استان باختران (کرمانشاه)
کرمانشاه (باختران) از استانهای مرزی غرب ایران است که در دفاع مقدس مستقیماً در معرض حمله دشمن قرار گرفت و به کانون مقابله با دشمن در جبهه غرب تبدیل شد.
استان کرمانشاه یا کرمانشاهان با 434/952/1 نفر جمعیت[1] و مساحت 24640 کیلومتر مربع، هفدهمین استان ایران از نظر وسعت است و از شمال به استان کردستان، از جنوب به استان لرستان و ایلام، از شرق به استان همدان و از غرب به کشور عراق محدود است. استان کرمانشاه از 14 شهرستان، 31 شهر، 31 بخش و 84 دهستان تشکیل شده و مرکز آن شهر کرمانشاه است.[2] حدود 7/99 درصد جمعیت استان کرمانشاه را مسلمانان تشکیل میدهند که بیشتر شیعیان و درصدی نیز اهل تسنن و گروهی نیز زیر پوشش بدعتهای دینی با نام اهل حق هستند. مهمترین اقلیتهای دینی استان، زردشتیان با 12/0، مسیحیان 2/0 و کلیمیان با 3/0 درصد هستند.[3]
3 سال پس از انقلاب اسلامی، در آذر 1360 نام کرمانشاه به باختران تغییر یافت.[4] با پایان جنگ تحمیلی دوباره در فروردین 1372، باختران به نام قبلی کرمانشاه بازگشت.[5]
استان کرمانشاه به دلیل مرز مشترک 263 کیلومتری با کشور عراق، اهمیت نظامی بسیاری دارد. کاهش شیب زمین از شرق به غرب و امتداد ارتفاعات آن تا جلگه بینالنهرین، محورهای پدافندی متعددی از غرب به شرق برای نیروهای ایران فراهم میکند. گردنههای پاتاق، حسنآباد و چهار زِبَر از جمله این محورها هستند.[6]
پس از پیروزی انقلاب اسلامی در ایران، عراق اقداماتی علیه ایران آغاز کرد که نوع و شدت آن در نقاط مختلف استان کرمانشاه متفاوت بود. این کشور با جذب سران ضدانقلاب و تجزیهطلب ایرانی، در پشتیبانی، آموزش، تسلیح و هدایت آنها فعالیت کرد. عراق در پاوه، جوانرود و نوسود از ضدانقلاب کرد و در دشت ذهاب، کرند و قصرشیرین از فعالیت سلطنتطلبان پشتیبانی کرد.[7] همزمان عراق، پادگانهای آموزشی خود را در شهرهای مرزی به آموزش ضدانقلاب اختصاص داد.[8]
تجاوزات مرزی عراق نیز بلافاصله پس از پیوزی انقلاب اسلامی، از سال 1358 آغاز و در 1359 افزایش یافت، به طوری که در شهریور 1359 کمتر روزی قصرشیرین، نفتشهر و سومار از گلولهباران توپخانه ارتش عراق در امان بود. هدف عراق وارد کردن خسارت به پاسگاهها و نیروهای نظامی و ایجاد رعب و وحشت در مردم و تخلیه مناطق مرزی توسط آنان بود.[9]
ارتش عراق همچنین در 15 شهریور 1359 به منطقه مرزی خان لیلی حمله و منطقهای به وسعت 100 کیلومتر مربع از خاک ایران را اشغال کرد.[10]
استان کرمانشاه در مجاورت استان دیاله عراق، در طرح حمله ارتش عراق به ایران اهمیت نظامی ویژهای داشت. وضعیت استان دیاله با کرمانشاه کاملاً متفاوت بود؛ کرمانشاه منطقهای کوهستانی و دیاله جلگهای است. همچنین در آن سوی دیاله، بغداد، پایتخت عراق در کمتر از 180 کیلومتری خط مرزی قرار دارد ولی پایتخت ایران از کرمانشاه بسیار دور است.
