حجت‌الاسلام محمد‌جواد باهنر سومین نخست‌وزیر جمهوری اسلامی ایران بود که در 8 شهریور 1360 توسط منافقین به شهادت رسید.

محمد‌جواد باهنر در اسفند 1312 در کرمان به دنیا آمد؛ پدرش یک پیشه‌ور ساده بود.⁠[1] در پنج سالگی خواندن و نوشتن و قرآن را در مکتب‌خانه آموخت.⁠[2] در سال 1323، به مدرسه معصومیه کرمان رفت و در کنار درس‌های رسمی مدارس، به فراگیری دروس دینی پرداخت.⁠[3] در سال 1332، به قم رفت و یک سال بعد پس از گرفتن مدرک دیپلم، به دانشکده الهیات دانشگاه تهران رفت و ضمن تحصیل در دانشگاه، تحصیلات حوزوی را در قم ادامه داد و در سال 1337 مدرک کارشناسی گرفت.⁠[4] در سال 1336 به همراه حجت‌الاسلام اکبر هاشمی رفسنجانی و چند تن دیگر نشریه مکتب تشیع را منتشر کردند؛ نشریه در پی تحول فکری و فرهنگی در حوزه علمیه قم بود و به دلیل استقبال طلاب و علما و حساسیت حکومت پهلوی پس از انتشار 7 شماره توقیف شد.⁠[5] همچنین در این سالها علیه حکومت پهلوی سخنرانی‌هایی در شهرهای مختلف ایراد کرد.⁠[6] در سال 1341 به تهران آمد و در این شهر سکونت کرد.⁠[7] در سال 1342 کارشناسی ارشد امور تربیتی و سپس دکترای الهیات گرفت.⁠[8] قبل از خرداد 42 به همدان رفت. سخنرانی‌های وی منجر به دستگیری او شد و مدتی بعد آزاد شد. بعد از 12 محرّم 1342ش، به علت آن‌که تحت تعقیب بود، مخفیانه به تهران آمد و در 19/ 12/ 1342 به مناسبت سالگرد حادثۀ مدرسه فیضیه سخنرانی در مسجد جامع تهران علیه حکومت پهلوی ایراد نمود و پس از آن دستگیر و به چهار ماه حبس تأدیبی محکوم شد و به زندان قزل حصار منتقل گردید.⁠[9]

محمدجواد باهنر در سال 1343 به پیشنهاد حجت‌الاسلام اکبر هاشمی رفسنجانی و با کمک محمدعلی رجایی و تعدادی از اعضای هیئت مؤتلفه و جمعی از تاجران متدین، مؤسسه خیریه «رفاه و تعاون» را بنیان گذاشت. این مؤسسه یک پوشش اجتماعی و خدماتی برای ارتباطات مخفی نیروهای مبارز علیه حکومت پهلوی بود.⁠[10]

باهنر در سال 1344 با خانم زهرا عینکیان ازدواج کرد که حاصل آن دو دختر و دو پسر بود.⁠[11] وی در سال 1347 به استخدام آموزش و پرورش درآمد و تألیف و تدوین کتاب‌های تعلیمات دینی مدارس را برعهده گرفت.⁠[12] باهنر در سال 1350 به دلیل سخنانی علیه برگزاری جشن‌های 2500ساله شاهنشاهی ممنوع‌المنبر شد.

 تأسیس دفتر نشر فرهنگ اسلامی در سال 1352 با هدف چاپ و انتشار کتاب‌هایی با موضوع اسلام و فرهنگ اسلامی از جمله اقدامات فرهنگی اوست.⁠[13] در سال 1354 از سوی آموزش و پروش به کنفرانس اخلاقی ـ آموزشی ژاپن رفت و یک ماه در این کشور ماند.⁠[14]

در سال 1356 در تهران تشکلی به نام جامعه روحانیت مبارز شکل گرفت و او جزو هسته مرکزی این جامعه بود.⁠[15]

در آذر سال 1357 با تشکیل شورای انقلاب به دستور امام‌خمینی، در سمت منشی فعالیت می‌کرد و به عضویت کمیته اعتصابات درآمد⁠[16] که از کمیته‌های شورای انقلاب بود و وظیفه آن تنظیم اعتصابات علیه پهلوی بود.

 در جریان اعتصاب کارگران صنعت نفت در سال 1357مشکلاتی برای تأمین سوخت مردم به وجود آمد و به دستور امام خمینی، هیئتی به جنوب کشور فرستاده شد و او جزو این هیئت بود.⁠[17]

او پس از پیروزی انقلاب اسلامی به عنوان نماینده شورای انقلاب در وزارت آموزش و پرورش در زمینه برنامه‌ریزی، تعلیم معلم و اصلاح کتاب‌های درسی فعالیت کرد.

