جزیره ام‌الرصاص

جزیره اُم‌الرصاص، از جزایر عراق در اروندرود است که در طول جنگ تحمیلی عراق علیه ایران، هدف حملات و عملیات‌های گسترده نیروهای ایران قرار گرفت.

جزیره ام‌الرصاص در اروندرود و نزدیک محل پیوستن این رود با رود کارون است و چندین جزیره کوچک دیگر در آن وجود دارد.⁠[1] «ام‌الرصاص» یعنی مادر گلوله‌ها و به این دلیل چنین نام نهاده‌اند که در جنگ جهانی اول، نیروهای ارتش انگلستان انبار مهمات نظامی در آن احداث کرده بودند. این جزیره از دو بخش تشکیل شده است؛ بخش نخست به شکل هلالی در مجاورت اروندرود قرار دارد و بخش دوم که وسیع‌تر و مرتفع‌تر است، در غرب سرزمین اصلی عراق و نزدیک‌تر به آن است. پوشش طبیعی جزیره نیشکرِ خودرو است و به دلیل جزر و مد همیشه خاک جزیره گل‌آلود است.⁠[2] در این جزیره، یک جاده شرقی – غربی با ارتفاعی در حدود 60 سانتی‌متر و پهنایی نزدیک به 7 متر احداث شده است. افزون بر آن، تعدادی جاده عرضی نیز در بخش‌های مختلف جزیره دیده می‌شود. دو سر جزیره دارای زمین‌های باتلاقی و نرم است که رفت‌وآمد در آن‌ها را دشوار می‌سازد.⁠[3]

در سال‌های جنگ تحمیلی، ارتش عراق برای جلوگیری از تسلط نیروهای ایران بر این جزیره، استحکامات و موانع دفاعی مختلفی ایجاد کرد؛ این موانع شامل موانع ضد هاورکرافت، سیم‌خاردارهای توپی و موانع خورشیدی هشت‌پر بودند.⁠[4] پس از این موانع دفاعی و در فاصله حدود 50 متری عقب‌تر از ساحل جزیره، سنگرها و خاکریزهایی توسط نیروهای عراق احداث شده بود تا به‌ عنوان خطوط پدافندی مستحکم عمل کرده و از نفوذ نیروهای مهاجم جلوگیری کنند.⁠[5] خط پدافندی عراق شامل خاکریزی به ارتفاعی بین 1 تا 1.5 متر بود که بلافاصله پشت آن، یک کانال نفررو با عرض 1 تا 1.5 متر و عمق حدود 1.5 متر وجود داشت. در دو سمت چپ و راست این کانال نیز سنگرهای اجتماعی (گروهی) وجود داشت که امکان استقرار و پشتیبانی نیروها را فراهم می‌کرد.⁠[6] در پشت جزیره ام‌الرصاص، دو جزیره کوچک به نام‌های ام‌البابی شرقی و غربی قرار دارند. جزیره ام‌البابی غربی از طریق یک پل به ساحل جنوبی اروندرود متصل می‌شود، همچنین پلی دیگر این دو جزیره شرقی و غربی را به یکدیگر مرتبط می‌سازد. ارتش عراق تمام توان دفاعی خود را در خط مقدم جزیره ام‌الرصاص متمرکز کرده بود و در عمق جزیره هیچ‌گونه امکان دید و تیر مؤثری وجود نداشت. سنگرهای این جزیره عمدتاً بتنی و با فاصله 20 متری از یکدیگر احداث شده بودند. میان هر دو یا سه سنگر نیز، یک پایگاه مستقر بود. سطح جزیره از گیاهان خودرو مانند چولان پوشیده شده بود که استتار را برای نیروها آسان می‌کرد، اما همین پوشش گیاهی انبوه، حرکت در جزیره را بسیار دشوار می‌ساخت، به‌گونه‌ای که نیروهای شناسایی ایران برای پیمودن عرض 800 متری آن، حدود 7 ساعت زمان نیاز داشتند. در بخش پشتی جزیره، عراق تعدادی سنگر گرد پاسگاهی ایجاد کرده بود. برای جلوگیری از نفوذ رزمندگان ایران از سمت پشت جزیره، عراق در امتداد جاده و در هر 100 متر، یک سنگر احداث کرده و در دو سوی پل‌های منتهی به جزایر نیز نیروهایی مستقر کرده بود.⁠[7]

حدود سه گردان پیاده از نیروهای ارتش عراق مسئولیت دفاع از جزایر ام‌الرصاص و ام‌البابی را بر عهده داشتند. از هر گردان، یک گروهان در خط مقدم و دو گروهان در عمق مواضع پشتیبان آنها مستقر بودند. همچنین، برای پشتیبانی آتش، سه آتشبار توپخانه در این منطقه مستقر شده بود که وظیفه پوشش آتش و حمایت از خطوط دفاعی را بر عهده داشتند.⁠[8]

جزیره ام‌الرصاص همواره در کانون توجه رزمندگان ایران قرار داشت و برای تصرف این جزیره، عملیات کربلای 4، عملیات والفجر 8   و تک ایذایی والفجر 8 طراحی و اجرا شد.⁠[9]

