استان خراسان
استان خراسان در جنگ تحمیلی با سه یگان نظامی؛ تیپ 21 امام رضا «ع»، لشکر 5 نصر و لشکر 77 خراسان ارتش، در مناطق عملیاتی حاضر بود و بیش از 20 هزار نفر از مردم این استان در مبارزات پیروزی انقلاب اسلامی و دفاع مقدس به شهادت رسیدند.
استان خراسان که اکنون به سه استان خراسان رضوی، شمالی و جنوبی تقسیم شده است، در دوران دفاع مقدس، قسمت قابل توجهی از مساحت کشور (59/18 درصد) را به خود اختصاص داده و وسیعترین استان کشور بود.[1] این استان دارای اقلیم کوهستانی کویری و آب و هوای گرم و خشک است. منطقه شمال این استان که کوهستانی است، از بارندگی متوسط برخوردار است و نواحی جنوب آب و هوای گرم و خشک و کویری دارد.[2]
«خورآسان» نام گذشته خراسان است که از دو کلمه «خور» به معنای خورشید و «آسان» به معنای ظاهر شدن تشکیل شده است. این سرزمین چون در شرقیترین ناحیه ایران زمین قرار داشته است و خورشید زودتر از سایر نقاط در آن طلوع میکرده، این نام را به خود گرفته است.[3] آثار تاریخی و گردشگری فراوانی در خراسان وجود دارد؛ حرم مطهر حضرت امام رضا «ع»، مسجد گوهرشاد، بقعه خواجه ربیع، آرامگاه نادرشاه افشار و آرامگاه فردوسی مهمترین آنهاست.[4]
استانهای فعلی خراسان ایران تا سال 1383 و قبل از تصویب قانون «تقسیم استان خراسان به سه استان»، با عنوان استان خراسان و با مرکزیت شهر مشهد شناخته میشدند، اما پس از آن به 3 استان خراسان رضوی با مرکزیت مشهد، استان خراسان شمالی با مرکزیت بجنورد و استان خراسان جنوبی با مرکزیت بیرجند تقسیم شدند.[5]
پس از پیروزی انقلاب اسلامی و آغاز درگیریهای مسلحانه در مناطق مختلف کشور توسط گروهکهای تروریستی ضدانقلاب، نیروهای سپاه خراسان با حضور در مناطق درگیری در فرونشاندن غائله گنبد در استان گلستان و آزادسازی مناطق اشغالی در پاوه، سنندج، دیواندره و سقز، نقش ایفا کردند.[6]
با آغاز جنگ تحمیلی نیز، نیروهای سپاه پاسداران خراسان که با عنوان «فرستادگان رضا (ع)» در محور دُب حردان استان خوزستان حضور یافته بودند، اولین عملیات خود را 11 روز پس از آغاز جنگ و به فرماندهی بابامحمد رستمی، در این منطقه انجام دادند. نیروهای خراسان تا پیش از تشکیل تیپ 21 امام رضا «ع» سپاه پاسداران، در سه محور دُب حردان، تپههای اللهاکبر و سوسنگرد و جبهه شوش، در قالب گردانهای ابوذر، حُر، مقداد، مالک، شهید رجایی و شهید بهشتی، به مقابله با دشمن پرداختند.[7]
در ادامه دفاع مقدس، تیپ 21 امام رضا «ع» به فرماندهی محمدمهدی خادمالشریعه در دی 1360 تشکیل شد و با سه گردان جوادالائمه «ع»، امام حسن عسکری «ع» و ولیعصر «عج»، خط پدافندی چزابه را تحویل گرفت. در فروردین 1361 نیز تیپ 18 جوادالائمه «ع» سپاه پاسداران تشکیل شد. پس از شهادت محمدمهدی خادمالشریعه در 31 اردیبهشت 1361، ولیالله چراغچی فرمانده تیپ 21 امام رضا «ع» شد؛ پس از وی فرماندهی تیپ به ترتیب بر عهده ابوالفضل رفیعی، اسماعیل قاآنی اکبرنژاد و محمدباقر قالیباف قرار گرفت. پس از پایان عملیات خیبر نیز، فرماندهی تیپ مجدداً به اسماعیل قاآنی واگذار شد. محمدجواد مهدیانپور نیز آخرین فرمانده این تیپ در جنگ تحمیلی بود که به لشکر 21 امام رضا «ع» ارتقا یافت.[8]
