ارامنه، از اقلیت‌های مذهبی ایران هستند که در دفاع مقدس مردم ایران در مقابل دشمن بعثی حضور داشتند.

سابقه حضور منسجم ارامنه در خاک ایران، به دوران صفویه بازمی‌گردد. شاه عباس اول، پس از نبرد با دولت عثمانی، حدود 500 هزار نفر از ارامنه را با گذراندن از رود ارس، به سمت مناطق مرکزی ایران کوچ داد؛ این عده پس از ورود به ایران، در مناطق اصفهان، قزوین، گیلان، آذربایجان شرقی، آذربایجان غربی، همدان و فارس ساکن شدند.⁠[1] از آن زمان تا کنون، ارامنه در وقایع مهم تاریخی ایران از جمله انقلاب مشروطه، نقش‌آفرینی کردند.⁠[2]

در دوره معاصر و با گسترش مبارزات انقلابی مردم علیه حکومت پهلوی، ارامنه ایران نیز به مردم انقلابی پیوستند. در جریان درگیری‌های مقابل ساختمان صداوسیما و تسخیر آن در بهمن 1357، وارطان آراکلیان از ارامنه تهران، توسط عوامل حکومت پهلوی به شهادت رسید.⁠[3]

پس از پیروزی انقلاب اسلامی، نمایندگان خلیفه‌گری ارامنه در 7 اسفند 1357، با امام خمینی «ره» دیدار کردند. در این دیدار، امام خمینی پس از تببین دیدگاه اسلام در خصوص اقلیت‌های مذهبی، بر رعایت حقوق ارامنه در جمهوری اسلامی تأکید کردند.⁠[4]

با تصویب قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، بر اساس اصل 13، آزادی ارامنه در انجام مراسم دینی خود و احوال شخصیه (ازدواج، طلاق و...) به رسمیت شناخته شد. همچنین بر اساس اصل 64، ارامنه 2 کرسی در مجلس شورای اسلامی کسب کردند.⁠[5]

با آغاز جنگ تحمیلی، از سوی نمایندگان ارامنه در مجلس شورای اسلامی، نهادها، انجمن‌ها و مؤسسات وابسته به ارامنه، بیانیه‌هایی صادر و در آنها، با تأکید بر انجام «وظیفه میهنی» و قرار داشتن جنگ «در رأس کلیه امور»، برای مشارکت در جنگ و پاسداری از استقلال کشور، اعلام آمادگی کردند.⁠[6] رهبران مذهبی و مسئولین جامعه ارمنی ایران نیز در 7 مهر 1359، با ارسال تلگرام به امام خمینی «آمادگی همه‌جانبه جامعه ارمنی ایران در راه پاسداری از دستاوردهای ملت ایران و تمامیت ارضی میهن» را اعلام نمودند.⁠[7] در پیامی دیگر که در 14 مهر 1359 مشترکاً توسط اقلیت‌های مسیحی ارمنی و آشوری، زرتشتی و کلیمی صادر شد، از هر یک از پیروان این ادیان درخواست گردید «با شرکت فعال در سازمان بسیج مستضعفین برای شکست تجاوزات عراق، اتحاد خود را با سایر برادران ایرانی تحکیم بخشد و دوشادوش برادران ایرانی تا پای جان از مرزهای میهن خود دفاع نماید».⁠[8]

در خوزستان که مستقیماً درگیر جنگ شده بود، جوانان داوطلب ارمنی ساکن استان، چند روز پس از شروع جنگ تحمیلی، «ستاد امدادرسانی و دفاع» را در «مدرسه ارامنه کارون اهواز» تشکیل دادند؛ برقراری ارتباط رزمندگان ارمنی حاضر در مناطق عملیاتی با خانواده‌هایشان، محافظت از کلیساها و منازل ارامنه در خوزستان و کمک به شهروندانی که در بمباران‌ها مجروح می‌شدند، از جمله خدمات این ستاد بود که تا سال 1361، فعالیت داشت.⁠[9]

پس از اشغال بخش‌هایی از خوزستان توسط ارتش دشمن، برخی ارامنه مجبور به ترک محل زندگی خود شده و در اصفهان و تهران ساکن شدند. انجمن‌ها و اتحادیه‌های ارمنی تهران نیز، با تشکیل «کمیته مرکزی امداد» و با استفاده از کمک‌های مردمی و با همکاری سازمان هلال احمر، نیازهای اساسی این مهاجرین را تأمین کردند.⁠[10]

