ تحمیلی دوم و سوم از جمله اقدامات برجسته نیروی هوافضای سپاه پاسداران در سالهای اخیر است.
حبیبی، نیکبخش، پهپاد در عملیات هوایی، تهران، مرکز انتشارات راهبردی نهاجا، 1393، ص 32.
منابع و ارجاعات
- [1]. معاونت فرهنگی نیروی هوایی سپاه پاسداران، ویژهنامه دیدار آسمانی نیروی هوایی سپاه ـ تیر 82، معاونت فرهنگی نیروی هوایی سپاه پاسداران، مرداد 1382، ص 16؛ نجفی، داود، «خودباوری رهاورد انقلاب: گفتگو با محمدحسن خداوردی بنیانگذار نیروی هوایی سپاه پاسداران»، ماهنامه صنایع هوایی، ش 189، اسفند 1385، ص 3.
- [2]. معاونت فرهنگی نیروی هوایی سپاه پاسداران، همان، ص 20؛ نجفی، داود، همان.
- [3]. معاونت فرهنگی نیروی هوایی سپاه پاسداران، همان، ص 16.
- [4]. همان، ص 17.
- [5]. معاونت فرهنگی نیروی هوایی سپاه پاسداران، همان، ص 13؛ خبرگزاری تسنیم، 25 آبان 1393، «چه کسانی و چگونه یگان موشکی سپاه را تأسیس کردند و چه کسانی و چگونه یگان موشکی سپاه را تأسیس کردند»، www. tasnimnews. com/fa/news/1393/08/25/559156؛ روزنامه جام جم، «محرمانههای یگان موشکی ایران»، www. jamejamdaily. ir/newspaper/item/53620.
- [6]. علایی، حسین، روند جنگ ایران و عراق، ج 2، تهران، مرزوبوم، 1391، ص 130.
- [7]. معاونت فرهنگی نیروی هوایی سپاه پاسداران، همان، ص 15.
- [8]. احمدی، محمدعلی، اطلس پدافند هوایی سپاه در دوران دفاع مقدس، تهران، مرکز اسناد و تحقیقات دفاع مقدس،1400، ص 178.
- [9]. همان، ص 184، 186، 187.
- [10]. همان، ص 190.
- [11]. معاونت فرهنگی نیروی هوایی سپاه پاسداران، همان، ص 25.
- [12]. همان، ص 21.
- [13]. سالمینژاد، علیرضا، پهپاد در دفاع مقدس - روند شکلگیری و نقشآفرینی یگان پهپاد سپاه در دفاع مقدس، تهران، نیلوفران، چ دوم، 1397، ص 49؛
- [14]. حبیبی، نیکبخش، همان؛ خبرگزاری تسنیم، «پهپاد از آغاز تاکنون، گزارش 5: ساخت پهپادهای ایرانی؛ از «تلاش» و «مهاجر» تا «شاهد 129»»، www. tasnimnews. com/fa/news/1398/03/11/2006874.
- [15]. سالمینژاد، علیرضا، همان، ص 163؛ خبرگزاری تسنیم، همان.
- [16]. احمدی، محمدعلی، همان، ص 328.
- [17]. معاونت فرهنگی نیروی هوایی سپاه پاسداران، همان، ص 12.
- [18]. جام جم آنلاین، «صفر تا صد تاریخچه موشک های ایرانی»، https://jamejamonline.ir/0059Hi.
- [19]. معاونت فرهنگی نیروی هوایی سپاه پاسداران، همان، ص13؛ جام جم آنلاین، همان.
- [20]. خبرگزاری تسنیم، همان.
- [21]. معاونت فرهنگی نیروی هوایی سپاه پاسداران، همان، ص 17.
- [22]. همان، ص 18.
- [23]. خبرگزاری دانشجو، «10 فروند جنگنده سوخو 22 سپاه اورهال و عملیاتی شد»، https://snn.ir/fa/news/699529.
- [24]. معاونت فرهنگی نیروی هوایی سپاه پاسداران، همان، ص 20.
- [25]. احمدی، محمدعلی، همان، ص 175.
- [26]. خبرگزاری تسنیم، «نیروی هوافضای سپاه»،www. tasnimnews. com/fa/keyword/1690.
- [27]. خبرگزاری ایسنا، «انتصاب سرتیپ سیدمجید موسوی به فرماندهی نیروی هوافضای سپاه»، https://www.isna.ir/news/1404032415770.
- [28]. خبرگزاری جمهوری اسلامی، «درباره پایگاه هوایی عینالاسد چه میدانیم؟»، https://irna.ir/xjwPsg؛ سایت عصر ایران، «وعدههای صادق؛ سلسله عملیاتی که در دو سال چهار بار انجام شده است»، https://www.asriran.com/fa/news/1145663.