همزمان با عملیات والفجر مقدماتی در بهمن 1361 زمینههای شکلگیری لشکر 5 نصر با عضویت نیروهای استان خراسان ایجاد شد و حمزه حمیدینیا اولین فرمانده این لشکر شد.[9] پس از عملیات والفجر مقدماتی، فرماندهی لشکر از حمیدینیا به مرتضی قربانی[10] و بعد از او به محمدباقر قالیباف رسید.[11] اسماعیل قاآنی اکبرنژاد، چهارمین فرمانده لشکر 5 نصر در دوران جنگ تحمیلی بود.[12]
لشکر 77 خراسان ارتش، سومین یگان نظامی استان خراسان بود که در جنگ تحمیلی، در جبهههای جنوب کشور حضور داشت. سابقه تشکیل لشکر 77 خراسان، به سال 1300 ش و ایجاد لشکر ششم منطقه شرق کشور به فرماندهی سرتیپ حسین آقاخان خزاعی در خراسان بازمیگردد. این لشکر در شکلگیری بسیاری از وقایع تاریخی معاصر خراسان و حتی کشور از جمله واقعه مسجد گوهرشاد، اشغال خراسان در شهریور 1320، قیام مردم در خرداد 1342، عملیاتهای برون مرزی زیر نظر سازمان ملل متحد و وقایع منجر به پیروزی انقلاب اسلامی نقش داشت. این لشکر پس از انقلاب اسلامی نیز در مناطق آشوبزده گنبدکاووس و کردستان حضور داشت.[13]
با آغاز جنگ تحمیلی، نیروهای لشکر 77 در عملیاتهای پدافندی مختلفی در مناطق عملیاتی شرکت کرد.[14] شاخصترین حضور لشکر 77 در جنگ تحمیلی، در عملیات ثامنالائمه «ع» (شکست حصر آبادان) است که نیروهای این لشکر در آزادسازی 150 کیلومتر مربع از خاک کشور، به اسارت گرفتن 1700 نفر از نیروهای دشمن، تحمیل 1000 کشته و 2000 مجروح به دشمن و به غنیمت گرفتن 180 دستگاه تانک و نفربر، 301 دستگاه خودرو و 50 عراده توپ نقش مؤثری داشتند و به همین دلیل با تصویب شورای عالی دفاع نام آن به «لشکر پیروز خراسان» تغییر یافت.[15]
جهاد سازندگی استان خراسان نیز، با 3 گردان مهندسی 29 جوادالائمه «ع»، 11 امام رضا «ع» و 7 موسی بن جعفر «ع»، وظیفه پشتیبانی از نیروهای مسلح را در مناطق عملیاتی بر عهده داشت[16] و احداث پل بعثت، از شاخصترین اقدامات جهاد سازندگی این استان بود که توسط دانشجویان دانشگاه فردوسی مشهد و دانشگاههای فنی استان انجام گرفت.[17]
آستان قدس رضوی، از دیگر مراکز استان خراسان بود که در تأمین تجهیزات و تدارکات جبهه و نهادهای انقلابی مشارکت داشت.[18] هر یک از کارخانجات آستان قدس به فراخور حوزه فعالیت خود، کمکرسانیهایی به جبههها انجام میدادند.[19] حمایت از جنگزدگان و مشارکت در تأمین تغذیه و اسکان آنها، از دیگر اقدامات آستان قدس رضوی در دوران دفاع مقدس بود.[20]
کمکهای مردم استان خراسان به جبهههای جنگ نیز در ستاد پشتیبانی منطقه 4 واقع در انبار شرکت مینو در مشهد جمعآوری میشد و به دست رزمندگان میرسید. از آنجا که خراسان قطب کارخانههای مواد غذایی است، سهم بزرگی در تهیه و ارسال اقلام خوراکی مورد نیاز رزمندگان داشت. ساخت کارخانه تولید یخ، نان، کیک و کلوچه و ساخت اردوگاه شهید چراغچی، از دیگر اقداماتی است که به کمک صنایع خراسان انجام شد.[21]
