با وجود گذشت سال‌ها از پایان جنگ تحمیلی، به دلیل استفاده عراق از سلاح‌های شیمیایی، 61.892 نفر در ایران همچنان درگیر عوارض مصدومیت شیمیایی هستند.

سلاح‌های شیمیایی گازهایی هستند که اعمال حیاتی انسان را مختل می‌کنند.⁠[1] این سلاح‌ها، تأثیرات مخربی بر محیط‌ زیست هم دارند و باعث از بین رفتن پوشش گیاهی و اختلال ژنتیکی در حیوانات نیز می‌شوند.⁠[2]

اولین بار در جنگ جهانی اول (1914 تا 1918)،   انواع گاز کلر و خردل در جبهه‌ها توسط طرفین درگیر استفاده شد و بیش از یک‌ میلیون نفر مصدوم و 100 هزار نفر کشته بر جای گذاشت.⁠[3]

در جنگ تحمیلی عراق علیه ایران، این کشور به صورت گسترده از سلاح‌های شیمیایی استفاده کرد.⁠[4] به عنوان نمونه در عملیات خیبر (اسفند 1362) و تصرف جزایر مجنون، ارتش عراق پس از پنج روز پاتک‌های ناموفق به سلاح‌های شیمیایی متوسل شد و روز 8 اسفند نیروهای ایران را با بمب‌های حاوی گاز خردل و تابون بمباران کرد و 1100 نفر از نیروهای ایران مصدوم شدند.⁠[5] پس از آن 16 نفر از رزمندگان اسلام، روز 11 اسفند، که در بمباران‌های شیمیایی منطقه عملیاتی خیبر مجروح شده بودند، برای ادامه معالجات به کشورهای سوئیس و سوئد  فرستاده شدند.⁠[6]

گازهای شیمیایی مورد استفاده عراق متفاوت بود. بعضی از گازها از طریق استنشاق وارد ریه و بعضی جذب بدن می‌شدند. بعضی از گازها روی پوست و چشم اثر می‌گذاشتند؛ اغلب گاز خردل چنین تأثیری داشت. وقتی گاز خردل در شب استفاده می‌شد چون نیروها ماسک نزده بودند، حجم بیشتری از گازها را استنشاق می‌کردند و اثر مخرب آن بیشتر می‌شد.⁠[7] شناسایی عامل شیمیائی جنگی اگر درست و به‌موقع انجام پذیرد، در بسیاری از موارد، شخص مسموم زنده خواهد ماند، در حالی که یک تأخیر چند دقیقه‌ای می‌تواند به مرگ بینجامد.⁠[8] اولین مشکل در حملات شیمیایی، اطلاع نداشتن از نوع گازهای شیمیایی بود که عراق از آن‌ها استفاده می‌کرد.⁠[9]

عراق در حمله‌های شیمیایی‌ سال‌های اول جنگ، بیشتر از گازهای سمی استفاده می‌کرد. به همین دلیل، ایران ابتدا به سراغ تهیه و تولید ماسک‌های ضد گاز رفت که خیلی مؤثر بود. البته بعضی از گازها سریع اثر می‌کردند و باید پادزهر آن‌ها تهیه و نحوه استفاده از آن به رزمندگان آموزش داده می‌شد. در داخل کشور، جامعه پزشکی و گروه‌های تحقیقاتی سپاه پاسداران، انواع گازهای مورد استفاده دشمن، ازجمله گاز خردل، گازهای اعصاب و گاز سیانور را شناسایی و پادزهرش را ساختند. از جمله این موارد می‌توان به آمپول آتروپین به عنوان پادزهر گازهای عصبی و آمیل نیتریت، پادزهر گاز سیانور اشاره کرد.⁠[10]

گروه‌های پزشکی در زمان جنگ، به ‌مرور به نتایجی رسیدند و بر اساس آن، دستورالعمل‌هایی نوشتند و اقدامات اولیه درمانی را برای مجروحان شیمیایی تدوین کردند. هنگام استفاده دشمن از گاز اعصاب و گازهایی که ضایعات پوستی ایجاد می‌کرد، گروه‌های پزشکی مستقر در اورژانس‌های خط مقدم، لباس‌های آلوده مصدومان را از تنشان بیرون می‌آوردند و بخش‌هایی از بدن، مثل چشم را که آسیب‌پذیرتر است، مرتب شست‌وشو می‌دادند تا آثار درازمدت گاز بر چشم از بین برود.⁠[11]

گاهى در جریان ارائه خدمات پزشکى و پرستارى به مجروحین جنگى و شیمیایى، به خود کارکنان مراقبت بهداشتى نیز آسیب‌های جدى وارد می‌شد. آلودگى شیمیایى کادر درمان فقط محدود به زمان مراقبت از مجروحین نمی‌شد، بلکه استفاده دشمن از سلاح‌های شیمیایى و مواجه مستقیم کادر درمان با مواد شیمیایى نیز باعث آلودگى و آسیب آنان می‌شد.⁠[12]