در سال 1364 عملیات فریب در منطقه ام‌الرصاص، همزمان با عملیات والفجر 8 در منطقه فاو، در شامگاه 20/11/1364 طراحی شد. در این طرح، یگان‌هایی از لشکر 10سیدالشهداء، تیپ 21 امام رضا «ع»، لشکر 43 قدر از سپاه پاسداران و لشکر 77 خراسان از ارتش به کار گرفته شدند. نیروهای ایران در شرایطی که سطح آب بالا آمده بود، با عبور از موانع خورشیدی به‌ وسیله شناورها و قایق‌های موتوری، بدون برخورد با تله‌های انفجاری، خود را به مواضع دشمن رساندند؛ دشمن که غافلگیر شده بود، با اعزام نیرو و با آتش سنگین توپخانه، خمپاره و حملات هوایی، تلاش کرد مانع پیشروی نیروهای ایران شود و در نهایت از سلاح شیمیایی استفاده کرد اما موفق به جلوگیری از حرکت رزمندگان ایران نشد. با تثبیت موقعیت نیروهای ایران در فاو نیز، دستور عقب‌نشینی نیروهای شرکت‌کننده در عملیات‌های فریب صادر شد.⁠[10]

در سال 1365، انجام عملیات کربلای 4 توسط نیروی زمینی سپاه پاسداران در غرب اروندرود و جنوب خرمشهر طرح‌ریزی شد؛⁠[11] چهار منطقه شلمچه، ابوالخصیب، جزیره مینو و همچنین ام‌الرصاص برای انجام این عملیات انتخاب شدند.⁠[12]

چهار قرارگاه نوح، قدس، نجف و کربلا هدایت عملیات کربلای 4 را بر عهده داشتند که قرارگاه کربلا مأمور تصرف جزیره ام‌الرصاص بود.⁠[13] غواصان ایران پیش از شروع رسمی عملیات وارد آب شده و به ‌سوی مواضع دشمن حرکت کردند، اما نیروهای بعثی که آماده و هوشیار بودند، با پرتاب منور و شلیک تیربار و خمپاره، حضور نیروهای ایران را کشف و واکنش نشان دادند. در چنین شرایطی، کنترل و هدایت عملیات دچار اختلال شد و یگان‌ها، پیش از دریافت دستور رسمی و با توجه به شرایط موجود و واکنش دشمن، به محض رسیدن به ساحل درگیری را آغاز کردند.⁠[14]

آتش سنگین دشمن روی سطح آب، عبور نیروهای ایران را از تنگه میان اُم‌الرصاص و جزیره بوارین ناممکن ساخت؛ بهره‌گیری دشمن نیز از 9 ردیف مانع طبیعی و مصنوعی و پدافند چندلایه و مستحکم، باعث شد رزمندگان ایران به مواضع قبلی عقب‌نشینی کنند.⁠[15]

با پایان جنگ تحمیلی و در جریان یکی از عملیات‌های تفحص در اردیبهشت‌ 1394در این جزیره،   پیکر 175 شهید غواص ایران که با دست و پای بسته در یک گور دسته‌جمعی به خاک سپرده شده بودند، کشف شد.⁠[16]


منابع و ارجاعات

  • [1]. خبرگزاری موج، «اروندرود صحیح است یا شط العرب»، https://www.mojnews.com.
  • [2]. وب سایت عراق یار، «معرفی جزایر عراق»، https://iraqyar.com/107.
  • [3]. انصاری، مهدی و حمیدرضا فراهانی، روزشمار جنگ ایران و عراق (کتاب سی و نهم) - تشدید تلاش‌ها برای فتح فاو، ج 2، تهران، مرکز اسناد و تحقیقات دفاع مقدس، 1395، ص 684.
  • [4]. همان.
  • [5]. همان
  • [6]. همان، ص 605.
  • [7]. همان، ص 684.
  • [8]. همان، ص 748.
  • [9]. دانشنامه جهاد و شهادت، «ام الرصاص»، https://wikishahid.com.
  • [10]. همشهری آنلاین، «آشنایی با عملیات ام الرصاص»، https://www.hamshahrionline.ir/news/209034.
  • [11]. انصاری، مهدی و دیگران، روزشمار جنگ ایران و عراق - ماجرای مک‌فارلین، ج 44، تهران، مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، 1380، ص19؛ پوراحمد، احمد، جغرافیای عملیات ماندگار دفاع مقدس، تهران، بنیاد حفظ آثار و نشر ارزش‌های دفاع مقدس، 1386، ص 312.
  • [12]. خبرگزاری تسنیم، «روایت غواصان شهید ام‌الرصاص بعد از 30 سال؛ از والفجر-8 تا کربلای- 4»، https://www.tasnimnews.com/fa/news/1394/12/03.
  • [13]. جعفری، مجتبی، اطلس نبردهای ماندگار، تهران، سوره سبز، چ بیست‌ودوم، 1391، ص132؛ نگین ایران، ش53، تابستان 1394، ص 68؛ اردستانی، حسین، تجزیه و تحلیل جنگ ایران و عراق - تنبیه متجاوز، ج 3، تهران، مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، 1379، ص 238، 240.
  • [14]. خبرگزاری تسنیم، همان.
  • [15]. پوراحمد، احمد، همان چ دوم، 1390، ص 324، 325.
  • [16]. خبرگزاری تسنیم، همان.

تکمیل، ویرایش یا گزارش خطا