قرار گرفتن حرم مطهر رضوی در خراسان، این استان را به مرکزی برای فعالیتهای مذهبی و معنوی رزمندگان تبدیل کرده بود؛ بیشتر رزمندگان بهویژه فرماندهان برای بهرهمندی از فیوضات معنوی، پیش از انجام عملیاتها به حرم امام رضا «ع» مشرف میشدند[22] و حضور آنان و دیگر رزمندگان در حرم امام رضا «ع» اثرات چشمگیری در ارتقاء روحیه معنوی و حماسهسازیهای رزمندگان داشت. به عنوان نمونه برافراشت شدن پرچم متبرک حضرت رضا «ع» بر فراز مسجد فاو روحیه رزمندگان را دو چندان ساخت.[23] معمولاً شبهای چهارشنبه، تعدادی از مجروحان جنگ تحمیلی که در بیمارستانهای مشهد بستری بودند، به حرم آورده شده و دعای توسل میخواندند.[24] طواف شهدا بر گرد ضریح و بدرقه شهدا از حرم رضوی معنویتی خاص به مراسم بخشیده بود.[25]
در جنگ تحمیلی، برد موشکهای دشمن به استان خراسان نمیرسید و مجروحان جنگی برای درمان، به بیمارستانهای این استان منتقل میشدند.[26]
البته هم در دوران جنگ تحمیلی و هم در سالهای پس از آن، مقامات و تجمعات مذهبی در استان خراسان، هدف حملات تروریستی قرار گرفتند. 7 مهر 1360، حجتالاسلام سیدعبدالکریم هاشمینژاد توسط یکی از اعضای سازمان مجاهدین خلق ایران ترور شد و به شهادت رسید.[27] 29 بهمن 1361 نیز، در نمازجمعه مشهد، آیتالله واعظ طبسی، تولیت آستان قدس رضوی توسط منافقین ترور شد که موفق نبود.[28] روز 30 خرداد 1373 / عاشورا نیز، انفجار بمب در حرم رضوی موجب شهادت 27 نفر و مجروحیت 141 نفر شد.[29]
در سالهای پس از جنگ تحمیلی نیز، آستان قدس رضوی اقداماتی در حوزه دفاع مقدس انجام داد که ساخت یادمان شهدای شلمچه توسط شرکت مسکن و عمران و افتتاح آن در خرداد 1383، از آن جمله است.[30]
استان خراسان حدود 300 هزار رزمنده در دفاع مقدس داشت که از این تعداد، بیش از 20 هزار شهید، 729 جانباز و 3.397 آزاده تقدیم انقلاب اسلامی و دفاع مقدس کرده است.[31]
محمدحسن بابانژاد، ولیالله چراغچی، یوسف کلاهدوز، محمود کاوه، عبدالحسین برونسی، علی صیاد شیرازی، هاشم ساجدی، نورعلی شوشتری، سیدرضا کامیاب، محمد طرحچی طوسی، سیدعباس موسوی قوچانی، محمدتقی رضوی، محمد منتظرقائم، رجبعلی محمدزاده، ایرج رستمی، محمدعلی صفا، محمدرضا نمکی، سیدمحمد سیدحسینزاده و علی نجفی، برخی شهدای این استان خراسان در دفاع مقدس هستند.
کتابهای در کمین گل سرخ، خاکهای نرم کوشک، ارغوانی بر خاکریز، شهیدان همبستگی و عصر روز سوم: روایت داستانی مهندس شهید محمد طرحچی از آثار مکتوب با موضوع شهیدان استان خراسان و مستند تلویزیونی «جهاد در مدار جاده» و «تک چرخ تا پل ژاپنی»، همچنین انیمیشن «وحید» و فیلمهای سینمایی «شور شیرین»، «به کبودی یاس» و «آب از آتش» از جمله تولیدات تصویری در این باره هستند.
منابع و ارجاعات
- [1]. فریدی مجید، فاطمه و نجمه ملکپور، سرگذشت تقسیمات کشوری (کتاب اول از 1285 تا 1385ه. ش)، ج 3، تهران، بنیاد ایرانشناسی، 1388، ص 49.
- [2]. مرکز مطالعات و پژوهشهای بنیاد شهید و امور ایثارگران، فرهنگ اعلام شهدا: استان خراسان رضوی، ج 1، تهران، نشر شاهد، 1395، ص 35.
- [3]. همان.
- [4]. همان، ص 36.
- [5]. پایگاه اینترنتی مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی، «قانون تقسیم استان خراسان به سه استان (مصوب 29 اردیبهشت 1383 مجلس شورای اسلامی)»، https://rc.majlis.ir/fa/law/show/94006.
- [6]. موسوی عماد، سید حسین، اطلس لشکر 21 امام رضا (ع) در دوران دفاع مقدس، تهران، مرکز اسناد و تحقیقات دفاع مقدس سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، 1402، ص 6.