در تهران جوانان ارمنی با تشکیل «کمیته‌های داوطلب مردمی»، در نقاط مختلف محله‌های ارمنی‌نشین، ضمن کمک به امنیت محله، به جمع‌آوری کمک‌های نقدی و غیرنقدی و ارسال آنها به جبهه‌های جنگ، پرداختند.⁠[11]

همزمان با آغاز سال نو مسیحی در سال 1359 نیز، ارامنه در همدردی با مردم آسیب‌دیده از جنگ تحمیلی، از برگزاری جشن‌های سال نو خودداری کرده و هزینه‌های آن را به حساب‌هایی که در بانک‌ها برای کمک‌رسانی به جبهه افتتاح شده بود، واریز ‌کردند.⁠[12]

برگزاری راهپیمایی‌های مختلف در حمایت از نیروهای مسلح، اهدای خون و اعزام پزشکان و پرستاران داوطلب به جبهه‌های جنگ، از دیگر فعالیت‌های ارامنه در دوران جنگ تحمیلی بود.⁠[13]

یکی از مهم‌ترین اقدامات ارامنه ایران در حوزه پشتیبانی از جنگ، سازماندهی و اعزام گروه‌های فنی داوطلب به مناطق عملیاتی بود. از ابتدا تا پایان جنگ، گروه‌های مختلفی از متخصصین فنی ماشین‌آلات سنگین و سبک، نظامی، تدارکاتی، راهسازی، برق، مخابرات، سردخانه و... با حضور در جبهه‌های جنگ، تجهیزات نظامی را که باید به تعمیرگاه‌های مجهز شهرها ارسال می‌شدند، در مناطق عملیاتی تعمیر می‌کردند.⁠[14]

گروه دیگری از صنعتگران ارمنی نیز در کارگاه‌های خود – به ‌ویژه در تهران و اراک - اقلام بیمارستانی مورد نیاز و حمام و سرویس‌های بهداشتی سیار را تولید و به جبهه‌ها اهدا می‌کردند. به طور مثال در یکی از مأموریت‌های مربوط به تعمیر و راه‌اندازی، یک گروه 23 نفری از مهندسین و متخصصین ارمنی توانست طی دو هفته کار شبانه‌روزی در پشت جبهه، بیش از 140 خودروی نظامی و خدماتی را بازسازی کرده و به جبهه‌ها بازگرداند.⁠[15]

از مهندسان و صنعتگران ارمنی نیز که برای تعمیر ماشین‌آلات و تجهیزات نظامی به مناطق جنگی اعزام شدند، 26 نفر به شهادت رسیدند.⁠[16]

اقدامات ارامنه ایران در جنگ تحمیلی، محدود به فعالیت‌های پشتیبانی نبود و جوانان ارمنی، با حضور در جبهه‌های جنگ، به نبرد با ارتش عراق می‌پرداختند. در یک مورد، 400 نفر از جوانان ارمنی که قبلاً دوره سربازی خود را گذرانده بودند، از مقابل کلیسای گریگور مقدس (مجیدیه تهران)، داوطلبانه به جبهه‌ها اعزام شدند.⁠[17]

در جنگ تحمیلی،   74 نفر از رزمندگان ارمنی شهید و جاویدالاثر و 105 نفر جانباز شدند؛ 35 نفر نیز به اسارت دشمن درآمدند.⁠[18]

پس از دفاع مقدس و در آبان 1388، با همکاری شورای خلیفه‌گری ارامنه تهران و بنیاد شهید و امور ایثارگران، بنای یادبود شهدای ارمنی، در قطعه شهدای قبرستان ارامنه تهران نصب شد.⁠[19]

کتاب‌های «مسیح در شب قدر: حضور مقام معظم رهبری در منازل شهدای ارمنی و آشوری از سال 1363 تا 1389 (انتشارات صهبا)»، «گل مریم: بررسی نقش ارامنه ایران در 8 سال دفاع مقدس (انتشارات نسیم حیات)» و «چه کسی قشقره‌ها را می‌کشد؟ (انتشارات سوره مهر)»، از آثار مکتوب درباره نقش ارامنه در دفاع مقدس است.

مستندهای «ادوارد»، «ویگن»، «سرباز واهیک» و «حواریون شهید» نیز از تولیدات تصویری در این باره است.