پناهندگی (هواپیما و بالگرد)
در جنگ تحمیلی برخی خلبانان ایران همراه با هواپیماها و بالگردهای خود به سایر کشورها از جمله عراق پناهنده شدند که به جز عراق، سایر کشورها، هواپیماها و بالگردهای پناهنده را به ایران بازگرداندند.
بیشتر پناهندگی هواپیماها و بالگردهای ایران در جنگ تحمیلی، توسط سازمان مجاهدین خلق (منافقین) سازماندهی شده بود. این گروه با تطمیع یا تهدید برخی خلبانان ایران، آنها را به ربودن هواپیما یا بالگرد خود، راضی کردند تا از این طریق تبلیغاتی برای خود کرده باشند.[1]
اولین مورد پناهندگی هواپیما در ایران، مربوط به قبل از شروع رسمی جنگ بود؛ 14 مرداد 1359 یک فروند هواپیمای اف-27 به خلبانی سروان هوشنگ فخراییزاده به منظور اجرای تمرین تیراندازی از پایگاه تبریز به پرواز درآمد؛ و در حالی که میبایست در مسیر تبریز- مراغه- تبریز پرواز میکرد، وارد عراق شد و در فرودگاه بینالمللی بغداد فرود آمد. سرنشینان هواپیما از عراق تقاضای پناهندگی کردند.[2] 6 شهریور 1359 اعلام شد که با موافقت عراق، هواپیما به ایران باز پس داده خواهد شد.[3]
پس از آغاز جنگ تحمیلی و در 2 مرداد 1360 یک فروند هواپیمای بوئینگ 707 سوخترسان نیروی هوایی ایران به خلبانی داریوش خیرخواه از مسیر بحرین به مصر رفت؛ خلبان پناهنده شد و بقیه خدمه همراه با هواپیما در 7 شهریور 1360 به کشور بازگشتند.[4]
6 مرداد 1360 در سیاسیترین پناهندگی هواپیما در ایران، یک فروند بوئینگ 707 سوخترسان نیروی هوایی به خلبانی بهزاد معزی به فرانسه گریخت. سیدابوالحسن بنیصدر رئیسجمهور عزل شده و مسعود رجوی سرکرده سازمان مجاهدین خلق (منافقین) سرنشینان آن بودند که به فرانسه پناهنده شدند؛[5] 17 مرداد 1360 هواپیما به ایران بازگردانده شد.[6]
در ادامه جنگ تحمیلی، 13 اسفند 1360، یک دسته پروازی جنگنده اف-4 برای یک پرواز تمرینی از پایگاه بوشهر برخاستند. قرار بود این هواپیماها پس از تمرین تیراندازی هوا به زمین به پایگاه بوشهر بازگردند. حسن منصوری از پایگاه بوشهر که خلبانی یکی از فانتومها را بر عهده داشت، از دسته پروازی جدا شد و مفقود گردید که تا غروب آن روز جستجو برای یافتن لاشه یا سرنشینان هواپیما ناموفق بود. چند روز بعد مشخص شد خلبان، هواپیما را به پایگاه ظهران در عربستان برده است؛ وی خواهان پناهندگی به آمریکا شد و بهمن لطفی خلبان کابین عقب فانتوم که مخالف این اقدام بود به ایران بازگشت. اواخر اسفند 1360، 2 نفر از خلبانان نیروی هوایی به عربستان رفتند و فانتوم را به ایران بازگرداندند.[7]
12 تیر 1362، 4 فروند جنگنده اف-5 برای انجام یک پرواز تمرینی از پایگاه دوم شکاری تبریز به پرواز درآمدند. یک فروند از هواپیماهای اف-5 به خلبانی ایرج فاضلی از دسته پروازی جدا شد، مرز را رد کرد و در یک فرودگاه نزدیک شهر وان ترکیه فرود آمد. چند روز بعد یکی از خلبانان پایگاه تبریز به این کشور رفت و هواپیمای اف-5 را به ایران بازگرداند.[8]
