بهداری سپاه پاسداران

بهداری سپاه پاسداران در جنگ تحمیلی با استقرار هسته‌های امدادی در یگان‌ها و بیمارستان‌های صحرایی مناطق عملیاتی، خدمات درمانی و بهداشتی و مراقبت‌های پزشکی به رزمندگان و مجروحان ارائه می‌داد.

با تأسیس سپاه پاسداران انقلاب اسلامی واحد «تعاون و بهداری» نیز در سپاه شکل گرفت که به شکلی محدود کار درمان و بهداشت را انجام می‌داد. با گسترش مناطق جنگی و انجام عملیات‌های مکرر رزمندگان پس از آغاز جنگ تحمیلی، این واحد دیگر قادر به پاسخگویی به نیازهای سپاه پاسداران در صحنه نبرد نبود و تشکیل یک ساختار مستقل و تخصصی تحت عنوان «بهداری رزمی سپاه» یکی از ضروریات تشخیص داده شد و بر همین اساس، بهداری از مجموعه تعاون تفکیک شد و «بهداری کل سپاه» به عنوان یک سازمان مستقل در ستاد مرکزی سپاه شکل گرفت.⁠[1]

بهداری سپاه پاسداران شامل بخش‌های تخصصی درمان، دارو و تجهیزات پزشکی، بهداشت، امداد، عملیات ش. م. ر (شیمیایی، میکروبی، رادیولوژیکی) و همچنین دفتر تحقیقات بود. در ساختار سازمانی این واحد، زیرمجموعه‌هایی با عنوان «بهداری‌های لشکری» فعالیت می‌کردند که وظیفه اصلی آن‌ها تأمین بهداشت و انجام خدمات امدادی به یگان‌های لشکرها بود و در ذیل این بهداری‌ها، واحدهای بهداری و بهداشت تیپ‌ها نیز سازماندهی شدند.⁠[2]

از نیمه دوم سال 1360، تعداد بالای مجروحان، فرماندهان بهداری را بر آن داشت که هسته‌های امدادی را در خطوط مقدم جبهه‌های عملیاتی مستقر کنند تا امکان ارائه خدمات اولیه درمانی در کوتاه‌ترین زمان ممکن فراهم شود؛ وظیفه اصلی این نیروها، امدادرسانی اولیه و انتقال سریع مجروحان به پست‌های امداد برای ادامه روند درمانی بود.⁠[3]

هنگام عملیات، امدادگران یا پزشکیاران که همراه نیروهای عملیاتی بودند، اقدامات اولیه را برای مجروحان انجام می‌دادند؛⁠[4] عمده این فعالیت‌های امدادی شامل کنترل خونریزی و انتقال مجروحین به مناطق امن‌تر مانند پشت خاکریز یا سنگر پست امداد بود.⁠[5] در زنجیره امداد و انتقال، چند پست امداد در محورهای عملیاتی به یک اورژانس منتهی می‌شد؛ به این نحو که اورژانس در مرکزیت و حدود هفت تا ده کیلومتر عقب‌تر قرار داشت تا از آتش دشمن در امان باشد،⁠[6]   البته همچنان در تیررس سلاح‌های دور برد دشمن و در معرض بمباران هوایی قرار داشتند.⁠[7]

در ادامه دفاع مقدس، بر حسب ضرورت‌ و با توجه به تجارب پیشین، بیمارستان‌هایی با سازه سوله‌ای که عمدتاً در زیر خاک استتار شده بودند، راه‌اندازی شدند؛⁠[8] نخستین بیمارستان از این دست، بیمارستان صحراییِ شهید باقری در غرب دزفول بود که در سال 1361 احداث و در عملیات والفجر مقدماتی به کار گرفته شد. از این نوع بیمارستان‌ها، 13 مورد دیگر نیز طی سال‌های 1362 تا 1363 ساخته شد که بیمارستان‌های شهدا در جنوب شرق دهلران، شهید بروجردی در مهران، شیخ صله در جوانرود، شهید ردانی‌پور در مریوان، ولی‌عصر (عج) در سرپل ذهاب، چم امام حسن (ع) بین قصرشیرین و سرپل ذهاب، شهید بروجردی در بانه، شهید رادمنش در مریوان، خاتم‌الانبیا در سه‌راهی جُفیر (خوزستان)، رمضان در جاده اهواز - خرمشهر، شهید بهشتی در هویزه، ظفر در 15 کیلومتری آبادان و کربلا در 150 کیلومتری مهران از آن جمله‌اند.⁠[9]

