ضد هوایی
در جنگ تحمیلی هشت ساله، سلاحهای ضد هوایی برای دفاع از آسمان و به صورت گسترده توسط ایران و عراق به کار گرفته شد.
به طور کلی هر سلاحی که علیه اهداف پرنده اعم از هواپیما، بالگرد، موشک و پهپاد به کار رود سلاحی ضدهوایی است. این سلاحها شامل موشکهای سطح به هوا و توپخانه ضدهوایی میباشد.
در دوران دفاع مقدس، ایران موشکهای زمین به هوا از نوع سیکَت و تایگرکَت، راپیر (همگی ساخت انگلستان)، هاوک (ساخت آمریکا)[1] و موشک سام-7[2] (ساخت شوروی) داشت.
33 آتشبار هاوک[3] که در ایران به هاگ معروف است از جمله مهمترین سلاح پدافندی در دفاع مقدس بود که در مقابله با حملات هوایی دشمن مورد استفاده گستردهای قرار گرفت.[4] به عنوان نمونه در عملیات والفجر-8 (تصرف فاو) 72 فروند از هواپیماهای عراق به وسیله هاگ سرنگون شدند.[5] با این حال هاوک فقط در ارتفاع متوسط عملکرد مناسبی داشت اما نمیتوانست با هواپیماهایی مانند میگ-25 که در ارتفاع بالا پرواز میکنند، درگیر شود.[6] به همین دلیل در سال 1363 سامانه موشک ضدهوایی سام-2 (ساخت شوروی) از طریق لیبی[7] و سامانه موشک ضدهوایی اچ. کیو-2 (HQ2) در سال 1365 از چین تحویل ایران شد.[8] از جمله اقدامات معروف سامانه اچ. کیو-2 ساقط کردن میگ- 25 در آسمان اصفهان در 26 بهمن 1365 است.[9]
عراق ابتدای تحمیل جنگ به ایران بیشتر بر موشکهای زمین به هوا از نوع سام-2، سام-3 و سام-6 تکیه داشت.[10] آتشبارهای موشکهای زمین به هوا از نوع سنگین و نیمهسنگین (سام) عــراق برای مقابله با حملات هواپیماهایی که با ارتفاع متوسط به بالا پرواز میکردند، آرایش داده شده بودند.[11] در سال 1981 نیز 30 واحد آتشبار موشک کروتال از فرانسه تحویل گرفت.[12]
توپخانه پدافند ضدهوایی در دسته سامانههای پدافند هوایی کوتاهبرد قرار میگیرد که برای بردهای کمتر از چهار کیلومتر مؤثرند. توپهای ضدهوایی در واقع، نزدیکترین و آخرین حلقه دفاعی هوایی در اطراف یگانها، قرارگاها و نقاط آمادی هستند.[13]
در سال 1347 توپ ضدهوایی 23 م. م (میلیمتری) ساخت شوروی[14] با 2500 متر برد[15] و توپ ضدهوایی اورلیکن در سال 1350 (ساخت سوئیس)[16] با 4000 متر برد[17]وارد پدافند هوایی ایران شد. توپ 35م. م اورلیکن از نواخت تیر بالایی برخوردار بود و سرعت بالایی در درگیری با هواپیماها داشت، ولی رادارهای این سامانه توان و قدرت لازم را نداشتند و زمان زیادی صرف هممحور کردن توپ با رادار میشد.[18] توپ 23م. م سیستمی سبک با کاربری آسان بود که به دلیل سادگی آموزش به طور وسیع مورد استفاده قرار گرفت.[19] در سال 1347 نیروی زمینی ارتش ایران،[20] توپهای شیلکا (ی) راداری 57م. م خودکششی با 8800 متر[21] برد و توپهای 23م. م،[22] از شوروی خرید و به کار گرفت.[23]
پیش از آغاز جنگ تحمیلی، 900 قبضه توپ 23م. م و 240 توپ 35م. م در ایران فعال بود[24] که ابتدای دفاع مقدس50 رسد سیستم اورلیکن (هر رسد شامل دو قبضه توپ 35م. م و یک دستگاه رادار) و 300 قبضه توپ 23م. م در اختیار پدافند هوایی ایران بود.[25] در ارتش عراق نیز 350 قبضه توپ 5/14 م. م، 350 توپ 23م. م و 200 توپ 57 م. م فعالیت داشتند.[26]
در 6 آبان 1359 چهل قبضه توپ 23م. م و در 4 آذر 1359 دویست قبضه توپ 5/14 م. م از کره شمالی[27] با برد 1400 متر[28] تحویل گرفته شد. توپهای چهارلول 5/14 م. م ابتدا در نیروی زمینی ارتش و سپاه پاسداران به کار گرفته شد و سپس وارد پدافند هوایی شد.[29]
با به غنیمت گرفته شدن 135 قبضه توپ ضدهوایی طی چهار عملیات ثامنالائمه، طریقالقدس، فتحالمبین و بیتالمقدس (سال 1360 و 1361)، پدافند هوایی سپاه پاسداران در یگانهای رزمی و مستقل شکل گرفت.[30]
