لشکر 17 علی بن ابیطالب «ع»
لشکر 17 علی بن ابیطالب «ع» از جمله یگانهای سپاه پاسداران است که در دفاع مقدس حضور داشت.
با آغاز جنگ تحمیلی و حمله ارتش عراق به ایران، رزمندگان سپاه قم نیز همگام با نیروهای مناطق کشور، در مناطق مختلف جبهه از جمله در آبادان، خرمشهر و دارخوین (خوزستان) و همچنین در استانهای ایلام و کرمانشاه حضور یافتند.[1] در ادامه و در عملیات مختلف آزادسازی خوزستان از جمله ثامنالائمه «ع» (مهر 1360 - شکست حصر آبادان) حضور داشتند.[2] در ادامه، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی هشت تیپ جدید نیز قبل از عملیات فتحالمبین ایجاد کرد. از جمله در زمستان 1360 نیروهای مستقر در منطقه شوش (خوزستان) یک تیپ تشکیل دادند؛[3] به دلیل حضور زیاد نیروهای قم در این تیپ، به یاد حضرت فاطمه معصومه «س» اسم تیپ را «قم» و به یاد قیام مردم این شهر در اعتراض به مقاله اهانتآمیز روزنامه اطلاعات در 17 دی 1356، شماره آن «17» شد.[4]
دی 1360 مرتضی صفاری فرمانده تیپ 17 قم و مأمور تشکیل آن در جبهه شوش شد. نخستین نیروهای این یگان از نیروهای سپاه پاسداران و بسیجیان اعزامی از قم، مشهد، بهبهان و شوش بودند که در قالب دو گردان سازماندهی شدند. این نیروها روی تپهها و ارتفاعات حدفاصل روستاهای زعن تا عباس سلطان در غرب شهر شوش مستقر شدند.[5]
همزمان با تشکیل تیپ 17، قرارگاه فجر در شوش تشکیل و با انتصاب مرتضی صفاری به جانشینی این قرارگاه، حسینعلی ترکی فرمانده تیپ 17 قم شد که در 4 بهمن 1360 در جبهه شوش به شهادت رسید و حسن درویش فرمانده تیپ شد.[6]
فرماندهی و کادر اولیه تیپ 17 قم بیشتر شامل نیروهای بومی این شهر بود. این تیپ ابتدا دو گردان تبوک و مالک داشت، ولی با افزایش نیرو به هفت گردان گسترش یافت. پاسداران و بسیجیهای تیپ 17 قم از استانهای بوشهر، فارس، اصفهان، مشهد، خوزستان و قم اعزام شده بودند که در گردانهای رعد، صاعقه، جندالله، تبوک، ابوذر، بقیهالله و القارعه سازماندهی شدند[7] که 2 فروردین 1361، در عملیات فتحالمبین[8] در منطقه غرب کرخه شرکت کرد.[9]
هنگام طرحریزی عملیات بیتالمقدس، قرار شد همزمان با این عملیات، اقدام فرعی برای انهدام دشمن و تصرف ارتفاع 181 و 182 و درگیر نگاهداشتن دشمن و نیز ممانعت از جابهجائی و اعزام آنها به منطقه عملیات بیتالمقدس، انجام شود[10] که این مأموریت به قرارگاه فجر سپاه پاسداران انقلاب اسلامی شامل 2 تیپ مستقل 17 قم و 33 المهدی و نیز دو گردان از نیروهای لشکر 77 (ارتش) واگذار شد.[11] این اقدام همزمان با مرحله دوم عملیات بیتالمقدس، در 16 اردیبهشت 1361 انجام شد و در محور فکه یک گردان تانک دشمن منهدم شد.[12]
با گذشت دو سال از آغاز جنگ تحمیلی، پشتیبانی هر یک از یگانها به یکی از مناطق یازدهگانه کشوری سپرده شد و پشتیبانی تیپ 17 به سپاه منطقه 1، یعنی استانهای مرکزی، سمنان و زنجان واگذار گردید.[13]
در شش ماه چهارم جنگ تحمیلی، فرمان تبدیل تیپهای سپاه پاسداران به لشکر صادر[14] و در آستانه عملیات والفجر مقدماتی، تیپ 17 قم به لشکر 17 علی بن ابیطالب «ع» ارتقا یافت. نخستین فرمانده آن نیز مهدی زینالدین شد.[15]
تیپ 17 در قالب قرارگاه فتح[16] همراه با سایر یگانهای ارتش و سپاه پاسداران در عملیات رمضان (22 تیر 1361- شرق بصره) حضور داشت[17] که منجر به آزادسازی 250 کیلومتر مربع از خاک ایران شد.[18]
در بهمن 1361 و در آستانه عملیات والفجر مقدماتی، تیپهای الهادی (تیپ 1) و حضرت معصومه «س» (تیپ 2) در لشکر 17 علی بن ابیطالب «ع» تشکیل شد؛ فرمانده تیپ یک، رضا حسنپور و سپاه استان زنجان و قزوین پشتیبان عقبه آن و محمد بنیادی فرمانده تیپ 2 و سپاه استانهای مرکزی، سمنان و قم تأمین نیرو و پشتیبانی آن را عهدهدار شدند.[19]
