رضایی، محسن
محسن رضایی، فرمانده سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در دوران دفاع مقدس بود.
سبزوار رضایی میرقائد مشهور به محسن رضایی، شهریور 1333 در روستایی واقع در مسجدسلیمان،[1] از توابع خوزستان چشم به جهان گشود.[2] پدرش حاج نجف و مادرش بی بی زنان، از عشایر ایل بختیاری بودند.[3] پس از پایان تحصیلات ابتدایی و بخشی از تحصیلات متوسطه در دبیرستان سینا در مسجدسلیمان، با پذیرفته شدن در آزمون هنرستان صنعتی شرکت ملی نفت ایران در اهواز، در سال 1348 به این شهر رفت.[4] وی سال 1352 در 19 سالگی به دنبال فعالیتهای سیاسی دستگیر شد و پس از تحمل 5 ماه زندان انفرادی و یک ماه حبس در بند عمومی زندان اهواز، ضمن تکمیل تحصیلات در هنرستان، با برقراری ارتباط با مبارزان شهرهای خرمشهر، دزفول و تهران[5] با چند نفر از دوستان خوزستانی خود مانند علی شمخانی و غلامعلی رشید (شهید) یک گروه به نام منصورون تشکیل داد و به مبارزه مخفی علیه حکومت پهلوی پرداخت.[6]
وی در سال 1353 پس از قبولی در رشته مهندسی مکانیک دانشگاه علم و صنعت به تهران آمد و در همان سال با خانم معصومه خدنگ ازدواج کرد[7] که حاصل آن سه دختر و دو پسر بود.[8]
محسن رضایی در فاصله سالهای 1353 تا 1357 با شدت گرفتن فشار ساواک بر گروههای مبارز، ناچار دانشگاه و کار صنعتی را رها کرد و زندگی مخفی در پیش گرفت[9] و با کمک مبارزین شهرهای دیگر، جمعیت منصورون را در هفت استان و هفده شهرستان گسترش داد.[10] در آستانه پیروزی انقلاب اسلامی و ورود امام خمینی به ایران، منصورون وظیفه حفاظت از جان امام خمینی را بر عهده داشت.[11]
در سال 1358، از طرف گروه منصورون به عضویت شورای مرکزی سازمان مجاهدین انقلاب که از ترکیب هفت گروه مسلح مسلمان تشکیل شده بود درآمد و سه ماه بعد در خرداد همان سال با حمایت امام خمینی واحد اطلاعات و بررسیهای سیاسی را به عنوان یک تشکیلات اطلاعاتی امنیتی در سپاه پاسداران انقلاب اسلامی بنیان نهاد. او به مدت 2 سال مسئولیت اطلاعات سپاه را بر عهده داشت[12] که از جمله اقداماتش دستگیری گروه فرقان بود.[13] او یکی از اعضای هیأت دوازده نفره تدوین اساسنامه سپاه پاسداران نیز بود.[14]
محسن رضایی در سال 1359 با شروع جنگ تحمیلی به اهواز رفت و در ناحیه گلف[15] به عنوان مرکز فرماندهی و هدایت جنگ سپاه پاسداران جنوب[16] مستقر شد و از طریق فرستاده خود حسن باقری، که مؤسس اطلاعات نظامی آنجا بود، گزارشهای به دست آمده از جبههها را در اختیار شورای عالی دفاع در تهران[17] که انسجامبخشی به سیاستهای جنگی و عملیاتی را به عهده داشت قرار میداد.
محسن رضایی در شهریور 1360،[18] و در 27 سالگی[19] از سوی امام خمینی، به عنوان پنجمین فرمانده کل سپاه، به فرماندهی کل سپاه پاسداران انقلاب اسلامی منصوب شد.[20] مدت کوتاهی بعد از فرماندهی وی، با انتصاب علی صیاد شیرازی به فرماندهی نیروی زمینی ارتش در مهر 1360، فرماندهی مشترک بین سپاه و ارتش شکل گرفت که نتیجه آن عملیاتهای[21] ثامنالائمه، طریقالقدس، فتحالمبین و بیتالمقدس در فاصله مهر 1360 تا خرداد 1361 بود،[22]ولی بعد از مدتی به خصوص با عدمالفتح شدن عملیات رمضان[23] در دوران عدمالفتح سالهای 1361 تا 1363؛[24] فرماندهان سپاه عملیات مستقل از ارتش را خواستار شدند[25] که امام خمینی برای حفظ وحدت، دستان صیاد شیرازی و محسن رضایی را به یکدیگر داده و از آنها خواست هرگز از هم جدا نشوند،[26]ولی بعد از عملیات بدر که آخرین عملیات مشترک سپاه و ارتش بود، شرایط جنگ به گونهای شد که هر کدام از این دو سازمان هر چند در اجرا از یکدیگر کمک میگرفتند ولی به طور مستقل طرحریزی و اجرای عملیات میکردند.[27]
با استقلال فرماندهی سپاه و ارتش، یک بار دیگر جبههها رونق گرفته[28] و جنگ وارد دوران پیروزیهایی از فتح فاو تا کربلای 8 (1366_1364) شد،[29] که موفقیتهای سه سال آخر جنگ[30] و تسخیر فاو و شلمچه و شمال عراق، منجر به صدور قطعنامه 598 که اکثر بندهای آن به نفع ایران بود و نیز پایان یافتن جنگ شد.[31] وی پس از پایان جنگ در مهر 1368 نشان فتح یک را از فرمانده کل قوا دریافت کرد.[32]