اواسط سال 1363 نیز یک فروند فانتوم ایران ربوده شد؛ خلبان رحمان قناعتپیشه که به دلیل بیانضباطی از پرواز کنار گذاشته شده بود، به دلیل کمبود خلبان و با پادرمیانی سرهنگ هوشنگ صدیق (فرمانده وقت نیروی هوایی ارتش) از اوایل سال 1363 به پرواز بازگشته بود. برادر وی نیز به دلیل قاچاق مواد مخدر به اعدام محکوم شده بود و تلاش او برای عفو برادرش ناموفق بود. رحمان قناعتپیشه با این بهانه، با یک فروند جنگنده اف-4 در 8 شهریور 1363 به عراق پناهنده شد. داوود صحتی خلبان کابین عقب فانتوم از نقشه قناعتپیشه بیخبر بود و چون با استخبارات عراق همکاری نکرد به اردوگاه اسرا منتقل شد. قناعتپیشه اطلاعات مهمی درباره نقشههای عملیات و شرایط نیروی هوایی به ویژه در پایگاه هوایی بوشهر به عراق داد.[9]
20 فروردین 1364 نیز یک فروند هواپیمای اف-5 از پایگاه امیدیه به خلبانی مصطفی وجدانی طباطبایی به عربستان برده شد؛[10] وی بعداً از این اقدام پشیمان شد و با تلاش سفارت ایران به کشور بازگشت و پس از مدتی بازداشت، عفو شد[11] اما بعدها دوباره به سازمان مجاهدین خلق (منافقین) پیوست.[12]
در 30 تیر 1364 نیز یک فروند بالگرد شینوک با 3 سرنشین، پس از پرواز از مراغه در استان آذربایجان شرقی، از طریق پیرانشهر و حاجعمران به عراق برده شد و خلبانان آن پناهنده شدند.[13]
در جنگ تحمیلی تعدادی از هواپیماهای غیرنظامی نیز به عراق پناهنده شدند؛ در 21 مرداد 1365 یک فروند جت فالکن متعلق به شرکت آسمان توسط خلبان علیاکبر محمدی به عراق برده شد. یک ماه بعد خلبان هواپیما به آلمان غربی رفت و 26 دی 1365 در هامبورگ توسط افراد ناشناس ترور شد.[14]
یکی از پناهندگیهای هواپیماهای ایران در سال 1365 توسط احمد مرادی همراه با جنگنده اف-14 رخ داد. احمد مرادی در سال 1364 مدتی به همراه خانوادهاش به آلمان سفر کرد. وی در این کشور با رابطین سازمان مجاهدین خلق (منافقین) ارتباط گرفته و توافق کرد یک فروند تامکت (اف-14) به همراه موشک فینیکس را ربوده و به حکومت بعث تحویل دهد. مرادی بدون زن و فرزندان خود، به ایران بازگشت و درخواست پرواز کرد که با آن موافقت شد. 11 شهریور 1365 مرادی یک فروند جنگنده اف-14 را همراه با کمکخلبان حسن نجفی در کابین عقب به سمت عراق حرکت کرد. ساعاتی بعد مرادی در تلویزیون عراق حاضر شد و مصاحبه کرد. البته حسن نجفی پناهندگی را نپذیرفت و به اسارت درآمد. شش ماه بعد احمد مرادی که برای پیگیری پناهندگی خود و خانوادهاش به اروپا، به ژنو سوئیس سفر کرده بود، توسط یک تکتیرانداز در یک پارک کشته شد و مقامات محلی نتوانستند عامل را بیابند.[15]
البته در عراق نیز پناهندگی هواپیما وجود داشت. از اوایل دهه 1960میلادی که اتحاد جماهیر شوروی، با چند کشور عربی، از جمله عراق، قراردادهایی برای فروش جنگنده میگ- 21 امضا کرد، بر نگرانی اسرائیل و آمریکا افزوده شد و این دو در پی اطلاع از اسرار این نوع هواپیما برآمدند. در نهایت نیز با تلاش موساد، یکی از خلبانان عراقی در سال 1966 با یک فروند میگ-21 به اسرائیل پناهنده شد.[16] 28 مرداد 1350[17] نیز یک فروند هواپیمای سوخو عراق در فرودگاه آبادان ایران بر زمین نشست و به ایران پناهنده شد. البته هواپیما پس از بازرسی توسط عوامل فنی ایران و سازمان سیا (آمریکا) به عراق عودت داده شد.[18]
منابع و ارجاعات
- [1]. جهانفر، رضا، پروندهای برای هواپیماربایی، تهران، نشر سرو، 1401، همان، ص 29.