با آغاز جنگ تحمیلی، سپاه دوم ارتش عراق مأموریت یافت تا تنگه پاتاق در عمق 50 کیلومتری خاک ایران پیشروی کند تا نیروهای ایران از این منطقه دور بمانند.[11] ارتش عراق با وجود به کارگیری بیشترین نیروها در استان کرمانشاه، به مهمترین هدف خود یعنی تصرف منطقه پاتاق و ارتفاعات آن دست نیافت. همچنین در تصرف شهرهای گیلانغرب و سرپل ذهاب ناکام ماند و تنها توانست شهرهای همجوار مرز همچون قصرشیرین، نفتشهر و سومار را اشغال کند؛[12] نفتشهر تا پایان جنگ در اشغال عراق بود و سال 1369 با عقبنشینی ارتش عراق آزاد شد.[13]
در دفاع مقدس، استان کرمانشاه و شمال استان ایلام، میان دو جبهه شمالی و جنوبی واقع شده و از این رو جبهه میانی نامیده میشد.[14]
طی هشت سال جنگ تحمیلی، 27 عملیات از جمله تنگ حاجیان در 1359، بازیدراز در 1360، مطلعالفجر در 1360، مسلمبنعقیل در 1361 و مرصاد در سال 1367 در جبهههای استان کرمانشاه اجرا شد.[15]
مردم استان کرمانشاه در دوران دفاع مقدس، 12 یگان با تکیه بر ظرفیتهای سپاه پاسداران و بسیج تشکیل دادند.[16] از جمله این یگانها، لشکر 29 نبی اکرم «ص»، لشکر 4 بعثت و تیپهای 202 شهید اشرفی اصفهانی، 59 مسلم ابن عقیل،320 قائم «عج» و 166 ساجدین بود.[17]
قرارگاه نجف اشرف نیز که فرماندهی نیروهای سپاه پاسداران در غرب کشور را بر عهده داشت در کرمانشاه مستقر بود.[18]
لشــکر 81 زرهی کرمانشاه، اصلیترین یگان نیروی زمینی ارتش در غرب کشور است که در دوران دفاع مقدس حضور داشت؛ 3742 نفر از نیروهای این لشکر در جنگ تحمیلی به شهادت رسیدهاند.[19]
پایگاه هوانیروز (ارتش) مستقر در کرمانشاه نیز در 50 عملیات آفندی و پدافندی دفاع مقدس شرکت داشت؛ 83 نفر از خلبانان، سربازان و کادر فنی پایگاه هوانیروز کرمانشاه از جمله علیاکبر شیرودی و احمد کشوری به شهادت رسیدند.[20]
با شروع جنگ تحمیلی، عشایر کرمانشاه نیز به مقابله با دشمن پرداختند. مهر 1359 گروه رزمی مشترک جنگهای نامنظم یا به اختصار «گُمجن» زیر نظر ارتش، افراد ایلهای سنجابی، گوران، کلهر، عثمانوند، ولدبیگی، جلالوند، زردلان و سرفیروزآباد را آموزش و سازمان داد. این نیروها سپس مأموریت تأمین منطقه بین محور کرمانشاه، اسلامآباد غرب، قلاجه، سرچله، ارتفاعات نسلر بلالر و ادامه آن تا تنگاب و همچنین محور کرمانشاه، قازانچی، کوزران، باینگان، میرآباد، بزمیرآباد و دشت ذهاب را بر عهده گرفتند. در دوران دفاع مقدس 13 هزار نفر از عشایر غرب کشور از جمله عشایر این استان به تناوب از یک تا 80 ماه در مناطق عملیاتی حضور داشتند که 1200 نفر از آنها شهید، مجروح و اسیر شدند.[21] پیروان اهل حق در استان کرمانشاه نیز با عضویت در نیروهای سپاه کرند غرب و همچنین گردان حر در تیپ 127 مقداد سپاه پاسداران در دفاع مقدس شرکت داشتند که 750 نفر از آنها به شهادت رسیدند.[22]
آیتالله عطاءالله اشرفی اصفهانی (شهید) امامجمعه کرمانشاه با آغاز جنگ تحمیلی، نقش مؤثری در بسیج مردم و نیروهای مسلح برای حضور در جبهه و پشتیبانی جبهههای جنگ داشت. وی دائماً در جبههها حضور مییافت و به دیدار رزمندگان میرفت.[23]
