نقشه و کالک از ابزارهای کلیدی برای طراحی عملیات، شناسایی میدان نبرد و هماهنگی نیروها در دفاع مقدس بود.

نقشه یک تابلوی نقاشی و هندسی دقیق است که قسمتی یا تمامی زمین و عوارض آن را بر روی یک صفحه افقی در اندازه‌ها و مقیاس‌های مختلف نشان می‌دهد.⁠[1] کالک نیز ترسیمی از یک نقشه عملیاتی یا نقشه طرح‌ریزی است که روی کاغذ نیمه شفاف (کالک) تهیه می‌شود. کالک عملیاتی نشان‌دهنده محل و استعداد نیروهای خودی و حرکات پیش‌بینی‌شده و محل نیروهای دشمن است.⁠[2]

قدیمی‌ترین نقشه‌ کشف ‌شده مربوط به منطقه بین‌النهرین در 4 هزار سال قبل است. این نقشه‌ها روی یک لوح گلی پخته‌شده، ترسیم شده و یک طرف آن دنیای بابلیان را نشان می‌دهد. پشت این لوح، ذکر شده که این بابل و آشور است که توسط خلیج‌ فارس احاطه شده است.⁠[3] البته اولین نقشه‌های مستند، به زمان اسکندر در دو قرن پیش از میلاد مسیح «ع» نسبت داده می‌شود.⁠[4]

نقشه در  طراحی عملیات و تعیین دقیق اهداف، موانع، جناح‌ها و حد نهایی عملیات، بیشترین کمک را به طراحان عملیات نظامی می‌کند. در عملیات پدافندی نیز حفر  کانال‌ها، سنگرها و راه‌ها با توجه به نقشه انجام می‌شود.⁠[5]

نقشه‌ها با توجه به مقیاس به دو دسته راهبردی و تاکتیکی تقسیم می‌شوند. نقشه‌های راهبردی، معمولاً کاربرد غیرنظامی از جمله تجاری، سیاسی و مسافرتی دارد. این نقشه‌ها مقیاس‌های بیشتر از 1:500,000 دارند و از دقت بالایی برخوردار نیستند. در مقابل، نقشه‌های تاکتیکی که در مقیاس‌ها و انواع گوناگون تهیه می‌شود برای عملیات‌های دقیق مانند جاده‌سازی، عملیات نظامی و اکتشافات معادن به کار می‌روند.⁠[6]

تهیه نقشه‌های نظامی در ایران به اوایل قرن گذشته شمسی بازمی‌گردد. در 25 آبان 1300، شعبه نقشه‌کشی در رکن دوم ستاد ارتش تشکیل شد. در سال 1304، با فارغ‌التحصیلی دانش‌آموختگان دوره نقشه‌برداری ارتش، این شعبه در رکن دوم ستاد ارتش کار خود را آغاز کرد.

سال 1313 اداره جغرافیایی ارتش و در 1347 سازمان جغرافیایی کشور در وزارت جنگ تأسیس شد.

با پیروزی انقلاب اسلامی ایران، فعالیت سازمان جغرافیایی متحول شد. البته در جریان اشغال این سازمان توسط نیروهای سازمان مجاهدین خلق (منافقین) در ابتدای پیروزی انقلاب، بخشی از اسناد و نقشه‌ها در آتش سوخت و از بین رفت و برخی نیز به مکان نامعلومی منتقل شد.⁠[7]

با شروع جنگ تحمیلی، استفاده از نقشه و آموزش‌ نقشه‌خوانی و مسیریابی در شب و روز در دستور کار رزمندگان قرار گرفت و اداره نقشه‌برداری و جغرافیایی در وزارت سپاه پاسداران تأسیس شد.⁠[8] نقشه‌ها بر اساس عکس‌های هوایی تهیه می‌شدند⁠[9] و با توجه به کمبودها و نواقص موجود در نقشه‌ها و نیاز به روزآمد شدن اطلاعات، نیروهای نظامی، کالک و کروکی‌هایی تهیه می‌کردند که در آن‌ها آخرین وضعیت نیروهای ایران و دشمن و تغییرات داده شده در عوارض طبیعی درج می‌شد.⁠[10] واحدهای اطلاعات عملیات با استفاده از عکس‌های هوایی و دیده‌بانی، عوارض مصنوعی در زمین دشمن را  ثبت می‌کردند و سپس بر روی نقشه‌هایی که از قبل چاپ شده بود، عوارض مصنوعی دشمن که به ‌تازگی ایجاد شده بود، درج می‌شد و از روی آن‌ها، کالک‌ها تهیه می‌گردید.⁠[11]

کالک‌ها به سه گروه تقسیم می‌شدند؛ کالک عوارض زمین که عوارض جدید و مصنوعی مثل جاده‌ها، خاکریزها و کانال‌ها روی آن‌ها مشخص می‌شد؛ کالک موانع و استحکامات دشمن که شامل محل استقرار دشمن و سنگرها و موانعی مثل میدان مین یا سیم‌خاردارها بود؛ کالک گسترش دشمن که ترکیب هویت گردان‌های دشمن و محل استقرار آن‌ها را مشخص می‌کرد. از این کالک‌ها برای  تعیین  معبر نفوذ به مواضع دشمن در شب عملیات استفاده می‌شد.⁠[12]

