کمک‌های بین‌المللی به عراق

کمک‌های گسترده بین‌المللی، به ‌ویژه از سوی قدرت‌های بزرگ و کشورهای عربی، توان نظامی، اقتصادی و اطلاعاتی عراق را در طول هشت سال جنگ تحمیلی تقویت کرد و باعث شد عراق جنگ فرسایشی و طولانی علیه ایران را ادامه دهد.

جنگ عراق علیه ایران در شرایطی آغاز شد که وضعیت دو کشور بسیار متفاوت بود. نیروهای مسلح ایران انسجام لازم را نداشتند و این کشور هیچ حمایتی از خارج دریافت نمی‌کرد. در مقابل، عراق با حمایت سیاسی، اقتصادی و نظامی بیش از 80 کشور جهان وارد جنگ شد و در طول جنگ نیز بر این کمک‌ها افزوده شد.⁠[1]

اتحاد جماهیر شوروی، فرانسه و چین سه کشور اصلی تأمین‌کننده جنگ‌افزار عراق بودند.

بیشتر تجهیزات ارتش عراق یک دهه پیش از آغاز جنگ از اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی خریداری شده بود. پیشرفته‌ترین هواپیماهای جنگی، بالگرد، تانک و سلاح‌های دیگر از جمله تسلیحاتی بود که شوروی به عراق ارسال کرد. علاوه بر این، فرماندهان ارتش شوروی با حضور در بغداد، آموزش‌های لازم را به ارتش عراق ارائه می‌دادند. 85 درصد تجهیزات استفاده شده توسط عراق ساخت شوروی بود. 400 تانک تی- 55، 300 موشک زمین به زمین اسکاد بی، 1000 تانک تی- 62، 500 تانک پیشرفته تی- 72 و نزدیک به 200 فروند انواع هواپیماهای میگ تنها بخشی از کمک‌های شوروی به عراق در جنگ تحمیلی با ایران بود.⁠[2] سرویس اطلاعاتی شوروی نیز اطلاعات بسیاری راجع به نقشه‌ها و موقعیت آشیانه‌های هواپیماهای پایگاه‌های هوایی ایران در اختیار عراق قرار می‌داد.⁠[3] از سال 1986 تا 1988 حدود 9 میلیارد دلار تسلیحات شامل 2000 دستگاه تانک، 300 هواپیمای جنگنده و 300 فروند موشک اسکاد توسط شوروی به عراق داده شد. با استفاده از این سلاح‌ها، توان نظامی فزاینده‌ای در ارتش عراق شکل گرفت و دست به حملات گسترده‌ای به ایران زد.⁠[4]

فرانسه نیز مانند شوروی، هواپیماهای جنگی، بالگرد، موشک و سامانه موشکی، توپ و تجهیزات راداری به عراق می‌داد.⁠[5] عراق از فرانسه موشک ضد تانک، سامانه‌های دفاع ضد هوایی و بالگرد می‌خرید.⁠[6] در پاییز 1362، فرانسه 5 هواپیمای سوپراتاندارد به عراق داد که نفت‌کش‌های ایران را در ترمینال نفتی جزیره خارک، مورد حمله موشک‌های اگزوسه قرار دادند.⁠[7] در مجموع، فرانسه 133 فروند جنگنده میراژ به صدام فروخت و در ازای آن 2/5 میلیارد دلار دریافت کرد.⁠[8] عراق اولین حمله موفق خود به پایانه نفتی خارک را با جنگنده‌های میراژ انجام داد.⁠[9] تحویل سلاح‌های فرانسوی به عراق تقریباً روزمره بود و فرودگاه شاتورو در مرکز فرانسه، محل بارگیری هواپیماهای غول‌پیکر باری آنتونوف‌ عراق شده بود. محموله‌های تسلیحاتی ارسالی فرانسه به عراق آن‌قدر زیاد شده بود که تقریباً در اواسط سال 1986م حتی هواپیماهای غیرنظامی خطوط هوایی بغداد - پاریس نیز جنگ‌افزار به عراق حمل می‌کردند.⁠[10]

