وزارت سپاه پاسداران انقلاب اسلامی
وزارت سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، از سال 1361 تا 1368، وظیفه پشتیبانی از جنگ تحمیلی و هماهنگی سپاه پاسداران را با دولت و مجلس شورای اسلامی بر عهده داشت.
سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در سال 1358تأسیس شد و اساسنامه آن در 15 شهریور 1361 به تصویب مجلس شورای اسلامی رسید.[1] بر اساس ماده 13 اساسنامه سپاه، وزارت سپاه در کنار فرماندهی کل و شورای عالی، از ارکان سهگانه سپاه پاسداران بود که در حوزههای اداری - مالی (پذیرش نیروی مورد نیاز وزارت سپاه، انجام خدمات پرسنلی سپاه، هماهنگ کردن برآورد اعتبارات، تنظیم بودجه، ابلاغ بودجه مصوب به قسمتها، اجرای بودجه شامل واگذاری اعتبارات و نگهداری حساب، حسابرسی، نظارت و کنترل در نحوه انجام هزینهها)، پارلمانی - حقوقی (تهیه و تنظیم لوایح مورد نیاز سپاه، برقراری ارتباط سپاه با دولت و مجلس، ابلاغ قوانین مصوبه به سپاه، نظارت بر اجرای صحیح قوانین و مقررات، دفاع از حقوق سپاه در مراجع حقوقی و دریافت تدابیر سیاسی دولت و ابلاغ آن به سپاه) و پشتیبانی و مهندسی (تهیه و تأمین نیازمندیهای تدارکاتی و پشتیبانی، احداث تأسیسات مورد نیاز و انجام امور مهندسی) مسئولیت داشت.[2] مطابق ماده 18 همین اساسنامه، وزیر سپاه از اعضای شورای عالی سپاه پاسداران بود و بدون حضور وی، جلسات شورای عالی سپاه رسمیت نمییافت.[3]
پس از تصویب اساسنامه سپاه، در 15 آبان 1361، محسن رفیقدوست که مسئولیت تدارکات سپاه را بر عهده داشت،[4] به عنوان نخستین وزیر پیشنهادی سپاه پاسداران به مجلس معرفی شد[5] و 18 آبان 1361، رأی اعتماد گرفت.[6]
24 بهمن 1361، وزیر، قائم مقام و مدیران وزارت سپاه پاسداران انقلاب اسلامی با امام خمینی دیدار و امام خمینی بر رعایت اخلاق اسلامی و پرهیز از اختلاف با سایر ارگانهای نظامی تأکید کردند.[7]
وزارت سپاه در جنگ تحمیلی، دو قرارگاه «صراط مستقیم» وابسته به مهندسی وزارت سپاه که وظیفه اجرای پروژههای مهندسی جنگ را بر عهده داشت و «ستاد فوریتهای جنگ» وابسته به صنایع نظامی وزارت سپاه که وظیفه پیگیری تجهیز نیروها به ادوات جنگی را عهدهدار بود،[8] تشکیل داد.
این وزارتخانه برخی تجهیزات نظامی مانند خودروی رزمی و غیررزمی،[9] دوربین فیلمبرداری هوایی،[10] انواع موشک، توپ، ضد هوایی،[11] جنگنده، بالگرد[12] و... را به شکل مستقیم از طریق وابستگان نظامی کشورها در ایران[13] یا با واسطه، از امارات،[14] سوریه،[15] لیبی،[16] بلغارستان،[17] چین،[18] کره شمالی،[19] سوئیس،[20] مصر،[21] لهستان،[22] مجارستان[23] و آرژانتین[24] وارد میکرد.
برای سهولت در انتقال تسلیحات خریداری شده، وزارت سپاه با هماهنگی حافظ اسد (رئیسجمهور سوریه)، انبار بزرگی در فرودگاه دمشق در اختیار گرفته بود که تسلیحات ابتدا در آن انبار میشد و سپس به ایران منتقل میگردید.[25]
علاوه بر واردات تجهیزات نظامی، وزارت سپاه با تدوین برنامه پنجساله دفاعی کشور،[26] تأسیس گروههای صنایع مخابرات، اپتیک، جنگافزار و زرهی،[27] به همراه جذب بیش از 3000 نیروی متخصص دانشگاهی، با تأسیس کارخانجات حدید،[28] هفتم تیر،[29] شهید شفیعزاده[30] و... و همکاری با کارخانجات ایران خودرو، پارس متال، ماشینسازی تبریز، تراکتورسازی تبریز، ماشینسازی اراک[31] و... تسلیحاتی مانند خمپاره 60، خمپاره 81، خمپاره 120، خمپاره مینىکاتیوشا، تىانتى،[32] موشک ضد تانک تاو،[33] موشک زمین به زمین کوتاهبرد،[34] زیردریایی،[35] هواپیمای 7PC،[36] قایق موتوری[37] و دستگاه آب شیرینکن،[38] تولید میکرد.