- [2]. موسوی، اسماعیل و دیگران، تقویم مستند عملکرد نیروی الهی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران - نجات هوایی بانه، ج 2، تهران، مرکز انتشارات راهبردی نهاجا، 1396، ص 456-454.
- [3]. جهانفر، رضا، همان ص 88.
- [4]. بهروزی، فرهاد، تقویم تاریخ دفاع مقدس - حوادث شهریور 1360، ج 13، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 1388، ص 179.
- [5]. خبرگزاری ایسنا، «ماجرای فرار بنیصدر و رجوی از ایران»، https://www.isna.ir/news/1403050804864.
- [6]. کریمی، نبی، تقویم تاریخ دفاع مقدس (فاتحین کرخه کور، حوادث مرداد 1360)، ج 12، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 1388، ص 303.
- [7]. یاحسینی، سیدقاسم، پرواز روی خاک - خاطرات خلبان منوچهر شیرآقایی، تهران، سوره مهر، 1391، ص 247-243.
- [8]. رضازاده، میلاد، یکصد و یک شاهین - سرگذشت پایگاه دوم شکاری تبریز از آغاز تاکنون، تهران، مرکز انتشارات راهبردی نهاجا، 1401، ص 285.
- [9]. جهانفر، رضا و فهیمه کرمی، «بررسی اقدامات تروریستی منافقین در حوزه هواپیماربایی در ایران با تأکید بر اسناد نیروهای مسلح به ویژه نیروی انتظامی جمهوری اسلامی ایران»، فصلنامه علمی مطالعات تاریخ انتظامی، ش 21، تابستان 1398، ص 54، 55.
- [10]. بایگانی ویکی دفاع، مصاحبه سروان خلبان شکاری مصطفی وجدانی طباطبایی، 9 اردیبهشت 1403، کد 42ـ00ـ1367.
- [11]. دهقان نیری، فاطمه، شهروند آسمان - خاطرات امیر خلبان محمود انصاری، تهران، انتشارات موزه دفاع مقدس تهران، 1394، ص 424.
- [12]. بایگانی ویکی دفاع، همان.
- [13]. نخعی، هادی و حمیدرضا مشهدی فراهانی، روزشمار جنگ ایران و عراق - توسعه روابط با قدرتهای آسیایی، ج 37، تهران، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ، 1383، ص 469، 470.
- [14]. جهانفر، رضا، پروندهای برای هواپیماربایی، همان، ص 226، 227.
- [15]. مشرق نیوز، «حمایت ضدانقلاب از یک خلبان خائن»، https://www.mashreghnews.ir/news/1589938.
- [16]. روزنامه کیهان، «پروندهای دیگر از دزدیهای صهیونیستها/سرقت هواپیمای میگ 21»، https://kayhan.ir/fa/news/126332.
- [17]. جهانفر، رضا، پروندهای برای هواپیماربایی، همان، ص 68.
- [18]. دهباشی، حسین، فرماندهی و نافرمانی - خاطرات سپهبد خلبان شاپور آذربرزین، تهران، سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، 1393، ص 124-126.
