هورالعظیم (هورالهویزه)
مریم آخوندیان
3 بازدید
هورالعظیم (هورالهویزه)، بزرگترین تالاب مرزی بین ایران و عراق در دشت آزادگان (خوزستان) و یکی از نقاط راهبردی در دفاع مقدس بود.
تالاب هورالعظیم (هورالهویزه) بزرگترین تالاب مرزی ایران در غرب استان خوزستان و انتهای رود کرخه است که در منطقه مرزی دشت آزادگان، بین دو کشور ایران و عراق واقع شده و از شمال به سوسنگرد، از شرق به دشت آزادگان و از غرب به مرز ایران و عراق محدود میشود. طول این دریاچه که به شکلی نامنظم و بیضوی است، حدود ۱۰۰ کیلومتر و عرض آن حدود 15 تا 75 کیلومتر است. دو سوم مساحت این تالاب در خاک عراق قرار دارد و آب آن از شاخههایی از رود دجله تأمین میشود و از جنوب تا کنار دجله و از شمال تا چند کیلومتری شهر عماره ادامه دارد. در خاک ایران نیز شهرهای بستان، سوسنگرد و هویزه در کنار این هور قرار دارند و هور از رودخانه کرخه تغذیه میشود؛ دو بخش ایرانی و عراقی این تالاب، با یک کانال آبی به هم متصل میشود. عمق این تالاب به طور میانگین ۵ متر است؛ البته در بعضی نقاط، عمق آن تا ۲۰ متر هم میرسد. وسعت تالاب هورالعظیم در گذشته، بیش از ۱۲۰ هزار هکتار بود اما اکنون، مساحت آن حدود ۸۰ هزار هکتار است.[1]
سراسر تالاب هورالعظیم از نی پوشیده شده است. اقتصاد خانواه حاشیهنشینان هور که عمدتاً عرب هستند تا پیش از جنگ تحمیلی، از این تالاب و آبزیان آن تأمین میشد. بیشتر طوایف منطقه، از به هم پیوستن نیها در داخل هور برای خود اقامتگاه امنی درست میکردند؛ حرکت در هور نیز به دلیل نبود راههای مشخص، تنها با راهنمایی ساکنان بومی و راهبلد و با قایقهای مخصوص امکان دارد.[2]
حکومت عراق در زمان جنگ برای اینکه نیروهای ایران از درون تالاب علیه نیروهای بعثی عملیاتی نداشته باشند، تالاب را با دیوارسازی خشک کرد. بعد از جنگ نیز صدام حسین تلاش کرد این تالاب را خشک کند تا محل تجمع مخالفینش نشود.[3]
با پیروزی ایران در عملیات بیتالمقدس (سال 1361)، ارتش عراق از بیشتر خطوط درگیری عقبنشینی کرد، اما همچنان در مناطقی از جمله منطقه طلاییه در هور حضور داشت.[4]
سوم اسفند 1362 عملیات خیبر انجام شد که در آن 1000 کیلومتر مربع از هور نیز آزاد گردید.[5] عملیات بعدی ایران نیز در هور بود. عملیات بدر ساعت 23 روز بیستم اسفند 1363 در غرب هور الهویزه آغاز شد. در این عملیات 500 کیلومتر مربع از منطقه هور به تصرف نیروهای ایران درآمد.[6] پس از آن عملیات قدس1 در تاریخ 5 خرداد 1364 مصادف با روزجهانی قدس، آغاز شد و نیروهای ایران در مدت 7 دقیقه توانستند دو پاسگاه ابوذکر و ابولیله را تصرف کنند. صبح روز عملیات نیز با وجود مقاومت دشمن و هجوم مجدد آن، 180 تا 200 کیلومتر مربع دیگر از هور به تصرف نیروهای ایران درآمد.[7] در ادامه و برای جلوگیری از تک احتمالی دشمن، عملیات قدس 2، در بامداد 6 تیر 1364 در اطراف البیضه اجرا شد که منجر به تثبیت موقعیت نیروهای خودی در مناطق تصرف شده قبلی بود.[8]
در 2 مرداد 1364 نیز عملیات قدس4 با هدف تسلط بر بخشی دیگر از منطقه هور آغاز شد که نتیجه آن تصرف نیمی از دریاچه امالنعاج به وسعت 150 تا 200 کیلومتر بود.[9]
در 15 مرداد 1364 به منظور تکمیل اهداف عملیات قدس1 و 2، عملیات قدس 5 در شرق البیضه به اجرا درآمد و در نتیجه آن 30 کیلومتر مربع دیگر از هور آزاد شد.[10]
به دنبال عملیات قدس4 که نیمی از دریاچه ام النعاج، واقع در هورالهویزه تصرف شد، عملیات دیگری برای تصرف کامل این دریاچه طراحی شد. این عملیات با نام عاشورای 4 و با به کارگیری مجاهدین عراقی در قالب تیپ بدر، ساعت 2 بامداد 1 آبان 1364 آغاز شد و در نهایت 110 کیلومتر مربع از هور و سه پاسگاه دشمن به تصرف ایران درآمد و دریاچه امالنعاج تصرف شد.[11]
ارتش عراق برای بازپسگیری فاو در 29 فروردین 1367 و شلمچه در 4 خرداد 1367با اجرای آتش و بمباران شیمیایی منطقه که دامنه آن تا حوالی هویزه گسترش یافته بود، به مواضع ایران در جزایر مجنون حمله کرد و این جزایر را از دست ایران خارج کرد.