استان کرمانشاه در طول هشت سال جنگ تحمیلی، 1100 بار توسط دشمن موشکباران شد.[24] از جمله در اسفند 1366، شهر کرمانشاه 100 بار مورد هدف هواپیماها و موشکهای عراق قرار گرفت. در یک مورد نیز طی بمباران پارک شیرین در شهر کرمانشاه در 26 اسفند 1366، 300 نفر از جمله زنان و کودکان مجروح یا شهید شدند.[25] همچنین شهر نودشه و روستاهای زرده و دیره در شهرستان دالاهو نیز در جنگ تحمیلی مورد بمباران شیمیایی دشمن قرار گرفتند.[26] 31 تیر 1367 نیز، در بمباران شیمیایی روستای زرده، 270 نفر در همان روز شهید و 830 نفر مجروح شدند که برخی از آنها در سالهای بعد بر اثر عوارض ناشی از آن جان خود را از دست دادند.[27]
پالایشگاه نفت کرمانشاه که نفت خام آن از منطقه نفتشهر تأمین میشد، در سال 1359 یک بار، 1365 چهار بار و در سال 1366 دو بار بمباران شد، اما هیچگاه تعطیل نشد و اشغال نفتشهر توسط دشمن سبب شد تا نفت پالایشگاه کرمانشاه از نفت خام سنگین جنوب تأمین شود.[28]
در جنگ تحمیلی، مسجد وکیلالدوله معروف به مسجد ترکها در شهر کرمانشاه مکان تجمع رزمندگان و ارائه خدمات به آنها بود؛ درِ مسجد همیشه بر روی رزمندگان باز بود.[29]
در دفاع مقدس، 16 هزار نفر از رزمندگان استانهای مختلف کشور در جبهههای غرب در استان کرمانشاه به شهادت رسیدند. استان کرمانشاه با 9800 شهید از نظر تعداد شهدا، رتبه نهم را در بین استانهای ایران به خود اختصاص داده است.[30] 1297 نفر از این شهدا از اهل سنت هستند.[31] استان کرمانشاه 500 نفر آزاده نیز دارد.[32] کرمانشاه با 22845 نفر جانباز هشتمین استان کشور از نظر تعداد جانبازان است. همچنین استان کرمانشاه با 1014 زن شهید و 1817 بانوی جانباز دومین استان کشور از نظر تعداد شهدا و جانبازان زن است.[33] فرنگیس حیدرپور، از جمله زنان گیلانغرب است که با تبر خود یک سرباز متجاوز عراقی را کشت و یک نفر را اسیر کرد.[34]
گیلانغرب در استان کرمانشاه به دلیل مقاومت مردمانش در برابر دشمن به عنوان دومین شهر مقاوم کشور نامگذاری شده و در تقویم رسمی کشور نیز روز 4 مهر «روز مقاومت مردم گیلانغرب» نام گرفته است.[35]
اکنون 8 یادمان مرصاد، شهدای بازیدراز، پادگان ابوذر، شهید شیرودی، شهید بهشتی قصرشیرین، مطلعالفجر گیلانغرب، شهدای پاوه و شهدای شیخ صله در استان کرمانشاه از مقاصد کاروانهای راهیان نور است.[36]
منابع و ارجاعات
- [1]. نتایج تفصیلی سرشماری عمومی نفوس و مسکن 1395، مرکز آمار ایران، 1397، ص 78.
- [2]. سایت تابناک، https://www.tabnak.ir/fa/tags/3777.
- [3]. پایگاه خبری و اطلاعرسانی اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی کرمانشاه، https://krccima.ir/about-kermanshah/item.
- [4]. مرکز اسناد انقلاب اسلامی، «تغییر نام کرمانشاه»، https://irdc.ir/fa/news/8603.
- [5]. مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی، «قانون تغییر نام استان باختران به کرمانشاه»، https://rc.majlis.ir/en/law/print_version/92191.
- [6]. دُرّی، حسن، اطلس راهنما - کرمانشاه در جنگ، ج 7، تهران، مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ، 1384، ص 32.
- [7]. همان، ص 36.
- [8]. همان، ص 37.
- [9]. همان، ص 42.
- [10]. همان، ص 43.
- [11]. همان، ص 48.
- [12]. همان، ص 56.