لشکر 17 علی بن ابیطالب «ع»، اسفند 1362 با 2 تیپ و در مجموع 28 گردان در عملیات خیبر،[20] اسفند 1363 با 3 تیپ در عملیات بدر،[21] بهمن 1364 با 2 تیپ در عملیات والفجر 8،[22] دی 1365[23] با 10 گردان در عملیات کربلای 4[24] و دی 1365 با 9 گردان[25] در عملیات کربلای 5 و اسفند 1366 با 6 گردان[26] در عملیات والفجر10 شرکت کرد.[27] بعد از عملیات والفجر10، (خرداد 1367)، لشکر 17 به دو لشکر 17 و 71 روحالله، تفکیک شد.[28] 5 مرداد 1367 نیز این لشکر در آخرین عملیات آفندی در عملیات مرصاد با 3 گردان حضور یافت[29] که منجر به شکست منافقین شد.[30]
یگانهای رزمی لشکر 17 علی بن ابیطالب «ع» در هشت سال دفاع مقدس شامل گردانهای ولیعصر «عج»، کربلا، موسی بن جعفر «ع»، محمد رسولالله «ص»، روحالله، امام سجاد «ع»، امام رضا «ع»، قمر بنیهاشم «ع»، سیدالشهدا «ع»، حضرت معصومه «س»، امام حسن «ع»، علی ابن ابیطالب «ع» و امام حسین «ع» بود[31] که در 20 عملیات آفندی و 28 عملیات پدافندی نقش ایفا کردند. در مجموع 4 هزار نفر از نیروهای این لشکر نیز به شهادت رسیدند[32] که مهدی زینالدین و حسینعلی ترکی هرچگانی فرماندهان لشکر جزو این شهدا هستند.[33] همچنین عبدالرحیم بوعایشه از الجزایر و کمال کوسه از فرانسه شهیدان غیر ایرانی این لشکر در دفاع مقدس هستند.[34]
مرتضی صفاری، حسینعلی ترکی هرچگانی، حسن درویش، مهدی زینالدین، غلامرضا جعفری و محمد میرجانی از 1360 تا پایان دفاع مقدس فرماندهی لشکر 17 را بر عهده داشتند.[35] همچنین در سالهای دفاع مقدس، چهار یگان شامل تیپ مستقل 12 قائم «عج«، تیپ مستقل صاحبالزمان «عج»، لشکر مهندسی 42 قدر و لشکر 71 روحالله از لشکر 17 منشعب شدند.[36] اکنون لشکر 17 علیبنابیطالب «ع» زیرمجموعه سپاه استان قم است و فرماندهی آن را سردار حسین تناور بر عهده دارد.
منابع و ارجاعات:
- [1] زارعزاده، نادر، اطلس لشکر 17 علی بن ابی طالب (ع) در دفاع مقدس، تهران، مرکز اسناد و تحقیقات دفاع مقدس، 1399، ص 20.
- [2] همان، ص 21.
- [3] همان، ص 16.
- [4] ایسنا، «لشکر 17 علیبنابیطالب (ع) چگونه تأسیس شد»، 28 تیر 1401، www.isna.ir/news/1401042818712.
- [5] زارعزاده، همان، ص 16.
- [6] همان، ص 17 و 34.
- [7] همان، ص 17.
- [8] همان، ص 32.
- [9] پوراحمد، احمد، جغرافیای عملیات ماندگار دفاع مقدس، تهران، صریر، چ دوم، 1390، ص 73؛ علایی، حسین، روند جنگ ایران و عراق، ج 2، تهران، مرز و بوم، 1391، ص 418.
- [10] مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ، از خونین شهر تا خرمشهر، تهران، مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ سپاه پاسداران، چ دوم، 1373، ص 132.
- [11] همان، ص 132.
- [12] همان، ص 146.
- [13] زارعزاده، نادر، همان، ص 25.
- [14] همان، ص 30.
- [15] همان، ص 31.
- [16] عشوریون، احمدرضا، اطلس لشکر 14 امام حسین (ع) در دوران دفاع مقدس، تهران، مرکز اسناد و تحقیقات دفاع مقدس، 1402، ص 182.
- [17] لطفاللهزادگان، علیرضا، روزشمار جنگ ایران و عراق- عبور از مرز، ج 20، تهران، مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، 1381، ص 230.
- [18] علایی، حسین، همان، ج 1، ص 538.
- [19] زارعزاده، نادر، همان، ص 31 و 32.
- [20] همان، ص 168 و 170.
- [21] زارعزاده، نادر، همان، ص 190 و 193.
- [22] همان، ص 218 و 225.
- [23] پوراحمد، احمد، همان، ص 312، 323 ، 331.
- [24] خبرگزاری دفاع مقدس، «عملکرد نقش لشکر 17 امام علی بن ابی طالب (ع) در عملیات کربلای چهار»، 14 دی 1402،
- [25] زارعزاده، نادر، همان، ص 32.
- [26] همان، ص 291 و 293.
- [27] ایزدی، یدالله، روزشمار جنگ ایران و عراق، (عملیات والفجر-10)، ج 54، تهران، مرکز اسناد و تحقیقات دفاع مقدس، 1392، ص 17 تا 20.
- [28] ایسنا، همان.
- [29] زارعزاده، نادر، همان، ص 32.
- [30] عشوریون، احمدرضا، همان، ص 346 و 347.
- [31] زارعزاده، نادر، همان، ص 40 تا 46.
- [32] همان، ص 11.
- [33] همان، ص 34.
- [34] فتوحی، احمد، «خلاصه گزارش نشست کارشناسی بررسی نقش بسیج در لشکر 17 علی بن ابی طالب (ع) در دوران دفاع مقدس»، فصلنامه نگین ایران، ش 49، تابستان 1393، ص 210.
- [35] زارعزاده، نادر، همان، ص 34.
- [36] همان، ص 11.