اعزام گروهی از نیروهای ایران به سوریه برای گذراندن دورههای آموزشی استفاده از تجهیزات موشکی[39] و جذب مستشاران لیبیایی به منظور بهرهبرداری از موشکهای خریداریشده؛[40] انجام فعالیتهای مهندسی در مناطق عملیاتی نظیر ساخت پل شناور خیبر؛[41] و انتشار ماهنامه پیام انقلاب[42] از دیگر فعالیتهای وزارت سپاه در جنگ تحمیلی بود.
وزارت سپاه در 8 سال دفاع مقدس، علاوه بر تأمین نیازهای سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، در زمینه واردات تجهیزات
نظامی ارتش[43] و پشتیبانی تجهیزاتی از وزارت اطلاعات در سالهای اول تأسیس[44] فعالیت میکرد.
پس از عملیات خیبر (اسفند 1362) و استفاده گسترده عراق از سلاحهای شیمیایی، وزارت سپاه واحد ش. م. ر تأسیس کرد و تجهیزات انفرادی ضد شیمیایی و دستگاههای خنثیسازی و رفع آلودگی مواد شیمیایی تولید کرد.[45] در همین دوره، با موافقت امام خمینی، به منظور رسیدگی به مجروحان شیمیایی، سهم بنیاد مستضعفان از گروه پزشکی برزویه به وزارت سپاه منتقل شد[46] و زمینه تأسیس بیمارستان بقیهالله «عج» تهران فراهم شد.[47]
15 بهمن 1364، به درخواست وزیر سپاه و با موافقت امام خمینی، باغ قدس تهران (شهرک شهید محلاتی) برای ساخت خانههای سازمانی برای نیروهای سپاه پاسداران، در اختیار وزارت سپاه قرار گرفت.[48]
23 تیر 1365، امام خمینی در حکمی، وزیر سپاه را تا پایان جنگ تحمیلی به عضویت شورای عالی دفاع درآورد.[49] علاوه بر این، به موجب قوانین و مقررات کشور، وزیر سپاه در مجمع عمومی سازمان صنایع دفاع، شورای سازمان تربیتبدنی، شورای عالی معماری و شهرسازی، شورای عالی هواشناسی، شورای سازمان بنادر و کشتیرانی جمهوری اسلامی ایران[50] و شورای عالی عشایر،[51] نیز عضویت داشت.
اولین وزیر سپاه، با برخی مقامات سیاسی کشور دچار اختلاف بود که به استعفای وی به همراه 5 وزیر دولت انجامید ولی با مخالفت امام خمینی روبرو شد.[52]
در همین دوره و پس از تفویض اختیارات فرمانده کل قوا به حجتالاسلام اکبر هاشمی رفسنجانی در 12 خرداد 1367،[53] وزارت سپاه از چرخه پشتیبانی جنگ کنار گذاشته شد و روز 21 شهریور 1367، در حالیکه زمزمههای ادغام دو وزارتخانه سپاه و دفاع قوت گرفته بود،[54] در رأی اعتماد مجلس سوم به دولت، محسن رفیقدوست موفق به کسب رأی اعتماد از مجلس نشد[55] و در 29 شهریور 1367، علی شمخانی (شهید) دومین وزیر سپاه شد.[56]
عمر این دوره وزارت سپاه کوتاه بود و در کمتر از یک سال و با پایان جنگ تحمیلی، وزارت سپاه در وزارت دفاع ادغام شد و وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح شکل گرفت.[57]
منابع و ارجاعات
- [1]. پایگاه اینترنتی مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی، https://rc.majlis.ir/fa/law/show/90595.
- [2]. همان.
- [3]. همان.
- [4]. ماهنامه پاسدار اسلام، تشکیل وزارت سپاه و برنامههای آن، آذر 1361، ش 12، ص 61.