در عملیات بیتالمقدس و از اوایل اردیبهشت 1361 به منظور تأمین پوشش ارتفاع پست فضای منطقه نبرد، 10 رسد اورلیکن، 24 قبضه توپ 35م. م، 120 توپ 23م. م و 22 توپ 5/14 م. م نیروی هوایی ارتش به همراه واحدهای موشک ضدهوایی و توپهای 23 م. م و 57 م. م نیروی زمینی به کار گرفته شدند.[31]
در سال 1362، 400 قبضه توپ 23م. م از بلغارستان خریداری شد اما به دلیل کمبود نیروی انسانی به ویژه درجهداران سرپرست آتشبارهای توپ 23م. م، از سربازان وظیفه به عنوان خدمه این توپها استفاده شد.[32]
در سال 1363 توپهای اسکایگارد به تعداد 24 رسد (هر رسد اسکایگارد شامل 2 توپ 35 م. م و یک دستگاه رادار و دستگاههای مربوطه[33]) از سوئیس خریداری شدند.[34] اسکایگارد با 4000 متر برد،[35] دارای سرعت عمل مناسب در برابر هواپیماهای عراقی بود و ضعف توپهای 23 م. م و 35 م. م در برابر سرعت بالای هواپیماهای دشمن و محدودیت فضای دید برای این توپها به وسیله اسکایگارد تا حد زیادی برطرف شد.[36] همچنین اسکایگارد موفق به هدف قرار دادن موشکهای اگزوسه عراق در جزیره خارک نیز شد.[37] توپهای خریداری شده 23 م. م از بلغارستان نیز در نقاط مختلف مهم نفتی و چاههای نفت که در معرض تهدید بیشتری بودند، گسترش یافتند. در فروردین 1363، تعداد 120 قبضه توپ 23 م. م به همراه 8 رسد اورلیکن به جزایر خلیجفارس که بیشتر مورد تهدید هواپیماهای عراقی بودند، ارسال شدند.[38]
در نیمه دوم سال 1363 پرواز هواپیماهای عراقی در سکوت محض انجام میشد و حتی همان اطلاعات شنود ناقص هم به موقع به پدافند هوایی نمیرسید. پدافند هوایی به منظور کاهش آسیب به شناورها به ویژه کشتیهای نفتکش، چند قبضه توپ 23 و 35 م. م را روی عرشه کشتیها مستقر کرد تا از نزدیک شدن هواپیماهای دشمن به شناورها جلوگیری کند.[39]
به دنبال جنگ نفتکشها، سپاه پاسداران برای عملیات مقابلهبهمثل توپهای ضدهوایی 23م. م را بر روی قایقها نصب کرد و مورد استفاده قرار داد.[40]
در سال 1365 تعداد 22 رسد اسکایگارد نیروی زمینی ارتش که توپهای 35م. م آن بدون استفاده از رادار در مناطق عملیاتی جنوب استفاده میشدند به پدافند هوایی منتقل و به همراه رادارهای مربوطه، به صورت سیستم اسکایگارد کامل، مورد استفاده قرار گرفتند.[41]
همچنین برای دفاع هوایی از جزیره خارک، تعداد 8 رسد اسکایگارد کامل با تجهیزات جانبی و همراه با ادغام توپهای 35م. م. 23م. م پدافند هوایی ارتش و سپاه پاسداران یک پرده پوشش کامل آتش روی فضای تمام جزیره ایجاد کردند.[42]
در طول جنگ، ایران و عراق هر دو دریافتند که سلاحهای ضدهوایی (توپ) میتوانند به عنوان سلاح ضد نفر نیز مؤثر باشند و به همین دلیل تعداد زیادی از آنها را در خطوط مقدم مستقر کردند.[43]
در سال 1367، 645 مرکز حیاتی ایران به وسیله تجهیزات پدافند هوایی پوشش داده شدند که بر مبنای اهمیت آن، از 4 قبضه توپ 23م. م تا 8 رسد اسکایگارد و 40 قبضه توپهای مختلف را دربرمیگرفت.[44]
در هشت سال جنگ تحمیلی 446 قبضه انواع توپ ضدهوایی توسط سپاه پاسداران به غنیمت گرفته شد؛[45] در پایان جنک ایران 2800 قبضه انواع توپ ضدهوایی داشت.[46]
عراق نیز در پایان جنگ در سال 1988، با توسعه پدافند هوایی به ترتیب 120، 150 و 25 سیستم موشکانداز از نوع سام-2، سام-3 و سام-6 و 60 موشکانداز رولاند در اختیار داشت.[47]
با پایان دفاع مقدس، اقداماتی برای ساخت انواع توپ ضدهوایی و موشک در داخل کشور انجام شد. به عنوان نمونه توپ ضدهوایی مصباح-1 در سال 1389[48] و توپ ضدهوایی سعیر در سال 1390 ساخته شد.[49] همچنین صیاد، باور 273 و طائر نیز از جمله موشکهای ضدهوایی هستند که در ایران ساخته شدند.[50]
www. hamshahrionline. ir/news/607096
www. mashreghnews. ir/news/1394810
منابع و ارجاعات
- [1]. گروه اساتید معارف جنگ، معارف جنگ، تهران، انتشارات ایران سبز، 1393، ص 362.
