مفقودالاثر در ادبیات دفاع مقدس، به رزمندگانی اطلاق می‌شود که پیکرهایشان در مناطق عملیاتی باقی مانده است.

در طول جنگ تحمیلی، از بین بیش از 196 هزار شهید، پیکر نزدیک به 50 هزار نفر، به دلایل گوناگونی ازجمله اسارت و عدم امکان جابه‌جایی و انتقال پیکرها (به ‌دلیل نامساعد بودن وضعیت جغرافیایی مناطق عملیاتی، حجم آتش دشمن و...)، هویت‌شان نامعلوم و «مفقودالاثر» مانده است.⁠[1] همچنین بیش از 1450 نفر از اسرای ایرانی، در اردوگاه‌های عراقی به شهادت رسیدند که پیکر ده‌ها نفر از آنها به ‌صورت ناشناس در عراق دفن و مفقودالاثر شدند.⁠[2]

در سال‌های جنگ تحمیلی، یگان‌های عمل‌کننده پس از پایان هر عملیات، توسط واحد تعاون پیکرهای شهدای مناطق عملیاتی را به عقب انتقال می‌دادند؛ پس از پذیرش قطعنامه 598 و پایان جنگ تحمیلی نیز، به منظور ساماندهی وضعیت شهدای مفقودالاثر، کمیته جستجوی مفقودین در سال 1369 تشکیل شد و در سال 1371 با مصوبه شورای ‌عالی امنیت ملی و ستاد کل نیروهای مسلح، رسمیت یافت.⁠[3]

کمیته جستجوی مفقودین در اولین گام، بر اساس اطلاعات جمع‌آوری‌ شده از کالک‌های عملیاتی زمان جنگ، آمار نیروها، اطلاعات فرماندهان در رده‌های مختلف و رزمندگان، کالک‌های جدیدی حاوی اطلاعات یگان‌های عمل‌کننده در هر منطقه و تعداد پیکرهای بر جای‌ مانده در آن منطقه تهیه کرد و به جستجوی محورهای عملیاتی پرداخت.⁠[4]

در فاصله سال‌های 1369 تا 1403، از مجموع 50000 شهید مفقودالاثر، پیکر 47 هزار و 700 شهید بازگردانده شده است. از این تعداد، هویت نزدیک به 12000 شهید قابل شناسایی نیست که بر اساس طرح تدوین شهدای گمنام، پیکرهای آنها پس از تشییع که معمولاً هر سال در ایام شهادت حضرت زهرا «س» صورت می‌گیرد،⁠[5] به‌عنوان «شهید گمنام» در گلزارهای شهدا، امام‌زادگان، دانشگاه‌ها، پادگان‌ها و مراکز اداری و صنعتی و مکان‌های عمومی شهرهای مختلف کشور دفن شده‌اند.⁠[6]

در حال ‌حاضر، عملیات تفحص پیکر شهدای مفقودالاثر در خاک ایران به پایان رسیده و گروه‌های تفحص شهدا بر اساس توافق با طرف عراقی و با نظارت کمیته بین‌المللی صلیب سرخ، جدول عملیاتی سالانه تهیه کرده و افراد بر اساس آن برای انجام عملیات کاوش به عراق اعزام می‌شوند. در این چارچوب، شهدای تفحص ‌شده سالانه 3 تا 4 بار از طریق مرزهای رسمی، وارد کشور می‌شوند.⁠[7]

پیکر شهدای مفقودالاثر پس از ورود به کشور، به «معراج شهدا» منتقل شده و پس از انجام عملیات شناسایی بر روی آنها، شهدایی که قابل شناسایی نیستند، به‌ عنوان «شهید گمنام» آماده تشییع و تدفین می‌شوند.⁠[8]

تا پیش از سال 1381، پیکر شهدا از طریق نشانه‌هایی نظیر کلاه، چفیه، لباس فرم، فانسقه، پوتین، جوراب، لباس زیر، گتر شلوار، وسایل همراه (نظیر قرآن، عکس امام خمینی و...)، نارنجک، قمقمه آب، تجهیزات نظامی و کیف امداد شناسایی می‌شدند،⁠[9] اما از این سال، با استفاده از علم شناسایی ژنتیکی از بافت سخت استخوانی، شناسایی شهدا از طریق نمونه دی. اِن. اِی نیز در دستور کار قرار گرفت و هویت نزدیک به 15 درصد از شهدایی که از سال 1381 به بعد تفحص شده بودند، از این طریق احراز شد.⁠[10]

در صورتی که پس از بررسی‌های تخصصی، مشخص نباشد استخوان‌های کشف‌ شده در خاک عراق متعلق به شهدای ایرانی است یا نظامیان عراقی، پیکر کشف‌ شده به‌عنوان میت مسلمان در قبرستانی معین دفن شده و وارد کشور نمی‌شود.⁠[11]

پیش‌بینی می‌شود پیکرهای حدود 2200 نفر از شهدا، همچنان در مناطق عملیاتی باقی مانده باشد.⁠[12]

اکنون بیش از 2 هزار و 30 یادمان مزار شهید گمنام در کشور وجود دارد که بیشترین آنها مربوط به بهشت زهرا «س» تهران با 4000 شهید گمنام است. از لحاظ تعداد مزار شهدای گمنام، استان‌های تهران و اصفهان به ترتیب با 317 و 165 مزار، در رتبه اول و دوم و استان کردستان با 4 یادمان، کمترین مزار شهدای گمنام دارد.⁠[13]

یادمان‌های شهدای گمنام در ارتفاعات کُلَک‌چال، مسجد بلال صداوسیما، مسجد قدس شهرک قدس، تپه نورالشهداء و بزرگراه دوران در شهر تهران، عظیمیه کرج، گاوازنگ زنجان، عون‌بن‌علی تبریز و تپه شهدای ایذه، از شاخص‌ترین یادمان‌های شهدای گمنام در سطح کشور هستند.⁠[14]

پس از بررسی دقیق اردوگاه‌ها و زندان‌های عراق و تبادل کامل اسرا و بازگشت همه آزادگان ایرانی به کشور، در سال 1384 با اعلام رسمی بنیاد شهید، رزمندگانی مفقودالاثری که پیکرهایشان کشف و شناسایی نشد، به عنوان «شهید» و «مفقودالجسد» معرفی گردیدند.⁠[15]

3 خرداد 1401 در اجرای مواد 11 و 12 از قانون الحاق جمهوری اسلامی ایران به کنوانسیون حراست از میراث فرهنگی ناملموس مصوب سال 1384 مجلس شورای اسلامی و آیین‌نامه مشارکت در پاسداری از میراث فرهنگی ناملموس شهرها و روستاها مصوب 1400 هیئت وزیران، میراث فرهنگی ناملموس «شهید گمنام»، «تفحص»، «تشییع»، «یادمان‌سازی»، «پاسداشت» و «زیارت» (ملی) به شماره 2679 در فهرست ملی میراث فرهنگی ناملموس ایران ثبت شد.⁠[16]

فیلم سینمایی شیار 143 شاخص‌ترین تولید سینمایی درباره مفقوالاثرهاست.