  با توجه به نزدیکی این مراکز به خطوط مقدم جبهه و وجود محدودیت‌های تجهیزاتی و ظرفیتی و همچنین خطرات ناشی از حملات هوایی و توپخانه‌ای دشمن، امکان ارائه خدمات گسترده‌تر درمانی محدود بود؛ حتی در بسیاری از استان‌های کشور به عنوان عقبه این مراکز نیز ظرفیت درمانی کافی برای رسیدگی به مجروحان انتقالی از مناطق جنگی وجود نداشت.

این کمبود موجب شد تا در سال 1363، مراکزی تحت عنوان «مرکز امداد پزشکی سپاه پاسداران» در مراکز بهداری سپاه در هر منطقه یا استان تأسیس شود. مأموریت اصلی این مراکز، ساماندهی و هدایت فرآیندهای مربوط به راهنمایی، پذیرش، پیگیری، درمان و ترخیص مجروحان جنگ تحمیلی با توجه به ظرفیت‌های بیمارستانی آن منطقه یا استان بود. تهیه و تنظیم آمار دقیق مجروحین جنگی و ارائه آن به مراجع قانونی کشور نیز از دیگر وظایف این مراکز بود.⁠[10]

تا عملیات خیبر (1362)، بیمارستان‌های صحرایی به شکل سوله‌ای ساخته می‌شد، اما به دلیل عدم استحکام لازم، ساختِ بیمارستان‌های بتنی قبل از عملیات بدر (1363) آغاز شد و نخستین بیمارستان صحرایی بتنیِ مقاوم در زیربنایی به مساحت 1326 متر مربع در منطقه شرق هور در محور جزایر مجنون، منطقه عمومی جفیر و ابتدای جاده شهید همت با نام بیمارستان امام رضا «ع» آغاز و پس از حدود یک سال، به بهره‌برداری رسید.⁠[11]

در دوران دفاع مقدس 48 بیمارستان صحراییِ کانکسی، سوله‌ای و بتنی در مناطق جنگی راه‌اندازی و به کار گرفته شد.⁠[12]

در ادامه دفاع مقدس، به‌تدریج گردان‌ها، گروهان‌ها و گروه‌های بهداری رزمی و پشتیبانی رزمی در ساختار لشکرها، تیپ‌های مستقل و تیپ‌های تابعه لشکرهای سپاه پاسداران شکل گرفتند که تا پس از عملیات بدر پابرجا ماندند.⁠[13]

با آغاز سال 1364 و با توجه به نیازهای عملیات در پیش رو (والفجر 8)، ساختار بهداری رزمی سپاه پاسداران با حفظ ماهیت عملیاتی، به سه فرماندهی مجزا؛ فرماندهی بهداری جنوب، فرماندهی بهداری غرب و فرماندهی بهداری شمال‌ غرب تبدیل شد. فرماندهی بهداری جنوب تحت تابعیت قرارگاه کربلا، فرماندهی بهداری غرب زیرمجموعه قرارگاه نجف و فرماندهی بهداری شمال ‌غرب تحت فرمان قرارگاه حمزه سیدالشهدا قرار گرفتند. مسئولیت این سه فرماندهی، به ‌ترتیب بر عهده نصرالله فتحیان، توکل احدی و علی صدری بود که هر سه نفر تا پایان جنگ تحمیلی این مسئولیت را بر عهده داشتند.⁠[14]

