جزیره بوارین
بوارین یکی از جزایر عراقی اروندرود است که در جنگ تحمیلی به تصرف نیروهای ایران درآمد.
جزیره بوارین در بخشی از اروندرود و نزدیک محل تلاقی این رود با رود کارون قرار دارد. در این ناحیه، چندین جزیره کوچک در میانه اروندرود شکل گرفته‌اند که بوارین یکی از آن‌هاست.[1]
این جزیره بیش از 8 کیلومتر مربع مساحت و حدود 10 کیلومتر طول دارد و از جزایر مهم اروندرود است. سطح جزیره پوشیده از نخلستان است و در حاشیه‌های تماس آن با آب، انبوهی از نیزارها (چولان‌ها) وجود دارد. تردد خودروها در جزیره تنها از طریق یک جاده آسفالته امکان‌پذیر است که به صورت سیل‌بند با ارتفاع بیش از یک متر و عرض بین 4 تا 6 متر، همچون کمربندی اطراف جزیره را دربر گرفته است؛ چند جاده فرعی نیز به این مسیر متصل می‌شوند، اما تردد خودروها خارج از این مسیرها و در سطح جزیره امکان‌پذیر نیست.[2]
نهرهای دوعیجی، جاسم و خَیّن در این جزیره قرار دارند؛ برخی نهرهای جزیره به صورت طبیعی شکل گرفته و برخی برای آبیاری نخلستان‌ها و هدایت آب احداث شده‌اند.[3]
جزیره بوارین از محورهای ارتباطی مناسب برای نزدیک شدن به منطقه شلمچه است. عبور از منطقه مرزی ایران و عراق که در نزدیکی این جزیره واقع است، امکان نفوذ رزمندگان را به عمق مواضع پدافندی دشمن در منطقه فراهم می‌کرد. به همین دلیل، در صورت دستیابی به جزیره بوارین و عبور از بخش غربی آن، رزمندگان امکان دور زدن استحکامات دشمن در دژ مرزی شلمچه را به دست می‌آوردند و می‌توانستند مدافعان آن را وادار به عقب‌نشینی کنند. به همین دلیل، خطوط پدافندی عراق در این منطقه، یکی از مستحکم‌ترین خطوط دفاعی ارتش بعث در مرز خود با ایران بود.[4]
در جنگ تحمیلی، عراق در سمت راست جزیره بوارین، مواضع پراکنده‌ای بر روی یک سیل‌بند به ارتفاع حدود 3 متر و عرض 4 متر ایجاد کرد. در بخش شمالی جزیره نیز مواضع نیروهای پیاده و ضد تانک عراق، بر روی یک دژ با ابعاد مشابه، آرایش یافته بود. در شمال شرقی (دماغه جزیره)، به دلیل نزدیکی خطوط تماس نیروهای دشمن با رزمندگان ایران، نیروهای بعث با ایجاد سوراخ‌هایی در پشت دژ، تلاش داشتند حرکت نیروهای ایران را در داخل نهر خین تحت کنترل و دید قرار دهند. در شمال جزیره نیز در مقابل دو جاده منشعب از جاده شلمچه که به سوی نهر خین امتداد می‌یافت، عراق در فاصله 150 متری خط مقدم خود، مواضع کمین و استراق سمع احداث کرده بود. همچنین، بر روی این دو جاده شنی که ارتفاعی حدود یک متر از سطح آب داشتند، کمربند مین به عمق 100 متر کار گذاشته شده بود. در شمال شرقی جزیره نیز، چند رده تأمین در میان نیزارها توسط دشمن پنهان شده بود. ساحل نهر خین و عرض جاده شمالی آن نیز با چند ردیف سیم‌خاردار توپی، سیم‌خاردار مشبک و شبکه‌های فوگاز مسدود شده بود.
در بخش شرقی جزیره، دو دژ با فاصله تقریبی یک کیلومتر از یکدیگر ساخته شده بود. در فاصله میان این دو دژ، دشمن برای افزایش میدان دید، نخل‌ها را قطع کرده و به جای آن، میدان‌های مین گسترده‌ای ایجاد کرده بود. روی این دژها، مواضع تانک و نیروهای پیاده با فواصل حدود 20 متر از یکدیگر قرار داشتند. دور تا دور جزیره، یک جاده کمربندی احداث شده بود که حرکت خودروها در بوارین عمدتاً به همین جاده و چند جاده عرضی محدود می‌شد. همچنین، چند پل متحرک، ارتباط جزیره بوارین را با جزایر اطراف مانند ام‌الطویل و ماهی برقرار می‌کردند.[5] دشمن علاوه بر استفاده از زمین‌های عقبه در منطقه شلمچه، از جزیره بوارین نیز به عنوان یکی از عقبه‌های جایگزین استفاده می‌کرد.
جزیره بوارین در عملیات بیت‌المقدس (1361) به یکی از خطوط تدارکاتی مهم ارتش عراق تبدیل شد. در پی پیشروی نیروهای ایران از رودخانه کارون به سمت مرزهای بین‌المللی، ارتش عراق یک پل شناور چند قطعه‌ای روی اروندرود نصب کرد. این پل شامل چهار بخش بود: قطعه اول از سمت ایران بر روی نهر خیّن قرار داشت و جزیره بوارین را به خاک ایران متصل می‌کرد. قطعه دوم، جزیره بوارین را به جزیره کوچک‌تر فیاض متصل می‌ساخت. قطعه سوم، که بزرگ‌ترین بخش پل بود، روی اروندرود قرار داشت و ارتباط بین جزیره فیاض و جزیره بلجانیه را برقرار می‌کرد. قطعه چهارم نیز بر روی نهری در کرانه جنوبی جزیره بلجانیه نصب شده و آن را به خاک اصلی عراق متصل می‌کرد.