- [13]. گروه نویسندگان، نفتشهر، تهران، بنیاد حفظ آثار و نشر ارزشهای دفاع مقدس، 1385، ص 96.
- [14]. دُرّی، حسن، همان، ص 48.
- [15]. خبرگزاری ایسنا، «حماسه مردم کرمانشاه در دوران دفاع مقدس»، https://www.isna.ir/news/1403073022750؛ خبرگزاری جمهوری اسلامی، «عقاب قلاویز؛ حافظ دلاور ایران از خطه پهلوانخیز کرمانشاه»؛ https://irna.ir/xjQmxV.
- [16]. خبرگزاری ایسنا، همان.
- [17]. بنیاد حفظ آثار و ارزشهای دفاع مقدس کرمانشاه، https://bonyaddefa.ir/kermanshah/news/1841.
- [18]. مشرق نیوز، «لزوم معرفی نقش قرارگاه نجف در دفاع مقدس»، https://www.mashreghnews.ir/news/446466.
- [19]. حسینی، سیدیعقوب، نبردهای صحنه عملیات غرب، تهران، ایران سبز، 1395، ص45، 83، 84؛ خبرگزاری جمهوری اسلامی، «10سال دفاع مقدس در کرمانشاه»، https://www.irna.ir/news/83493579.
- [20]. باشگاه خبرنگاران جوان، https://www.yjc.ir/00LFWH.
- [21]. رستمی، محمود، «گمجن در جنگ»، ماهنامه صف، ش 348، مهر 1388، ص 61؛ جمیلی، جهانگیر، عملیات تاخت گمجن عشایری، تهران، هیئت معارف جنگ شهید سپهبد صیاد شیرازی، 1389، ص 16؛ جمیلی، جهانگیر، گمجن - نقش عشایر استان کرمانشاه در هشت سال دفاع مقدس، تهران، ایران سبز، 1391، ص 42، 43، 30، 169.
- [22]. محمدی، مرادعلی و دیگران، «بررسی نقش جماعت اهل حق استان کرمانشاه در حماسه دفاع مقدس»، فصلنامه علمی مطالعات دفاع مقدس، ش 27، پاییز 1400، ص 130 تا 134.
- [23]. اداره فرهنگ و ارشاد اسلامی کرمانشاه، «آیتالله عطاءالله اشرفی اصفهانی»، https://kermanshah.farhang.gov.ir.
- [24]. بنیاد حفظ آثار و ارزشهای دفاع مقدس کرمانشاه، همان.
- [25]. خبرگزاری مهر، «روایتی از اسفند خونین 66 کرمانشاه/ غربیها چشمشان را بستند»، https://www.mehrnews.com/news/5438917.
- [26]. خبرگزاری جمهوری اسلامی، https://www.irna.ir/subject/84050383.
- [27]. بنیاد حفظ آثار و ارزشهای دفاع مقدس کرمانشاه، همان.
- [28]. روزنامه دنیای اقتصاد، «پالایشگاهی که هفت بار بمباران شد»، 8 مرداد 1399، https://donya-e-eqtesad.com.
- [29]. شایان، سناء، «قطعهای از آسمان کرمانشاه»، تهران، بنیاد حفظ آثار و ارزشهای دفاع مقدس، 1394، ص 52.
- [30]. خبرگزاری ایسنا، «کرمانشاه رتبه دوم کشور به لحاظ تعداد شهدا و جانبازان زن را دارد»، https://www.isna.ir/news/1402070301243/%D.
- [31]. بنیاد حفظ آثار و ارزشهای دفاع مقدس کرمانشاه، همان.
- [32]. خبرگزاری جمهوری اسلامی، https://www.irna.ir/subject/84050383.
- [33]. خبرگزاری ایسنا، «کرمانشاه رتبه دوم کشور به لحاظ تعداد شهدا و جانبازان زن را دارد»، همان.
- [34]. بنیاد حفظ آثار و ارزشهای دفاع مقدس کرمانشاه، همان.
- [35]. خبرگزاری ایسنا، «حماسه مردم کرمانشاه در دوران دفاع مقدس»، همان.
- [36]. خبرگزاری مهر، «کرمانشاه آماده پذیرایی از کاروانهای راهیان نور»، https://www.mehrnews.com/news/5726166.