- [2]. ازغندی، علیرضا، روابط خارجی ایران 1357-1320، تهران، قومس، چ اول، 1376، ص 324.
- [3]. غلامی، براتعلی، پدافند هوایی- سیر توسعه و تکامل، ج 1، تهران، انتشارات ایران سبز، 1399، ص 81.
- [4]. اصلانی، یعقوب، راکت و موشکهای استراتژیک-موشکهای سطح به هوا، ج 6، تهران، انتشارات سازمان عقیدتی سیاسی ارتش، 1380، ص 33.
- [5]. زاهدی مطلق، ابراهیم، شلیک به آسمان، تهران، سوره مهر، 1396، ص 246.
- [6]. کُردزمن، آنتونی و آبراهام واگنر، درسهای جنگ مدرن-جنگ ایران و عراق، ج 2، مترجم حسین یکتا، نشر مرزوبوم، 1390، ص 383.
- [7]. احمدی، محمدعلی، اطلس پدافند هوایی سپاه در دوران دفاع مقدس، تهران، مرکز اسناد و تحقیقات دفاع مقدس،1400، ص 178.
- [8]. همان، ص 182 و 184.
- [9]. همان، ص 190.
- [10]. کُردزمن، آنتونی و آبراهام واگنر، همان، ص 381.
- [11]. همان، ص 382.
- [12]. همان، ص 381.
- [13]. اسدی، هیبتالله، آتش توپخانه، تهران، انتشارات دافوس آجا، 1394، ص 298.
- [14]. غلامی، براتعلی، همان، ص 44.
- [15]. نجفی راشد، محمد، توپخانه در عملیاتهای آفندی و مأموریتهای ویژه، تهران، ایران سبز، 1397، ص 644.
- [16]. گروه اساتید معارف جنگ، همان، ص 362.
- [17]. احمدی، محمدعلی، همان، ص 22.
- [18]. غلامی، براتعلی، همان، ص 50.
- [19]. همان، ص 51.
- [20]. اسدی، هیبتالله، همان، ص 308.
- [21]. نجفی راشد، محمد، همان، ص 645 و 446.
- [22]. گروه اساتید معارف جنگ، همان، ص 364.
- [23]. غلامی، براتعلی، همان، ص 44.
- [24]. احمدی، محمدعلی، همان، ص 33.
- [25]. غلامی، براتعلی، همان، ص 81.
- [26]. احمدی، محمدعلی، همان، ص 33.
- [27]. غلامی، براتعلی، همان، ص 121.
- [28]. نجفی راشد، محمد، همان، ص 448.
- [29]. گروه اساتید معارف جنگ، همان، ص 362.
- [30]. احمدی، محمدعلی، همان، ص 46.
- [31]. غلامی، براتعلی، همان، ص 123 و 124.
- [32]. همان، ص 124.
- [33]. جهانفر، رضا و اصغر محمدی فاتح، «شناسایی دستاوردها و نوآوریهای پدافند هوایی..».، فصلنامه علمی مطالعات دفاع مقدس، ش 19، پاییز 1398، ص 128.
- [34]. غلامی، براتعلی، همان، ص 126.
- [35]. احمدی، محمدعلی، همان، ص 22.
- [36]. جهانفر، رضا و اصغر محمدی فاتح، همان، ص 135.
- [37]. «تفکیک وحدتآفرین»، ماهنامه صف، ش 369، شهریور 1390، ص 29.
- [38]. غلامی، براتعلی، همان، ص 180.
- [39]. همان، ص 183.
- [40]. احمدی، محمدعلی، همان، ص 60.
- [41]. غلامی، براتعلی، همان، ص 138.
- [42]. همان، ص 185.
- [43]. ص 387.
- [44]. غلامی، براتعلی، همان، ص 139.
- [45]. احمدی، محمدعلی، همان، ص 328 و 329.
- [46]. کُردزمن، آنتونی و آبراهام واگنر، همان، ص 390.
- [47]. همان، ص 381.
- [48]. «شکارچی ایرانی موشکهای دشمن را بشناسید»، وب سایت روزنامه دنیای اقتصاد،4 اسفند 1398، www. donya-e-eqtesad. com
- [49]. «تصاویر | انواع توپ های ضدهوایی ایرانی..». ، همشهری آنلاین،23 خرداد 1400،
- [50]. «موشکهای پدافندی ایران از مرزهای انحصاری قدرتهای مشهور جهان گذشتند»، مشرق نیوز،21 تیر 1401،
