اسیران عراقی
در هشت سال جنگ تحمیلی عراق علیه ایران، 72.113 نفر از نیروهای عراق به اسارت ایران درآمدند.
در دوران هشت سال دفاع مقدس، در مجموع 72.113 نفر از نیروهای دشمن به اسارت ایران درآمدند که به تفکیک سال عبارتند از: 1359: 2.557 نفر، 1360: 4.819 نفر، 1361: 39.110 نفر، 1362: 3.260 نفر، 1363: 3.380 نفر، 1364: 2.617 نفر، 1365: 44.700 نفر، 1366: 8.900 نفر و 1367: 3.000 نفر؛[1] بیشترین تعداد اسرای عراقی نیز در عملیات الی بیت‌المقدس (فتح خرمشهر) اسیر شدند.[2]
در میان اسرای عراقی، طیف مختلفی از افراد از نیروهای زمینی، هوایی، دریایی و جیش‌الشعبی با درجات نظامی مختلف از سرباز وظیفه و داوطلب، تا سرتیپ و سرلشکر[3] و از نظر اعتقادی، شیعه دوازده امامی، اهل سنت، مسیحی، یزیدیان و صابئین حضور داشتند.[4]
با توجه به این که تعدادی مزدور از دیگر کشورها، برای عراق و علیه ایران می‌جنگیدند، به غیر از عراقی‌ها، از 15 ملیت دیگر نیز به اسارت ایران درآمدند: مصر 89 نفر، لبنان 63 نفر، سودان 44 نفر، سومالی 21 نفر، تونس 7 نفر، مراکش 7 نفر، اردن 6 نفر، فلسطین 5 نفر، سوریه 4 نفر، هند 3 نفر، امارات 1 نفر، موریتانی 1 نفر، نیجریه 1 نفر و الجزایر 1 نفر.[5]
اولین گروه اسرای عراقی شامل 91 نفر در 8 مهر 1359برای نگهداری به ارتش جمهوری اسلامی ایران تحویل شد. ابتدا، نگهداری اسرای عراقی در اردوگاه‌های حشمتیه و پادگان پرندک[6] متمرکز بود، اما در ادامه با افزایش تعداد اسیران عراقی، ارتش 32 اردوگاه در 23 شهرستان و در 13 استان راه‌اندازی کرد؛ تهران، مشهد، قوچان، بندرانزلی، رینه، بجنورد، گرگان، سمنان، میانه، تربت جام، ساری، منجیل، کرج، اراک و اهواز، نقاطی بود که در آنها اردوگاه تأسیس شد.[7] در سال 1361 نیز «کمیسیون اداره اسرای عراقی» زیر نظر شورای عالی دفاع و با مدیریت ارتش تشکیل گردید.[8]
اسرای عراقی حاضر در ایران، از وضعیت مطلوبی برخوردار بودند. در اردوگاه‌ها به مسائل روحی و جسمی اسیران توجه می‌شد؛ برای ساماندهی و خدمات مناسب به اسرای عراقی نیز، کمیته‌های مختلفی از جمله کمیته فرهنگی، کمیته بهداشت و درمان و کمیته کار تشکیل شد.
یکی از اقدامات کمیته فرهنگی، سوادآموزی به 20 هزار نفر از اسیران بیسواد عراقی بود. علاوه بر آن 960 نفر از اسرای عراقی در دوره حضور در ایران حافظ کل قرآن و 6 هزار نفر حافظ بخشی از قرآن کریم شدند. همچنین 134 هزار جلد کتاب مورد نیاز اسرا بین کتابخانه‌های اردوگاه‌ها توزیع شد و 10.000 نسخه از خاطرات، سرودها و دیگر مکتوبات بر جای مانده از اسرا، گردآوری شد.[9]
کمیته کار نیز مهارت‌آموزی برای هزاران نفر از اسرا در زمینه نجاری، آهنگری، خیاطی و... برنامه‌ریزی کرد و به سرانجام رساند.[10]
کمیته بهداشت و درمان خدمات مختلفی به اسیران عراقی ارائه کرد؛ واکسیناسیون 2.280 نفر از اسرا علیه هپاتیت ب، انجام 53.896 مورد آزمایش پزشکی، تحویل 4.725 عینک طبی و 8.590 دست دندان مصنوعی و انجام 11.514 عمل جراحی از آن جمله است. در دوره حضور این اسیران در ایران، در مجموع، 37.180 نفر از اسرا برای معالجه به بیمارستان اعزام شدند.[11]
کمیته تبلیغات در موارد متعدد و به صورت دوره‌ای، مقدمات حضور و ملاقات خانواده اسیران عراقی را در ایران فراهم کرد؛[12] اعزام اسرای داوطلب به نماز جمعه و زیارت قم، مشهد و مسجد جمکران، از دیگر برنامه‌های این کمیته بود.[13]