با ادامه جنگ، کاربرد سلاح‌های شیمیایی توسط عراق ادامه یافت. به عنوان نمونه در عملیات والفجر 8 و تصرف فاو، عراق از روز آغاز عملیات شدیدترین حملات شیمیایی تاریخ را انجام داد و طی 15 روز، 7 هزار گلوله توپ و خمپاره و هزار بمب حاوی مواد شیمیایی را علیه نیروهای ایران به کار گرفت. شدیدترین حمله شیمیایی در جاده فاو-بصره در 24 بهمن 1364 رخ داد که منجر به مصدومیت 8.477 نفر و شهادت 23 نفر شد.⁠[13] به دلیل کثرت مجروحان، برای درمان مصدومان شیمیایی، سالن 12000 نفری ورزشگاه آزادی در تهران، در نظر گرفته شد و 2000 تا 2500 تخت بیمارستانی در آن‌ چیده و مصدومان شیمیایی درمان شدند.⁠[14] اعزام فوری مصدومان شیمیایی به بیمارستان‌های اروپایی از جمله مهم‌ترین اقدامات درمانی بود. به عنوان مثال 37 نفر در 28 بهمن 1364 به سوئد و 107 نفر به اتریش، آلمان غربی، سوئیس، بلژیک و انگلستان فرستاده شدند.⁠[15] البته گفته می‌شود بعضاً آلمان مجروحان شیمیایی ایرانی را مداوا می‌کرد تا بتواند تأثیرات این مواد و راه‌های درمان آن را شناسایی کند.⁠[16]

همچنین از جمله سایر اقدامات برای درمان مصدومان شیمیایی، دعوت از متخصصان خارجی بود که در هزینه درمان صرفه‌جویی می‌شد.⁠[17]

اواخر جنگ تحمیلی، در کنار انتقال مجروحان عادی از مناطق عملیاتی به بیمارستان، سیستم دقیقی برای انتقال مجروحان شیمیایی تعریف شده بود و کار درمان مصدومان شیمیایی به طور مرتب و منظم انجام می‌شد. علاوه بر پزشکان، رزمندگان هم با گازهای مختلف و پادزهرهای آن‌ها آشنا شدند و بلافاصله پس از بمباران شیمیایی آمادگی لازم برای مقابله با آن را داشتند؛ به همین دلیل تعداد مجروحان و شهدای شیمیایی به مرور زمان کمتر شد.⁠[18]

استفاده از سلاح‌های شیمیایی تا پایان جنگ تحمیلی در تابستان سال 1367 ادامه یافت.⁠[19] آخرین مورد استفاده عراق از گازهای شیمیایی مربوط به 11 مرداد 1367 در روستای شیخ عثمان اشنویه است که در نتیجه آن 51 نفر از زنان و کودکان به شهادت رسیدند.⁠[20]

در دفاع مقدس خوزستان 225 بار، کردستان 51 بار، ایلام 37 بار، آذربایجان غربی 36 بار و کرمانشاه 33 بار مورد تهاجم شیمیایی عراق قرار گرفت.⁠[21] در جریان این حملات، 17.250 نفر شهید و 127 هزار نفر مصدوم شدند.⁠[22]

اکنون 61.892 نفر در ایران جانباز شیمیایی هستند که  از این تعداد، 683 نفر جانباز شیمیایی شدید (ریه، چشم و پوست)، 9.785 نفر با عوارض خفیف (چشم و پوست) و 51.424  نفر خفیف تحت بالینی (پوست) هستند.⁠[23]

جانبازان شیمیایی تا آخر عمرشان درگیر عوارض بیماری ریوی‌ خواهند بود و باید تحت نظر پزشکان متخصص باشند.⁠[24] به علت ضایعات و اشکالات ثانویه مجروحیت و همچنین به علت افزایش سن، به تدریج ضایعات این جانبازان پیشرفت می‌کند.⁠[25] از جمله طی سال‌های اخیر جانبازان شیمیایی دچار ضعف بینایی شده‌اند که از عوارض دیررس گاز خردل است.⁠[26] از دیگر مشکلات مربوط به جانبازان شیمیایی، مربوط به ازدواج آن‌ها و تولد نوزادانی است که دچار بیماری اعصاب و روان ناشی از انتقال ژنتیکی مصدومیت شیمیایی‌ هستند.⁠[27]

بیمارستان ساسان تهران، از جمله بیمارستان‌های فوق تخصصی است که خدمات درمانی رایگان به جانبازان شیمیایی ارائه می‌دهد. تا سال 1397 برخی جانبازان شیمیایی برای ادامه درمان به آلمان اعزام می‌شدند اما در حال حاضر این مراقبت‌ها در ایران انجام می‌شود.⁠[28]