خلیج‌فارس در طول جنگ تحمیلی، صحنه عملیات‌های متعدد نظامی ایران و عراق و سایر کشورها بود.

خلیج‌فارس آبراهی در آسیای غربی میان ایران و شبه‌جزیره عربستان است که وسعت آن 2226 کیلومتر مربع و متوسط عمق آن بین 25 تا 35 متر است. رودهای کارون، اروند و کرخه از مهم‌ترین رودهایی است که به آن می‌ریزند. استان‌های هرمزگان، بوشهر و خوزستان در ساحل شمالی آن واقع شده‌اند و آب و هوایی گرم و مرطوب دارد.⁠[1] ایران با داشتن بیشترین ساحل به وسعت 1400 کیلومتر در شمال، عراق و کویت در شمال غربی، عربستان در غرب، بحرین و قطر در جنوب غرب، امارات متحده عربی در جنوب و عمان در جنوب شرق آن قرار دارند. بندرعباس، بندر لنگه، بوشهر، امام خمینی و خرمشهر مهم‌ترین بنادر ایرانی آن هستند.⁠[2]

نام این آبراه بین‌المللی از قدیم و حتی در کتیبه‌های باستانی خلیج‌فارس آمده است. باوجوداین در سال‌های اخیر دشمنان ایران، با هدایت غربی‌ها و با حمایت مالی و سیاسی برخی شیوخ منطقه، سعی در استفاده از نام مجعولی بر این آبراه دارند که البته مورخان و آشنایان به تاریخ ایران و جهان و همچنین ایرانیان وطن‌دوست در پی مقابله با این تحریف برآمده‌اند.

به واسطه اهمیت این آبراه، دزدی دریایی در این منطقه رواج داشت. البته برخی آزادی‌خواهان و مخالفان اشغالگری و استعمار با بیگانگان به ستیز برخاستند که در کتاب‌های تاریخی از آنان به عنوان دزدان دریایی یاد شده است. میرمهنا دوغابی از نمونه این مبارزان ضد بیگانه در منطقه است که مبارزه او با اشغالگران و بیگانگان هلندی باعث شد او را به عنوان دزد دریایی معرفی کنند.⁠[3]

پرتغالی‌ها در سال 886ش با ورود به خلیج‌فارس اقدام به تصرف جزیره هرمز کردند،⁠[4] ولی در سال 1007ش با تلاش امام‌قلی‌خان سردار صفوی، اخراج شدند.⁠[5] به‌جز پرتغالی‌ها، هلندی‌ها از سال1002، فرانسوی‌ها از 1043، آلمان‌ها از1274، روس‌ها از1283ش در خلیج‌فارس حاضر بودند؛ اما انگلیسی‌ها پیش از همه این‌ها و در سال962 به‌عنوان کمپانی هند شرقی به موازات پرتغالی‌ها در خلیج‌فارس حاضر شدند⁠[6] که نتیجه آن اشغال بوشهر و خارک بود، اما مردم بوشهر به رهبری میرزا اسدالله‌خان با اشغال خارک و رئیس‌علی دلواری با اشغال بوشهر به مبارزه برخاستند که حماسه آنان در تاریخ ماندگار شد.

وجود منابع انرژی فسیلی و دوسوم نفت و یک سوم گاز دنیا،⁠[7] ارتباط بین اروپا، افریقا، آسیای جنوبی و جنوب شرق که دریای سرخ و دریای مدیترانه و اقیانوس هند و اطلس را به هم متصل می‌کند،⁠[8] وجود جزیره تنب بزرگ و اهمیت آن در کنترل دهانه خلیج‌فارس و معبر بزرگ تنگه هرمز، وجود جزیره تنب کوچک و اهمیت آن در توسعه حریم آب‌های قانونی خلیج‌فارس برای ایران و در نهایت وجود جزیره بوموسی به‌عنوان آخرین نقطه منحنی دفاعی تنگه هرمز، اهمیت این آبراه را دوچندان کرده است.⁠[9]