یکی از بخش‌های دیگر بهداری سپاه پاسداران، واحد بهداشت با مأموریت اصلی پشتیبانی بهداشتی از رزمندگان در مناطق عملیاتی بود. علاوه بر بهداشت محیط، معاینه بهداشتی نیروها پیش از اعزام، آموزش اصول بهداشت فردی و عمومی و واکسیناسیون رزمندگان علیه بیماری‌های واگیردار از جمله وظایف واحد بهداشت بود. نیروهای بهداشت همچنین مسئولیت نظارت و کنترل بر تهیه، طبخ و توزیع غذای رزمندگان را بر عهده داشتند و آموزش‌های لازم را به مسئولان تغذیه در یگان‌ها ارائه می‌دادند.⁠[15]

در دوران دفاع مقدس، بیش از دو میلیون نفر به دلیل جراحت یا آسیب‌های ناشی از جنگ به مراکز بهداری مراجعه کردند؛ از این تعداد، حدود یک میلیون نفر دچار مجروحیت‌های سطحی و سرپایی بودند، و حدود 500.000 نفر آسیب‌های شدید جسمی داشتند که در صورت عدم رسیدگی فوری و مؤثر، به شهادت می‌رسیدند. این تعداد مجروح اهمیت عملکرد سریع و کارآمد نظام بهداری در نجات جان رزمندگان در جبهه‌های جنگ را نشان می‌دهد.⁠[16]

پس از شکل‌گیری بهداری سپاه در ستاد مرکزی، دکتر عباس پاک‌نژاد مسئولیت بهداری سپاه پاسداران را بر عهده گرفت که در نخستین هفته جنگ، در شرق خرمشهر به اسارت دشمن بعثی درآمد. پس از او، دکتر ابوالحسن احمدیانی، دکتر احمدعلی نوربالا و دکتر سیدمسعود خاتمی مسئولیت بهداری کل سپاه را بر عهده داشتند.⁠[17]


منابع و ارجاعات

  • [1]. صفایی هوادرق، مهناز و دیگران، بررسی عملکرد بهداری رزمی در دفاع مقدس، بی‌جا، بی‌تا، ص 15، 16.
  • [2]. غلامی، حمیدرضا و دیگران، امداد و انتقال، بجنورد، دُر قلم، 1395، ص 51.
  • [3]. همان، ص 50، 54.
  • [4]. اخوان مهدوی، احمد، «آشنایی با بهداری رزمی و اورژانسهای دفاع مقدس»، نشریه بهداری رزمی دفاع مقدس و مقاومت، ش 1، 1397، ص 20.
  • [5]. غلامی، حمیدرضا و دیگران، همان، ص 85.
  • [6]. همان، ص 99.
  • [7]. همان، ص 97.
  • [8]. طهماسبی‌پور، امیرهوشنگ، «سیر تحول بیمارستان‌های صحرایی در جنگ تحمیلی»، فصلنامه نگین ایران، تابستان 1392، ش 45، ص 13.
  • [9]. همان، ص 14.
  • [10]. غلامی، حمیدرضا و دیگران، همان، ص 51.
  • [11]. همان، ص 19.
  • [12]. همان، ص 26.
  • [13]. صفایی هوادرق، مهناز، همان، ص 7.
  • [14]. همان.
  • [15]. صفایی هوادرق، مهناز و دیگران، «بررسی عملکرد بهداشت رزمی در دفاع مقدس»، مجله انجمن آنستزیولوژی و مراقبت‌های ویژه ایران، ش 107، 1398، ص 41؛ باقری، محمدرضا، تاریخ شفاهی دفاع مقدس، روایت دکتر سیدمسعود خاتمی، طبیب زندان دولتو، تهران، مرکز اسناد و تحقیقات دفاع مقدس، 1399، ص 180، 181، 189.
  • [16]. صفایی هوادرق، مهناز، همان، ص 19.
  • [17]. همان، ص 15، 16.

تکمیل، ویرایش یا گزارش خطا