- [7]. همان.
- [8]. همان، ص 6، 7.
- [9]. خبرگزاری دفاع مقدس، «شناسنامه لشکر 5 نصر در دوران دفاع مقدس محصول 6 سال پژوهش است»، https://dnws.ir/002J5B.
- [10]. حکمتیان، امیرمحمد، «لشکر5 نصر در عملیات خیبر: سردار سرتیپ مرتضی قربانی و تیم همراه»، فصلنامه نگین ایران، ش 57، تابستان و پاییز 1395، ص 153، 154.
- [11]. خبرگزاری دفاع مقدس، همان.
- [12]. همان.
- [13]. روزنامه قدس، ش 9914، چهارشنبه 6 مهر 1401، ص 2.
- [14]. جعفری، مجتبی، اطلس نبردهای ماندگار «عملیات نیروهای زمینی در هشت سال دفاع مقدس شهریورماه 1359- مردادماه 1367»، تهران، انتشارات سوره سبز، 1391، ص 20، 28، 36، 54، 56، 72، 64، 121، 155، 161.
- [15]. پایگاه اینترنتی روزنامه خراسان، http://www.khorasannews.com/newspaper/BlockPrint/627980.
- [16]. زواره، علیرضا، «کارنامه عملیاتی مهندسی جنگ جهاد سازندگی در هشت سال دفاع مقدس»، فصلنامه نگین ایران، ش 51، زمستان 1393، ص 34-62.
- [17]. پایگاه اینترنتی روزنامه خراسان، همان.
- [18]. مزینانی، سید علی و علی میرهاشمی، «بررسی اسنادی عملکرد آستان قدس رضوی در هشت سال جنگ تحمیلی (پشتیبانی، تبلیغات، امور مهاجرین جنگی، اعزام نیرو، ایثارگری)»، نشریه علمی تحقیقات اسنادی انقلاب اسلامی، ش 9، بهار و تابستان 1402، ص 281.
- [19]. همان، ص 282، 283.
- [20]. همان، ص 278، 281، 291.
- [21]. سایت مشهد چهره، «داستان کمکهای مردم خراسان به رزمندگان»، https://mashhadchehreh.shahraranews.ir/fa/news/660.
- [22]. اداره کل روابط عمومی آستان قدس رضوی، «مسافران آفتاب (ویژهی شهدای آستان قدس رضوی)»، مؤسسه چاپ و انتشارات آستان قدس رضوی، تابستان 1391، ص 16.
- [23]. همان، ص 16، 17.
- [24]. پایگاه اینترنتی آستان نیوز، «امام رضا در یاد شهدای دفاع مقدس»، https://news.razavi.ir/fa/346819؛ روزنامه قدس، ش 10343، دوشنبه 27 فروردین 1403، ص 4.
- [25]. روزنامه شهرآرا، ش 4043، چهارشنبه 5 مهر 1402، ص 15.
- [26]. خبرگزاری دفاع مقدس، «بیمارستان امام رضا (ع) مرکز درمانی مجروحین جنگی در مشهد»، https://dnws.ir/001oI9.
- [27]. روزنامه جمهوری اسلامی، ش 673، چهارشنبه 8 مهر 1360، ص 4.
- [28]. مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی، «بازخوانی حادثه ترور نافرجام آیتالله واعظ طبسی»، 15 اسفند 1394، https://psri.ir/?id=7kzcj66l.
- [29]. عطاردی قوچانی، عزیرالله، فرهنگ خراسان-بخش طوس، ج 1، انتشارات عطارد، پاییز 1381، ص 75، 76.
- [30]. اداره کل روابط عمومی آستان قدس رضوی، همان، ص 22.
- [31]. مرکز مطالعات و پژوهشهای بنیاد شهید و امور ایثارگران، فرهنگ اعلام شهدا (استان خراسان رضوی)، ج 1 و 2، تهران، 1395، نشر شاهد؛ مرکز فرهنگ اعلام شهدا (استان خراسان جنوبی)، تهران، 1393، همان؛ فرهنگ اعلام شهدا (استان خراسان شمالی)، تهران، 1395، همان؛ خبرگزاری جمهوری اسلامی، «نقش ماندگار رزمندگان خراسانی در حماسه دفاع مقدس»، کد خبر: 84479204، 31 شهریور 1400.