برای تهیه کالک‌ها قبل از انجام عملیات، فعالیت‌های شناسایی انجام می‌شد. به عنوان نمونه قبل از عملیات والفجر 8 (1364)، 800 عملیات شناسایی برای شناسایی زمین و طراحی کالک‌ها انجام شد و در جریان آن‌ها آب‌وهوا، نوع خاک، نحوه عبور از رودخانه اروند و جریان‌های جزر و مدی آن، نحوه عبور از استحکامات دشمن و حدود و ثغور سنگربندی‌های بعثی‌ها و همچنین راه‌های مواصلاتی مورد نیاز در منطقه بهمن‌شیر بررسی شد.⁠[13]

در پدافند از یک منطقه نیز، نقشه کمک بسیاری می‌کرد. یک نمونه در این زمینه، استفاده از آب در دوران دفاع مقدس است که از آن به عنوان یک مانع در برابر هجوم دشمن در منطقه جنوبی مرز مشترک ایران و عراق و طراحی مسیر انباشت آب و بهره‌برداری دفاعی استفاده شد. در این مورد نیز، نقشه‌های دقیق به کمک رزمندگان آمد.⁠[14]

در جنگ تحمیلی به دلیل فرصت اندک برای تولید نقشه‌های مورد نیاز، نوع جدیدی از نقشه‌های نظامی ظهور کرد که به آن‌ها «نقشه‌های تاکتیکی» گفته می‌شد. در تهیه این نقشه‌ها، عوارض طبیعی و مصنوعی و نیز عوارض نظامی ایجاد شده توسط خودی یا دشمن مانند جاده‌ها، خاکریزها، کانال‌ها و غیره بر روی نقشه‌های نظامی یا برگه‌های کالک درج می‌شد و پس از تکثیر و توزیع آن‌ها بین قرارگاه‌ها و یگان‌های عملیاتی و اطلاعاتی، مورد بهره‌برداری قرار می‌گرفت.⁠[15]

در دفاع مقدس نقشه‌های دریایی نیز استفاده می‌شد.⁠[16] منبع اصلی نقشه‌های دریایی در ایران، انگلیسی و آمریکایی بودند⁠[17] که توسط نیروی دریایی سپاه پاسداران تهیه و توسط وزارت سپاه پاسداران به فارسی ترجمه و چاپ شد.⁠[18]

در جنگ تحمیلی، ستاد نقشه‌برداری خوزستان با حضور نمایندگان 11 وزارتخانه در اهواز تشکیل و به دنبال آن از فاو تا چزابه طی چهار سال تا پایان جنگ تحمیلی، نقشه‌برداری شد. در این عملیات، برای اولین بار از دستگاه‌های جی‌پی‌اس   استفاده شد که نسبت به روش‌های دستی، دقیق‌تر بود. ایران پنجمین کشوری بود که از این دستگاه‌ها استفاده کرد.⁠[19]

در دوران دفاع مقدس راویانی در قرارگاه‌ها و اتاق‌های فرماندهی جنگ حضور داشتند که اطلاعات مربوط به عملیات‌ها را از مراحل ابتدای شکل‌گیری آن تا سرانجام هر عملیات ثبت می‌کردند. راویان دفاع مقدس همچنین صورت جلسات، مکاتبات، نقشه‌ها و کالک‌های عملیات را جمع‌آوری می‌کردند. در این نقشه‌ها حد مرز نیروها و محدوده عملکرد هر لشکر، گردان و گروهان نیز مشخص بود. از روی نقشه‌های اصلی، نقشه‌های جزئی‌تر تهیه می‌شد و در اختیار فرمانده گردان‌های عملیاتی قرار می‌گرفت تا از محدوده فعالیت رزمی خود آگاه شوند.

پس از پایان جنگ تحمیلی، نقشه‌های استفاده شده در دفاع مقدس جمع‌آوری و در مرکز تحقیقات و اسناد سپاه پاسداران انقلاب اسلامی نگهداری شدند.

با راه‌اندازی پژوهشگاه علوم و معارف دفاع مقدس در سال 1384 و آغاز به کار گروه پژوهشی جغرافیا و دفاع مقدس، یکی از وظایف این گروه تهیه نقشه‌های تلفیقی از نقش سپاه پاسداران انقلاب اسلامی و ارتش جمهوری اسلامی بود تا در دروس دانشگاهی استفاده شود. برای تشریح عملیات‌های دفاع مقدس توسط فرماندهان نیز، به نقشه‌هایی با مقیاس‌های اصلاح ‌شده و استاندارد نیاز بود و گروه جغرافیا و دفاع مقدس با اصلاح و تطبیق این نقشه‌ها با منابع اصلی، آن‌ها را در اختیار فرماندهان و کاربران قرار داد.

همچنین با آغاز فعالیت کاروان‌های راهیان نور در سراسر کشور، برای راهنمایی و معرفی مناطق عملیاتی، خطوط نیروهای ایران و عراق و یادمان‌های دفاع مقدس، نقشه‌های ساده و گرافیکی تهیه شد. این نقشه‌ها با استفاده از فلش‌ها و رنگ‌های مختلف، مواضع نیروهای خودی و دشمن را به‌گونه‌ای نمایش می‌دهند که برای همه مردم قابل فهم باشد.⁠[20]