او از سال 1360 تا 1376، به مدت 16 سال فرماندهی سپاه پاسداران را بر عهده داشت[33] و فرماندهی کل سپاه را از حالت شورایی به حالت فرماندهی واحد تغییر شکل داد.[34] او در این سالها سازمان رزم سپاه را طرحریزی کرد و به فرمان امام خمینی، سپاه را به سه نیروی دریایی، زمینی و هوایی مجهز کرد. در این دوره دانشگاه امام حسین «ع»، دانشگاه علوم پزشکی بقیهالله «عج» و فرماندهی قرارگاه خاتمالانبیا به منظور بهرهگیری از یگانهای مهندسی سپاه تأسیس شد.[35]
محسن رضایی پس از پایان جنگ تحمیلی پیشنهاد تشکیل سپاه قدس را با هدف کمک به حزبالله لبنان، ارائه کرد و[36] پس از برقراری آتشبس بین ایران و عراق، تحصیلات رها شدهاش در سال 1353 را با تغییر رشته مکانیک به اقتصاد، دوره کارشناسی را در دانشگاه تهران گذراند و در دوره کارشناسی ارشد مطالعات خود را روی سیاستهای پولی و بانکی متمرکز کرد و تحصیلات خود را در دوره دکترای اقتصاد دانشگاه تهران تکمیل کرد.[37]
محسن رضایی در سال 1376، از سمت خود در سپاه پاسداران کنارهگیری کرد و به دبیری مجمع تشخیص مصلحت نظام منصوب شد و از سال 1379 ریاست کمیسیون اقتصاد کلان مجمع تشخیص مصلحت نظام را بر عهده دارد.[38] وی 18 سال بعد، اواخر سال 1393،[39] با هدف انتقال تجارب سپاه به نسل آینده، به سپاه بازگشت[40] و در شهریور 1400 معاون اقتصادی دولت سیزدهم شد[41] و تا 21 خرداد 1402 در این سمت باقی ماند.
محسن رضایی اکنون دبیر شورای هماهنگی اقتصادی سران قواست.
کتاب تاریخ شفاهی محسن رضایی با عنوان دوران مبارزه، کتاب بحران گروههای سیاسی «راه» و مجموعه گفتارهای وی در مورد جنگ در کتاب «جنگ به روایت فرمانده» تهیه و تدوین شده است.
منابع و ارجاعات:
- [1] اردستانی، حسین، راه، تاریخ شفاهی دکتر محسن رضایی، ج 1، تهران مرکز اسناد و تحقیقات دفاع مقدس، 1394، ص 38.
- [2] خبرگزاری برنا، کد خبر 1183225.
- [3] اردستانی، حسین، همان، ص 17.
- [4] پورجباری، پژمان، جنگ به روایت فرمانده (درسگفتارهای جنگ دکتر محسن رضایی)، تهران، بنیاد حفظ آثار و نشر ارزشهای دفاع مقدس، 1390، ص 19.
- [5] همان.
- [6] اردستانی، حسین، همان، ص 18.
- [7] پورجباری، پژمان، همان، ص 20.
- [8] خبرگزاری برنا، کد خبر 1183225.
- [9] پورجباری، پژمان، همان، ص 20.
- [10] اردستانی، حسین، همان، ص206.
- [11] همان، ص212 و213.
- [12] پورجباری، پژمان، همان، ص 20 ؛ اردستانی، حسین، همان، ص 241 و242؛ سایت مشرق، https://www.mashreghnews.ir/news/472370/%D
- [13] اردستانی، حسین، همان، ص 311.
- [14] همان، ص 227.
- [15] آقامیرزایی، محمدعلی، گلف- قطعهای از آسمان (پایگاه منتظران شهادت)، تهران، انتشارات صریر، 1393، ص 15.
- [16] همان، ص 17.
- [17] علامیان، سعید، حسن باقری، ج 1، مؤسسه شهید حسن باقری، 1392، ص 243.
- [18] پورجباری، پژمان، همان، ص 20.
- [19] اردستانی، حسین، همان، ص 485.
- [20] پورجباری، پژمان، همان، ص 20.
- [21] همان، ص258.
- [22] همان، ص 259.
- [23] مؤمنی، محسن، در کمین گل سرخ (روایتی از زندگی صیاد شیرازی)، تهران، سوره مهر، 1382، ص 311 و314.
- [24] پورجباری، پژمان، همان، ص 126.
- [25] همان، ص322.
- [26] همان، ص 312.
- [27] رشید، محسن، اطلس جنگ ایران و عراق، تهران، مرکز اسناد و تحقیقات دفاع مقدس سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، چ دوم، 1389، ص 87.
- [28] پورجباری، پژمان، همان، ص 261.
- [29] همان.
- [30] همان.
- [31] همان، 262.
- [32] خبرگزاری دفاع مقدس، کد خبر 301772.
- [33] پورجباری، پژمان، همان، ص20 و21.
- [34] همان، ص 121.
- [35] همان، ص 21 و20.
- [36] ماهنامه شاهد یاران، ش 171، اسفند 1398، ص 46.
- [37] پورجباری، پژمان، همان، ص 21.
- [38] روزنامه شرق، ش 4073، 21 مرداد1400، ص 3 ( سیاست).
- [39] روزنامه اعتماد، ش 3225، 1 اردیبهشت 1393، ص 2 (سیاست).
- [40] روزنامه شرق، ش 2273، 23 فروردین 1394 ص2 (سیاست).
- [41] باشگاه خبرنگاران جوان ، https://www.yjc.ir/fa/news/7868242AF
