سازمان انتقال خون ایران مرجع تصمیم‌گیر در تأمین و توزیع خون و فرآورده‌های خونی سالم در ایران است که در دوران دفاع مقدس خون مورد نیاز برای درمان مجروحان جنگ را تأمین می‌کرد.

در سال 1613م با کشف سیستم گردش خون توسط «ویلیام هاروی» انگلیسی، عصر انتقال خون در جهان آغاز شد. اولین تزریق خون در ژوئن 1668 توسط ژان دینی صورت گرفت. وی خون گوسفندی را به یک پسربچه 15 ساله‌ تزریق کرد و به دنبال آن چندین انتقال خون مشابه انجام شد. البته پس از مشخص شدن برخی عوارض عفونی و واکنش‌های غیر طبیعی بدن پس از انتقال خون، پارلمان کشورهای اروپایی در سال 1678 انتقال خون را غیر قانونی اعلام کرد و پس از آن با کشف گروه‌های خونی در سال 1900م توسط «کارل لند اشتاینز» موضوع انتقال خون به یکی از مباحث اصلی علم پزشکی تبدیل شد.⁠[1]

انتقال خون در ایران تا قبل از 1331 به صورت پراکنده در بیمارستان‌های مختلف انجام می‌شد. در سال 1331 همزمان «بانک خون ارتش» توسط محمدعلی شمس و مرکز انتقال خون شیر و خورشید سرخ توسط احمد آژیر، تأسیس شد.⁠[2] اولین مرکز مستقل انتقال خون «جمعیت شیر و خورشید سرخ ایران» نیز در تهران، خیابان ناصرخسرو، جنب مدرسه دارالفنون، در 15 بهمن 1341 آغاز به کار کرد و به همین مناسبت این روز را «روز جمع‌آوری خون» نام نهادند.⁠[3]

در سال 1350 با افزایش جمعیت و نیاز به خون و فرآورده‌های آن، دکتر فریدون علاء، ایده تشکیل «سازمان انتقال خون ایران» را مطرح و در 1 دی 1351 این سازمان به ثبت رسید و کار خود را در 9 مرداد 1353 به صورت رسمی آغاز کرد. علاوه بر تهران، سال 1356 در شیراز و سال 1357 در مشهد و اهواز پایگاه‌های انتقال خون تأسیس شد.⁠[4]

ابتدا تمام هزینه‌های این سازمان با کمک بودجه کل کشور اداره می‌شد ولی در سال 1358 و با تجدید نظر در ردیف‌های بودجه کشور، سازمان انتقال خون به عنوان یک دستگاه دولتی وابسته به وزارت بهداری درآمد و تابع مقررات عمومی دولت شد.⁠[5]

پس از آغاز جنگ تحمیلی، نیاز به خون برای مداوای مجروحان به‌ شدت افزایش یافت و سازمان انتقال خون ایران در این زمینه نقش اصلی ایفا کرد. همچنین جمعیت هلال‌احمر نیز با تشکیل کمیته مشترک امداد و درمان، علاوه بر اقدامات پزشکی و امدادی، در امر تأمین خون مشارکت کرد. البته خون مورد نیاز مجروحان و بیماران در ایران به صورت اهدایی توسط مردم تأمین می‌شود.⁠[6]

اوایل جنگ تحمیلی و در سال 1360 در مجموع 2.187 واحد خون از گروه‌های مختلف به مناطق جنگ تحمیلی شامل 1.850 واحد به اهواز، 191 واحد به آبادان، 73 واحد به ایلام و 73 واحد به کرمانشاه ارسال شد.⁠[7] البته همۀ خون‌های ارسالی از تهران به جبهه‌ها، در تهران تهیه نمی‌شد، پایگاه‌های دیگر سازمان انتقال خون با ارسال مقداری از خون دریافتی خود به تهران، در تأمین خون مورد نیاز جبهه‌ها سهیم بودند. به عنوان مثال پایگاه مشهد در اردیبهشت 1360 ضمن تأمین 1.562 واحد خون کامل برای بیمارستان‌های استان خراسان، 202 واحد خون کامل و 45 واحد گلبول قرمز متراکم و 324 واحد سایر فراورده‌های خونی به تهران ارسال کرد.⁠[8]

همچنین پایگاه‌های منطقه‌ای در شهرستان‌های بهبهان، دزفول، اندیمشک، خرمشهر و آبادان به‌ منظور جمع‌آوری خون و انتقال آن‌ها به مناطق جنگ ایجاد شد.

 یکی دیگر از اقدامات سازمان انتقال خون در این دوره، ساخت ماده آنتی‌سرم و ایمونوگلوبین توسط محققین سازمان بود. آنتی‌سرم تهیه شده برای تعیین گروه‌های خونی و Rh (پروتئین ارثی در سطح گلبول‌های قرمز) و ایمونوگلوبین (دسته‌ای از مولکول‌های زیستی که در سیستم ایمنی فعال هستند) تهیه شده، ایمونوگلوبین ضد کزاز بود. با این اقدام، تعداد فرآورده‌های پزشکی خونی تهیه شده توسط سازمان انتقال خون ایران به 28 نوع افزایش یافت.