سرپل این اتصال در خاک ایران، نزدیک خرمشهر و حدود هفت کیلومتری مرز شلمچه بود. پس از شناسایی این پل توسط رزمندگان ایران، دستور انهدام آن صادر شد، اما اقدام هوانیروز در 31 اردیبهشت 1361 برای انهدام آن، به دلیل آتش سنگین دشمن ناکام ماند. البته در 3 خرداد 1361، نیروی هوایی ارتش توانست قطعه اصلی و بزرگ پل را که بر روی اروندرود قرار داشت بمباران و منهدم کند.[6]
در 4 خرداد 1361، نیروهای ایران برای دستیابی به قطعه انتهایی پل شناور چهارقسمتی عراق که بر روی نهر خین در اروندرود قرار داشت، به این منطقه نزدیک شدند و سپس این بخش پل را تصرف کردند و موفق شدند از طریق آن وارد جزیره بوارین شوند ولی به دلیل حجم سنگین آتش دشمن ناچار به عقب‌نشینی شدند.[7]
تا سال 1365، جزیره بوارین همچنان در دست ارتش عراق بود و در عملیات کربلای 4 (دی 1365) نیز نیروهای سپاه پاسداران انقلاب اسلامی[8] به دلیل آتش سنگین دشمن نتوانستند این جزیره را تصرف کنند.[9] البته چند روز بعد این جزیره در شب چهارم عملیات کربلای 5[10] توسط نیروهای ایران تصرف شد؛[11] در تصرف این جزیره، نیروهای لشکر 16 قدس سپاه پاسداران نقش اصلی داشتند.[12]
جزیره بوارین تا خرداد 1367 در تصرف نیروهای ایران ماند، اما در 4 خرداد این سال، ارتش عراق با حمله به منطقه شلمچه، این جزیره را مجدداً تصرف کرد؛[13] ایران نیز در 23 خرداد 1367، عملیات بیت‌المقدس 7 را با هدف بازپس‌گیری مناطقی از جمله جزیره بوارین توسط سپاه پاسداران آغاز کرد اما به دلیل فشار شدید دشمن، پیشروی امکان‌پذیر نشد.[14]
پس از پایان جنگ تحمیلی در جریان عملیات تفحص پیکر شهدای مفقودالاثر در جزیره بوارین (اسفند 1396)، 65 پیکر شهید در مناطق باتلاقی این جزیره کشف شد.[15]
منابع و ارجاعات
- [1]. خبرگزاری موج، «اروندرود صحیح است یا شط‌العرب»، 23 اسفند 1397، https://www.mojnews.com.
- [2]. پوراحمد، احمد، جغرافیای عملیات ماندگار دفاع مقدس، تهران، بنیاد حفظ آثار و نشرارزش‌های دفاع مقدس، چ دوم، 1390، ص 320.
- [3]. صالح فخاری، محمدرضا، شکست طلسم بوارین - نبرد لشکر 52 قدس در عملیات کربلای 4 و 5، تهران، مرکز اسناد و تحقیقات دفاع مقدس، 1402، ص 162.
- [4]. پوراحمد، احمد، همان، ص 321، 322.
- [5]. همان، ص 320.
- [6]. شیرمحمد، محسن، چشمان سپهر- تاریخ شناسایی و عکس‌برداری هوایی در ایران، تهران، مرکز انتشارات راهبردی نهاجا، 1403، ص 355-352.
- [7]. بهروزی، فرهاد و نبی کریمی، تقویم تاریخ دفاع مقدس- و خدا خرمشهر را آزاد کرد، ج 22، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 1392، ص 181.
- [8]. جعفری، مجتبی، اطلس نبردهای ماندگار، تهران، سوره سبز، چ بیست‌ودوم، 1391، ص132؛ نگین ایران، ش 53، تابستان 1394، ص 68؛ اردستانی، حسین، تجزیه و تحلیل جنگ ایران و عراق - تنبیه متجاوز، ج 3، تهران، مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، 1379، ص 238، 240.
- [9]. پوراحمد، احمد، همان، ص 324.
- [10]. جزایری، سیدمسعود، بر بلندای شلمچه، قم، نسیم حیات و تهران، صریر، 1384، ص 25، 28، 40، 53؛ جمشیدی، محمدحسین و محمود یزدان‌فام، روزشمار جنگ ایران و عراق - آخرین تلاش‌ها در جنوب، ج 47، تهران، مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، 1381، ص 18؛ مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، عملیات کربلای 5 - درهم شکستن دژهای دفاعی بصره، تهران، 1383، ص 11.
- [11]. پوراحمد، احمد، همان، ص 345، 346.
- [12]. خبرگزاری تسنیم، «رزمندگان گیلانی در عملیات کربلای 5 چگونه جزیره بوارین را تصرف کردند»، https://www.tasnimnews.com/fa/news.
- [13]. . خبرگزاری تسنیم، «چرا شلمچه سقوط کرد»، https://www.tasnimnews.com/fa/news/1399/03/04/2272678.
- [14]. صالح فخاری، محمدرضا، شناسنامه لشکر16 قدس در دوران دفاع مقدس، تهران، مرکز اسناد و تحقیقات دفاع مقدس، 1403، ص 272، 273.
- [15]. . خبرگزاری ایسنا، «کشف پیکرهای 65 شهید دفاع مقدس از مناطق باتلاقی جزیره بوارین»، https://www.isna.ir/news/96122212399.