خلیج‌فارس هفت جزیره مهم دارد: «قشم» بزرگ‌ترین جزیره، «هرمز» که در اختیارداشتن آن وسیله حکومت بر خلیج‌فارس دانسته شده، «لارک» سپر دفاعی خلیج‌فارس نامیده شده که به علت عمق کم آب سواحل آن و وجود تخته‌سنگ در اطراف جزیره، کشتی‌ها امکان نزدیک‌شدن به آن را ندارند، «هنگام» کلید اصلی باب هرمز که به دلیل عمق زیاد برای استقرار شناورها مناسب است و تنب بزرگ و کوچک و بوموسی.⁠[10] دیگر جزایر ایرانی خلیج‌فارس عبارت‌اند از: آبادان، بونه، دیره، قبرناخدا، مینو، خارگ، شیف، سیری، شتوار، شیخ اندرابی، فارور، فارورگان، کیش، لاوان، هندرابی.⁠[11]

خلیج‌فارس توسط تنگه هرمز به دریای عمان و از طریق آن به دریاهای آزاد مرتبط می‌شود. تنگه هرمز، هلالی‌شکل است و بین ایران در شمال و عمان در جنوب قرار دارد⁠[12] و جزو یازده تنگه مهم دنیا است.⁠[13] خلیج‌فارس به دلیل وجود پایگاه‌های نظامی متعدد، ویژگیِ نظامی و راهبردیِ منحصربه‌فردی دارد که در جریان جنگ تحمیلی عراق برضد ایران اهمیت آن بیشتر آشکار شد.

با شروع جنگ تحمیلی، خلیج‌فارس به عرصه نبرد تبدیل شد. ایران برای تضمین کشتیرانی بین‌المللی و کنترل ترددهای دریایی و حفاظت از سواحل خود، در محدوده بین آب‌های ساحلی‌اش و دوازده‌مایلی جزایر بوموسی و سیری و دوازده‌مایلی جنوب شرق جزیره فارسی منطقه جنگی مشخص کرد و هم‌زمان، هرگونه دسترسی به بنادر عراق را ممنوع اعلام کرد.⁠[14]

اولین عملیات دریایی نیروی دریایی ارتش جمهوری اسلامی ایران به نام اشکان در 9 و 10 آبان 1359 با اجرای آتش توپ ناوچه جوشن علیه اسکله الامیه و ناوچه گردونه علیه اسکله البکر انجام شد.⁠[15] عملیات شهید صفری دومین عملیات دریایی ایران علیه اسکله‌های البکر و الامیه بود که در 13 آبان همان سال اجرا شد. در این عملیات، نیروهای ایران با کارگذاشتن مواد منفجره، آسیب جدی به اسکله الامیه و البکر وارد کردند.⁠[16]

پس از این عملیات و برای انهدام کامل اسکله البکر و بیرون‌کشیدن دشمن از بندر ام‌القصر و با هدف نابودی توان دریایی عراق،⁠[17] در 7 آذر 59 عملیات مروارید آغاز شد که طی آن عراق چندین ناوچه و هواپیمای جنگنده خود را از دست داد.⁠[18]

در پاییز 1362، عراق با جنگنده‌ سوپراتاندارد و موشک اگزوست به اسکله خارک حمله کرد و جنگ نفتکش‌ها آغاز شد. همچنین این کشور در 21 مرداد 1365 با جنگنده میراژ به جزیره سیری حمله کرد. باوجوداین عراق نیز در صادرات نفت مشکلات بزرگی داشت چراکه پایانه‌های نفتی البکر و الامیه در سال 1359 هدف حمله قرار گرفته بود و به علت حمایت سوریه از ایران، خط صادرات نفت عراق که از این کشور می‌گذشت، در سال1360 توسط دولت سوریه بسته شد.⁠[19] عربستان سعودی هم برای حمایت از عراق تعدادی از بنادر و فرودگاه‌های خود را در اختیار این کشور گذاشت و در سال 1361 با کسب موافقت کویت درآمد حاصل از میدان نفتی خفیج را به عراق داد. در کنار این عربستان به محلی برای استقرار هواپیماهای آواکس آمریکایی بدل شده بود تا برای جاسوسی از خطوط مقدم جبهه ایران، عراق را از تحرکات ایران آگاه کنند. گفته می‌شود در طول دفاع مقدس عربستان بالغ بر سی میلیارد دلار کمک نقدی و کالایی به عراق کرد.⁠[20] در 10 شهریور 1365 عملیات دیگری توسط لشکر 14 امام حسین‌^{علیه‌السلام} نیروی زمینی سپاه پاسداران بر روی اسکله‌های البکر و الامیه عراق انجام شد. در این عملیات اسکله الامیه به‌طور کامل غیرقابل استفاده شد و اسکله البکر نیز آسیب جدی دید و توان رژیم بعث در خلیج‌فارس به‌شدت کاهش یافت.⁠[21]