اواسط فروردین 1361 استقبال مردم از اهدای خون به حدی زیاد شد که سازمان انتقال خون ایران با انتشار اطلاعیه‌ای خواستار توقف اهدای خون توسط مردم شد؛ همکاری جمعیت هلال‌احمر در کنار سازمان انتقال خون ایران، در امر جمع‌آوری خون و تجهیز بانک‌های خود در اواخر این سال مشهود بود.⁠[9]

در 15 مهر 1361 نیز اولین قانون تشکیل سازمان انتقال خون ایران در جمهوری اسلامی ایران به تصویب رسید.⁠[10]

تلاش شبانه‌روزی کارکنان سازمان انتقال خون و استقبال مردم از اهدای خون در سال‌های 1362 و 1363، علاوه بر تأمین خون بیماران و مصدومان، موجب تأمین خون مورد نیاز رزمندگان اسلام در جبهه‌ها شد. با وجود احداث 10 مرکز استانی انتقال خون در این سال‌ها، بیشتر خون مورد نیاز کشور در آن دوره، توسط تهران تأمین می‌شد.⁠[11]

سال 1363 اساسنامه جامع سازمان انتقال خون ایران به تصویب مجلس شورای اسلامی رسید و تنها متولی تأمین خون و فرآورده‌های خونی کشور، این سازمان معرفی شد.⁠[12] پس از تصویب اساسنامه، برای شکل دادن به ساختار اجرایی و تشکیلات سازمان، سه معاونت تولید و فنی، پژوهشی و آموزشی و اداری و مالی طراحی و به اجرا درآمد. بدین ترتیب این سازمان به وسیله یک شورای عالی پنج نفره مرکب از افراد متخصص به انتخاب وزیر بهداشت، درمان و آموزشی پزشکی اداره می‌شود.⁠[13]

سال 1364 میزان خون‌های اهدا شده توسط مردم به 488 هزار و 956 واحد رسید. از این میزان، بیش از یک سوم آن، 175 هزار و 299 واحد، توسط مردم تهران اهدا شد و نمازگزاران جمعه تهران، بخش زیادی از خون مورد نیاز جبهه‌ها را تأمین می‌کردند. از اقلیت‌های دینی، ارامنه کشور نیز به جبهه‌های جنگ خون اهدا می‌کردند.

در سال 1365 نیز استقبال مردمی از اهدای خون خوب بود و مردم استان کرمان، خوزستان، مازندران، تهران و ایلام به طور مستمر در تأمین خون مناطق جنگی فعال بودند.

در سال هفتم جنگ (1366) همه نیاز‌های خونی کشور، به‌ خصوص نیاز جبهه‌ها، با اهدای خون داوطلبانه مردم تأمین ‌می‌شد. استقبال مردم فقط مختص به شهر‌های بزرگ نبود، بلکه تمام شهر‌های کشور در این امر سهیم بودند. به عنوان مثال فقط در طی یک روز، 210 نفر از فرهنگیان و دانش‌آموزان شهرستان سروستان (استان فارس) خون اهدا کردند.

طی ماه‌های پایانی جنگ در سال 1367 کشور شاهد استقبال فراوان مردم برای اهدای خون به جبهه‌ها بود. اهدای خون توسط بسیج دانش‌آموزی و نیز دانشجویان دانشکده علوم نظامی ژاندارمری وقت از نمونه‌های بارز این امر خطیر بود. سازمان انتقال خون ایران در این دوره به‌ منظور حفظ آمادگی همیشگی، فهرستی از افرادی تهیه کرد که حاضرند در مواقع اضطراری با اهدای خون خود، جان بیماران و مجروحان را نجات دهند.⁠[14]

پس از پایان جنگ، پایگاه انتقال خون تهران به ‌عنوان بزرگ‌ترین پایگاه انتقال خون کشور در 21 بهمن 1367 تأسیس شد.⁠[15]

در سال 1374 نیز طرح شبکه خون‌رسانی کشور اجرا شد. بر اساس این طرح، سازمان انتقال خون ایران در قالب 9 پایگاه منطقه‌ای آموزشی، برنامه‌ها و مسئولیت‌های محوله را که در ستاد مرکزی سازمان تهیه می‌شود، به انجام می‌رساند.

در حال حاضر 206 مرکز انتقال خون در کشور، خدمات خون‌رسانی را به عهد دارند. مراکز استان‌های کشور پایگاه‌های انتقال خون دارند و در آن‌ها بخش‌های آزمایش‌ غربالگری بر روی خون‌های اهدایی، تهیه فرآورده و کنترل کیفی ایجاد شده است. همچنین 35 شهرستان کشور مراکز انتقال خون دارند و به امکانات مورد نیاز برای انجام همه فرآیندهای تهیه فرآورده و آزمایش‌های غربالگری مجهز شده‌اند. تک‌تک واحدهای خون اهدایی از نظر عفونت، ویروس هپاتیت B، ویروس هپاتیت C، ویروس HIV و آزمایش سرولوژی برای تشخیص وجود احتمالی بیماری سفیلیس و دیگر آزمایش‌های مورد نیاز بررسی می‌شوند.⁠[16]

دوره 5، ش 1، 1401، ص 163.