یک هفته پس از پیروزی انقلاب اسلامی و با تشکیل حزب جمهوری اسلامی، عضو این حزب شد⁠[18] و با تشکیل نهضت سوادآموزی در دی 1358⁠[19] مسئولیت این نهاد را بر عهده گرفت.⁠[20] با تشکیل مجلس خبرگان بررسی نهایی قانون اساسی درسال 1358⁠[21] به عنوان نماینده مردم کرمان به این مجلس راه یافت.⁠[22] او در سال 1359، به نمایندگی مردم تهران در نخستین دوره مجلس شورای اسلامی درآمد و در کمیسیون آموزش و پرورش مجلس به فعالیت پرداخت.⁠[23]

سال 1359 همزمان با درگیر شدن کشور در جنگ تحمیلی و محاصره آبادان و خرمشهر، وی از قبول مسئولیت وزارت آموزش و پرورش دولت بنی‌صدر امتناع کرد⁠[24] و در آذر 1359 وزیر آموزش و پرورش کابینه محمدعلی رجایی شد.⁠[25] پس از انفجار دفتر حزب جمهوری اسلامی در 7 تیر 1360 و شهادت آیت‌الله بهشتی، باهنر دبیرکل حزب جمهوری اسلامی شد و تا هنگام شهادت در این سمت باقی ماند.⁠[26] وی در 14 مرداد 1360 به نخست‌وزیری در دوره ریاست جمهوری محمدعلی رجایی انتخاب شد.⁠[27]

باهنر حمله عراق به ایران را ترس از اسلام‌گرایی مردم عراق می‌دانست.⁠[28] همچنین وی بر این باور بود که جنگ تحمیلی ناشی از همدستی امپریالیسم و رژیم عراق در کنار توطئه‌های داخلی است.⁠[29] درباره تداوم جنگ نیز گفته بود: «موضع ما با قطعیت ادامه جنگ است و این کوشش که برای تحمیل صلح صورت می‌گیرد قابل قبول نیست و حداقل شرط ما عقب‌نشینی کامل از کلیه مرزها باشد».⁠[30]

محمد‌جواد باهنر در 8 شهریور 1360 (28 روز پس از انتصاب به نخست‌وزیری) در 48 سالگی بر اثر انفجار بمبی در ساختمان نخست‌وزیری به همراه محمدعلی رجایی، رئیس جمهور و چند نفر از مقامات کشور به شهادت رسید. این اقدام تروریستی توسط سازمان مجاهدین خلق انجام شد.⁠[31] در پی انتشار خبر بمب‌گذاری و شهادت رئیس‌جمهور و نخست‌وزیر، مردم شهرهای مختلف ایران به خیابان‌ها ریخته و شعار مرگ بر آمریکا سر دادند.⁠[32]

روز 9 شهریور 1360 پیکر محمدجواد باهنر از مقابل مجلس شورای اسلامی و پس از سخنرانی آیت‌الله سیدعلی خامنه‌ای و حجت‌الاسلام اکبر هاشمی رفسنجانی و برخی نمایندگان و وزرا تشییع⁠[33] و در قطعه هفتاد و دو تن بهشت زهرا (س) تهران به خاک سپرده شد⁠[34] و تا 13 شهریور در کشور عزای عمومی اعلام شد.⁠[35]برخی رهبران کشورها این بمب‌گذاری را محکوم کردند؛ به طور نمونه پرچم کشور هند به حالت نیمه برافراشته درآمد.⁠[36]

پس از شهادت محمد‌علی رجایی و محمد‌جواد باهنر، در تقویم تاریخ ایران، روز 8 شهریور روز مبارزه با تروریسم⁠[37] و از 2 تا 8 شهریور هر سال نیز هفته دولت نامگذاری شد.⁠[38]

دانشگاه کرمان به «دانشگاه شهید باهنر کرمان» تغییر نام یافت⁠[39] و شهریور 1380 «موزه شهید باهنر کرمان» که به صورت یک ساختمان قدیمی طراحی و حاوی لباس‌ها و آثار و نوشته‌ها و کتابهای مکتوب اوست، افتتاح شد.⁠[40]

کتاب «گلستان در آتش»، روایت داستانی از زندگی شهید باهنراست⁠[41] و سریال «راز ناتمام » با محوریت روایت زندگی وی ساخته شده است.⁠[42] از جمله آثار منتشرشده وی، دین‌شناسی تطبیقی، دین و دانش، شناخت اسلام، و رابطه علم و دین است.⁠[43]