تبادل اسرای عراق در سه مرحله کلی و در 120 مرحله اجرایی صورت گرفت. در دوره اول (1368-1360)، 1.342 نفر در 23 مرحله و در دوره دوم (1369)، 37.903 نفر در 42 مرحله و در دوره سوم (1382-1369)، 17.450 نفر به مقامات عراقی تحویل داده شدند. 1.214 نفر از اسرای عراقی نیز در دوره اسارت فوت کردند که پیکر آنها تحویل دولت عراق شد.[14]
افرادی از اسرای عراقی که به زور یا فریب وارد جنگ با ایران شده بودند، تحت تأثیر حسن رفتار ایرانیان متحول شده و در قالب سپاه بدر به مبارزه با حکومت صدام پرداختند.[15] بیش از 20 هزار نفر از اسیران عراقی نیز، درخواست پناهندگی به نظام جمهوری اسلامی ایران داشتند که درخواست بیش از 10 هزار نفر از آنان پذیرفته شد. این عده در قالب گردان‌های احرار در مناطق عملیاتی علیه صدام جنگیدند و 496 نفر از آنها به شهادت رسیدند.[16] در میان مزدوران سایر کشورها نیز که به اسارت درآمده بودند درخواست پناهندگی 3 نفر به تأیید مقامات ایرانی رسید. همچنین، یک مزدور الجزایری، یک مزدور اماراتی و 14 مزدور اهل سومالی، از بازگشت به کشورشان خودداری کرده و به درخواست خودشان به دولت عراق تحویل داده شدند.[17]
پنج سال در جهنم اثر حمید محمدی، امروز روز شماست اثر محمدحسن مقیسه، عبور از دجله اثر حمید محمدی، زوزه مرگ اثر محمدحسن مقیسه، مین‌هایی که هرگز منفجر نشد اثر حمید محمدی، گرارش یک بازجویی اثر مرتضی بشیری، مدال و مرخصی اثر هدایت‌الله بهبودی، پاره‌هایی از آنچه اتفاق افتاد در 3 جلد اثر مرتضی سرهنگی، اسرار جنگ تحمیلی به روایت اسرای عراقی اثر مرتضی سرهنگی، اسرای عراقی یا میهمان اثر محمدحسن حبیبیان و شاداب عسگری، نگاهبان اثر نسرین ساداتیان و حمله بزرگ اثر محمدحسین زوارکعبه از جمله کتاب‌هایی است که خاطرات اسیران عراقی در ایران را روایت کرده‌اند.
منابع و ارجاعات
- [1]. حبیبیان، محمدحسن و شاداب عسگری، اسرای عراقی یا میهمان، تهران، سازمان حفظ آثار و نشر ارزش‌های دفاع مقدس ارتش جمهوری اسلامی ایران، 1391، ص 84-79.
- [2]. همان، ص 80.
- [3]. همان، ص 53.
- [4]. پروان، بیژن، حقوق بین‌المللی اسرای عراقی در اردوگاه‌های ایران از منظر اسناد - با تکیه بر اسناد اردوگاه عراقی در بجنورد، بجنورد، اداره کل حفظ آثار و نشر ارزش‌های دفاع مقدس خراسان شمالی، 1399، ص 82.
- [5]. حبیبیان، محمدحسن و شاداب عسگری، همان، ص 74.
- [6]. همان، ص 52.
- [7]. علاماتی، غلامرضا، «واکاوی و تحلیل چگونگی تبادل اسرای جنگ ایران و عراق (1367-1359)»، فصلنامه علمی مطالعات دفاع مقدس، ش 2، تابستان 1400، ص 234-233؛ خبرگزاری ایرنا، https://irna.ir/xjvfcd.
- [8]. علاماتی، غلامرضا و امین محمدی، «بررسی و تحلیل نقش کمیته تبلیغات و روابط عمومی در نگهداری اسرای عراقی در دوران دفاع مقدس»، فصلنامۀ علمی مطالعات دفاع مقدس، ش 33، بهار 1402، ص 46؛ ویکی آزادگان، https://fa.wikiazadegan.com/index.
- [9]. حبیبیان، محمدحسن و شاداب عسگری، همان، ص 60، 61.
- [10]. همان، ص 61، 62.
- [11]. همان، ص 63.
- [12]. علاماتی، غلامرضا و امین محمدی، همان، ص 57.
- [13]. حبیبیان، محمدحسن و شاداب عسگری، همان، ص 61.
- [14]. علاماتی، غلامرضا، همان، ص 241.
- [15]. ماهنامه شاهد یاران، دوره جدید، ش 42-41، فروردین و اردیبهشت 1388، ص 93.
- [16]. خبرگزاری فارس، https://defapress.ir/fa/news/648581/% %88%؛ حبیبیان، محمدحسن و شاداب عسگری، همان، ص 55.
- [17]. حبیبیان، محمدحسن و شاداب عسگری، همان، ص 74، 75.