در 2 مرداد 1366 نفتکش بریجتون که تحت پوشش ناوهای آمریکایی بود، با مین دریایی برخورد کرد و صدمه دید.⁠[22] در 29 فروردین 1367 ناوگان دریایی آمریکا در عملیاتی با نام «مانتیس» سکوهای نفتی نصر و سلمان ایران را هدف قرار داد. نیروی دریایی ارتش جمهوری اسلامی ایران در پاسخ به این اقدام ناوهای سهند، جوشن و سبلان را به منطقه اعزام کرد. در این نبرد ناوهای سهند و جوشن غرق شدند و ناو سبلان آسیب جدی دید.

در 12 تیر 1367 هواپیمای مسافربری ایران که در مسیر طبیعی هوانوردی، از بندرعباس عازم دبی بود، در حریم هوایی ایران با شلیک دو موشک از ناو وینسنس آمریکا هدف قرار گرفت و تمام 290 مسافر آن به شهادت رسیدند.⁠[23]

در مجموع، در طول دفاع مقدس، 411 کشتی هدف حمله قرار گرفت و براثر ورود نفت خام به آب‌های خلیج‌فارس حدود 38 درصد موجودات زنده خلیج‌فارس نابود شدند⁠[24]

با پایان جنگ تحمیلی در سال 1367، خلیج‌فارس درگیر بحران دیگری شد. ارتش عراق به کویت حمله و آن را اشغال کرد. در پاسخ تعدادی از کشورهای غربی‌ به سرکردگی آمریکا‌ در 27 دی 1369 به عراق حمله کردند و صدام در 12 اسفند 1369 مجبور به ترک کویت شد.⁠[25]

در سال‌های پس از جنگ تحمیلی، با توجه به اهمیت خلیج‌فارس و حضور نیروهای بیگانه به‌ویژه آمریکایی‌ها در منطقه، ایران به‌منظور ایجاد بازدارندگی در خلیج‌فارس اقداماتی کرد. توسعه فناوری موشکی و اژدر، توسعه فناوری مین‌های ضد کشتی و ضد زیردریایی، توسعه و به‌روزرسانی ناوگان نیروی دریایی ارتش و سپاه پاسداران، توسعه ناوگان رزم هوایی به‌خصوص پهپادی، استفاده از شناورهای تندرو بدون سرنشین، استفاده از هواپیما و زیردریایی بدون سرنشین و... ازجمله این اقدامات است.⁠[26]

از چند دهه قبل و به‌خصوص پس از پایان جنگ در منطقه، فرصت مناسبی برای فعالیت‌های اکتشافی توسط متخصصان صنعت نفت ایران در خلیج‌فارس فراهم شد و ثمره آن کشف میدان نفتی آزادگان، میدان گازی فوق عظیم پارس جنوبی، عسلویه شرقی، میدان گازی آرش، میدان گازی کیش و... بود که باعث افزایش ذخایر انرژی ایران شد.⁠[27]

بر اساس مصوبه شورای عالی انقلاب فرهنگی در سال 1384، روز 10 اردیبهشت در تقویم ایران «روز ملی خلیج‌فارس» نام گرفت. این روز در سال 1389 توسط سازمان میراث فرهنگی به‌عنوان میراث معنوی ثبت ملی شد.

همچنین آثار متعدد موسیقایی ساخته شده و کتاب‌های معتبری درباره این آبراه و نام تاریخی آن، خلیج‌فارس، نوشته شده است، ازجمله کتاب خلیج‌فارس و مسائل آن نوشته همایون الهی، کتاب نام دریای پارس و دریای مازندران و بندرها و جزیره‌های ایرانی نوشته ایرج افشار سیستانی و کتاب خلیج‌فارس و نقش استراتژیک تنگه هرمز نوشته محمدرضا حافظ‌نیا.