- [5]. روزنامه جمهوری اسلامی، سال چهارم، ش 995، یکشنبه 16 آبان 1361، ص 1.
- [6]. کتابخانه مجلس شورای اسلامی، مشروح مذاکرات دوره اول مجلس شورای اسلامی، ج 372، ص 6980.
- [7]. موسویالخمینی، سید روحالله، صحیفۀ امام خمینی (ره)، ج 17، تهران، مؤسسۀ تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره)، 1378، ص 333.
- [8]. علامیان، سعید، برای تاریخ میگویم - خاطرات محسن رفیقدوست، ج 1، تهران، سوره مهر، 1391، ص 112.
- [9]. همان، ص 83، 84.
- [10]. همان، ص 107.
- [11]. همان، ص 143.
- [12]. ایزدی، یدالله، «جلسه فرماندهان سپاه: تحریم تسلیحاتى و تجهیزات ایران»، فصلنامه نگین ایران، سال یازدهم، ش 41، تابستان 1391، ص 98.
- [13]. علامیان، سعید، همان، ص 83.
- [14]. همان.
- [15]. همان، ص 82.
- [16]. همان، ص 63.
- [17]. همان، ص 40.
- [18]. همان، ص 83.
- [19]. همان، ص 80.
- [20]. همان، ص 83.
- [21]. همان، ص 141.
- [22]. همان، ص 136.
- [23]. همان، ص 80.
- [24]. همان، ص 143.
- [25]. همان، ص 82.
- [26]. همان، ص 111.
- [27]. همان، ص 129.
- [28]. همان، ص 104.
- [29]. همان.
- [30]. همان، ص 142.
- [31]. همان، ص 154.
- [32]. ایزدی، یدالله، همان، ص 104، 105.
- [33]. علامیان، سعید، همان، ص 142.
- [34]. همان، ص 154.
- [35]. همان، ص 160.
- [36]. همان، ص 165.
- [37]. ایزدی، یدالله، روزشمار جنگ ایران و عراق (عملیات والفجر 10، بمباران شیمیایی حلبچه، فشار جهانی به ایران برای پذیرش قطعنامه 598)، ج 54، تهران، مرکز اسناد وتحقیقات دفاع مقدس سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، 1392، ص 682.
- [38]. حاجیخداوردیخان، مهدی، روزشمار جنگ ایران و عراق (کتاب چهلودوم - تداوم استراتژی دفاع متحرک عراق، اشغال مهران)، ج 1، تهران، مرکز اسناد و تحقیقات دفاع مقدس سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، 1397، ص 87.
- [39]. علامیان، سعید، همان، ص 125.
- [40]. همان، ص 262.
- [41]. همان، ص 119.
- [42]. پایگاه اینترنتی مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی، همان.
- [43]. ایزدی، یدالله، «جلسه فرماندهان سپاه: تحریم تسلیحاتى و تجهیزات ایران»، همان، ص 106.
- [44]. علامیان، سعید، همان، ص 413.
- [45]. ایزدی، یدالله، روزشمار جنگ ایران و عراق، همان، ص 334.
- [46]. موسویالخمینی، سید روحالله، صحیفۀ امام خمینی (ره)، ج 19، همان، 175.
- [47]. علامیان، سعید، همان، ص 121.
- [48]. موسویالخمینی، سید روحالله، صحیفۀ امام خمینی (ره)، ج 19، همان، ص 471.
- [49]. همان، ج 20، ص 73.
- [50]. پایگاه اینترنتی مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی، همان.
- [51]. همان.
- [52]. هاشمی رفسنجانی، اکبر، آرامش و چالش - کارنامه و خاطرات هاشمی رفسنجانی 1362، تهران، دفتر نشر معارف انقلاب،1381، ص 208.
- [53]. موسویالخمینی، سید روحالله، صحیفۀ امام خمینی (ره)، ج 21، ص 56، 57؛ علامیان، سعید، همان، ص 171.
- [54]. روزنامه جمهوری اسلامی، سال دهم، ش 2689، چهارشنبه 16 شهریور 1367، ص 11.
- [55]. کتابخانه مجلس شورای اسلامی، همان، ج 25، ص 379؛ ج 27، ص 435.
- [56]. همان، ص 504.
- [57]. پایگاه اینترنتی مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی، همان.