چین هم در طول جنگ تحمیلی به عراق سلاح می‌فرستاد.⁠[11] این کشور 4 فروند بمب‌افکن اچ- 40،6 فروند هواپیمای جنگنده اف- 6، 80 فروند هواپیمای جنگنده اف- 7، 200 فروند موشک ضد کشتی کرم ابریشم، 650 دستگاه نفربر آبی - خاکی مدل 63 و 1600 دستگاه تانک مدل 69 به عراق فروخت.⁠[12] عراق از تانک‌های چینی هم به عنوان توپخانه سنگین و هم به عنوان نفربر زرهی استفاده می‌کرد و اگر تانکی خراب می‌شد، آن را رها می‌کرد و تانک جدید می‌خرید، چون تانک‌ها با قیمت بسیار ارزان در اختیار این کشور قرار داده می‌شد.

عراق در طول جنگ میلیاردها دلار تجهیزات پیشرفته نیز از مصر خرید؛ پس از انور سادات نیز، حسنی مبارک رئیس‌جمهوری به حمایت از صدام ادامه داد و در طول دهه 1980⁠[13] 5/3 میلیارد دلار موشک و تسلیحات در اختیار صدام قرار داد.⁠[14]

بلژیک و ایتالیا نیز با ارسال موشک‌های پیشرفته ضد زره و کمک به عراق در ساخت توپخانه دوربرد از جمله حامیان عراق بودند.⁠[15] ایتالیا همچنین بیسیم‌های پی.آر. سی 638 و پی.آر. سی 439 و انگلستان نیز بیسیم‌های راکال در اختیار عراق قرار دادند.⁠[16]

در زمینه تولید سلاح‌های شیمیایی و موشکی، فناوری آلمان بیش از سایر تسلیحات در اختیار عراق قرار گرفت. از سال‌ 1982 تا 1990، 68 شرکت آلمانی تأمین تجهیزات و امور زیربنایی برنامه نظامی عراق را بر عهده داشتند. عراق در سپتامبر 1983 به کمک شرکت‌های آلمانی، مجتمع کارخانه‌های تولید مواد شیمیایی را در سامرا راه‌اندازی کرد که در آذر 1362 تولید گاز خردل در آن آغاز شد. از این گازها برای نخستین بار در عملیات خیبر به طور گسترده علیه نیروهای ایران استفاده شد. همچنین با فناوری آلمانی، عراق توانست تولید موشک اسکاد را آغاز کند.⁠[17]

عراق در نیروی انسانی نیز از مصر، اردن و سودان کمک گرفت؛ این کشورها نیروی کار و مزدور برای جنگیدن در اختیار ارتش عراق گذاشتند.⁠[18]

در زمینه اطلاعاتی، سازمان سیا (آمریکا) از اواخر مارس 1982 (اوایل فروردین 1361)⁠[19] تصاویر ماهواره‌ای و اطلاعات دقیق نظامی به عراق ارائه می‌داد. گفته می‌شود این تصاویر چنان دقیق بود که حرکات اشتباه یک سرباز ایرانی در پادگان‌های آموزشی ایران و در رژه را هم نشان می‌داد. ماهواره‌های آمریکا تحرکات ایران در جبهه‌ها را زیر نظر داشتند و اطلاعات حرکت تانک‌ها، توپ‌ها و قایق‌ها تا جابجا شدن قرارگاه‌های ایران و حتی نتایج حملات هوایی و موشکی عراق را به ایران، در اختیار صدام قرار می‌دادند.⁠[20] به عنوان نمونه سوم مارس 1988 (اواخر اسفند 1366)، سازمان سیا اطلاعاتی درباره عقب‌نشینی نیروهای ایرانی از شرق اروندرود به عراق داد⁠[21] که در عملیات بازپس‌گیری فاو توسط عراق مؤثر بود.⁠[22] آمریکا همچنین با فروش بالگردهایی به ارزش 200 میلیون دلار به نیروهای مسلح عراق کمک کرد. این تنها فروش مستقیم نظامی آمریکا به عراق در زمان جنگ بود. در همان زمان آمریکا حمایت مخفیانه قابل‌توجهی از عراق می‌کرد. سازمان سیا به صورت غیرمستقیم مبدأ جنگ‌افزارهایی که به عراق می‌رسید بررسی می‌کرد تا اطمینان حاصل شود این کشور به اندازه کافی قدرت نظامی، جنگ‌افزار، مهمات و وسیله نقلیه برای مقابله با ایران دارد.⁠[23]