در 31 تیر 1367 نیروهای ایران مجدداً در منطقه هورالهویزه به دشمن حمله کردند و پس از سه روز نیروهای عراق را از نوار مرزی عقب راندند و طلاییه را آزاد کردند.[12]
محمد ابراهیم همت، حمید باکری و اکبر زجاجی از شهدای عملیات خیبر؛ عبدالحسین برونسی، کاظم نجفی رستگار، مهدی باکری، علی تجلایی و عباس کریمی از شهدای عملیات بدر؛ در این منطقه عملیاتی به شهادت رسیدهاند.[13]
علی هاشمی از دیگر شهیدان این منطقه است؛ وی با سازماندهی رزمندگان ایرانی و عراقی بومی منطقه و تشکیل قرارگاه سری نصرت، توانست راه رخنه به مواضع دشمن از طریق هورالعظیم را در طول جنگ و عملیاتهای خیبر و بدر شناسایی و فراهم کند. وی به همراه 4 نفر از یارانش در هجوم سراسری دشمن در روزهای پایانی جنگ در این منطقه به شهادت رسیدند. [14]
این تالاب، در سال ۲۰۱۵ در فهرست میراث طبیعی ایران به ثبت رسید. مناطق عملیاتی دهلاویه، هویزه و چزابه، جفیر، طلائیه از جمله جاذبه های دفاع مقدس این منطقه به شمار میرود. اکنون در این منطقه یادمان شهدای هور به صورت نمایی از قایق عاشورا که در دوران دفاع مقدس مورد استفاده قرار میگرفت در قالب خاکریزی ساخته شده است.[15]
[1]. پوررکنی، محمدامین، هورالعظیم در هشت سال دفاع مقدس، اصفهان، ستارگان درخشان، 1394، ص21 و22 ؛ اداره کل حفاظت محیط زیست استان خوزستان، https://khzdoe.ir/rha/mataleb/59/%D8%AA%D8%A7%D ؛ مرکز پژوهشهای علمی و مطالعات استراتژیک خاورمیانه، https://www.cmess.ir/Page/View/2021-05-29/4784.
[2]. پورکنی، محمدامین، همان، ص 22 و 23.
[3]. سایت و روزنامه سیاست روز، «صدام هورالعظیم را خشک کرد»، https://www.siasatrooz.ir/fa/interview/98662.
[4]. پوررکنی، محمدامین، همان، ص 49؛ حبیبی، ابوالقاسم، اطلس راهنما - دشت آزادگان در جنگ، ج 4، تهران، مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، 1381، ص 116.
[5]. حبیبی، ابوالقاسم، همان، ص 122-116.
[6]. همان، ص 128-123.
[7]. همان، ص 129.
[8]. همان.
[9]. همان، ص 129 و 130.
[10]. همان، ص 131.
[11]. همان، ص 133.
[12]. حبیبی، ابوالقاسم، همان، ص 135-133.
[13]. همان، ص 128-116.
[14]. مرکز اسناد و تحقیقات دفاع مقدس، https://defamoghaddas.ir/news/2036/%DB%8C% .
[15]. اداره کل حفاظت محیط زیست استان خوزستان، همان؛ خبرگزاری صداوسیما https://www.iribnews.ir/00HT6h؛
خبرگزاری فارس، https://farsnews.ir/omolbanin_khosravi/.