مقایسه توان رزمی عراق و ایران در پایان جنگ به خوبی نشان دهنده نابرابری‌ها در طول سالیان دفاع مقدس است. زمانی که میان این دو کشور آتش‌بس برقرار شد، شمار نفرات نظامی عراق از یک میلیون تجاوز می‌کرد و این به این معنا بود که صدام توانسته بود در عرض هشت سال، نیروهای نظامی خود را 4 برابر کند. پول لازم برای این کار از سوی عربستان سعودی و کویت تأمین شد.⁠[24] عراق برای ادامه جنگ علیه ایران در حدود 60 میلیارد دلار از کشورهای خارجی وام گرفت که دست‌کم 40 میلیارد دلار آن از کشورهای عرب و از جمله 14 میلیارد دلار آن از کویت بود. همچنین امیرنشین‌های خلیج‌ فارس تقریباً 30 میلیارد دلار یعنی بیش از نیمی از کمک‌های مالی عراق را تأمین کردند.⁠[25] البته شوروی، فرانسه، آلمان غربی، ژاپن و در نهایت آمریکا نیز اعتبارات مالی در اختیار عراق قرار می‌دادند.⁠[26]

در پایان جنگ تحمیلی، تعداد هواپیماهای عراق دو برابر شد. عراق در پایان جنگ 600 هواپیمای جنگنده در اختیار داشت که صدها فروند آن‌⁠[27] روسی و فرانسوی بودند.⁠[28] عراق با کسب مقادیر عظیم جنگ‌افزارهای نوین متعارف و غیرمتعارف توانست استعداد نیروهای زمینی ارتش خود را از 27 لشکر، به 50 لشکر افزایش دهد.⁠[29]


منابع و ارجاعات:

  • [1] فردپور، حسن، پشتیبانان صدام در هشت سال جنگ تحمیلی، تهران، ایران سبز، 1402، ص 1.
  • [2] همان، ص 45 و44.
  • [3] همان، ص 10.
  • [4] درودیان، محمد، سیری در جنگ ایران و عراق - آغاز تا پایان سالنمای تحلیلی، ج 6، تهران، مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ، 1376، ص 189.
  • [5] همان، ص 32.
  • [6] همان، ص 34.
  • [7] همان، ص 33.
  • [8] همان، ص 35.
  • [9] همان، ص 34.
  • [10] همان، ص 36.
  • [11] همان، ص 44.
  • [12] همان، ص 32.
  • [13] همان، ص 44 و45.
  • [14] همان، ص 45.
  • [15] همان، ص 43.
  • [16] حبیبی، محمدمهدی، حماسه امواج - نقش مخابرات سپاه در عملیات والفجر 8، تهران، مرکز اسناد و تحقیقات دفاع مقدس، 1400، ص 374 تا 377.
  • [17] اردستانی، حجر و سیدمسعود موسوی شفایی، نقش آلمان و انگلیس در طولانی شدن جنگ تحمیلی عراق علیه ایران، تهران، مرز و بوم، 1402، ص 120، 124، 126 و 127.
  • [18] فردپور، حسن، همان، ص 2.
  • [19] همان، ص 5.
  • [20] همان، ص 6.
  • [21] همان، ص 8.
  • [22] همان، ص 9.
  • [23] همان، ص 45.
  • [24] همان، ص 1.
  • [25] مرکز اسناد انقلاب اسلامی، «حمایت‌های مالی غربی و عربی از رژیم بعث در جنگ تحمیلی»، 31 شهریور 1397، https://irdc.ir/fa/news/3623 .
  • [26] فردپور، حسن، همان، ص 1.
  • [27] همان، ص 45.
  • [28] همان، ص 46.
  • [29] همان، ص 43.

تکمیل، ویرایش یا گزارش خطا