کمیته جستجوی مفقودین ستاد کل نیروهای مسلح

کمیته جستجوی مفقودین ستاد کل نیروهای مسلح، در سال 1369 و به منظور تفحص پیکر شهدای مفقودالاثر جنگ تحمیلی تأسیس شد.

پس از عملیات هویزه (نصر) در 15 دی 1359 و شهادت و مفقودالاثر شدن 140 نفر از دانشجویان پیرو خط امام در این عملیات، مسئله سازماندهی رزمندگان و تعیین سازوکارهایی برای شناسایی نیروهای به شهادت رسیده مطرح شد. ابتدا به منظور شناسایی رزمندگان، پلاک‌هایی در اختیار رزمندگان قرار گرفت و در ادامه، در عملیات فتح‌المبین (2 فروردین 1361)، واحد تعاون رزم سپاه پاسداران انقلاب اسلامی شکل گرفت که وظیفه صدور پلاک، رسیدگی به امور رزمندگان، نگهداری ساک رزمندگان، ارسال و دریافت مراسلات پستی و ارتباطات تلفنی و تلگرافی رزمندگان را برعهده داشت.⁠[1]

تخلیه شهدا، دیگر وظیفه تعاون رزم سپاه بود. با آغاز عملیات‌های نظامی، 250 نیروی تعاون به ازای هر لشکر رزمی، با 10تا 15 آمبولانس و وانت وارد عمل می‌شد و در اولین زمان ممکن، شهدا را از مناطق عملیاتی تخلیه می‌کرد. نیروهای تعاون رزم سپاه که بعدها به گردان‌های انصار شهرت یافتند، از سال 1364، وظیفه تخلیه مجروحین را نیز بر عهده گرفتند.⁠[2]

بعد از پذیرش قطعنامه 598 و پایان جنگ، یگان‌های رزمی به‌ صورت پراکنده به جستجوی مفقودین خود می‌پرداختند، اما در سال 1370، بر اساس مصوبه شورای ‌عالی امنیت ملی، ستاد جستجوی مفقودین در ستاد فرماندهی کل نیروهای مسلح تشکیل شد و وظیفه تفحص شهدای مفقودالاثر جنگ تحمیلی را بر عهده گرفت. با تشکیل کمیته جستجوی مفقودین، نیروهای تعاون رزم سپاه پاسداران در این کمیته ساماندهی شدند و به تفحص شهدا پرداختند.⁠[3]

هدف اصلی این کمیته، شناسایی و انتقال پیکر شهدای مفقود به کشور و پاسخ‌گویی به دغدغه‌های خانواده‌های چشم‌انتظار بود. این اقدام، افزون بر ابعاد انسانی و عاطفی، از منظر فرهنگی و هویتی نیز حائز اهمیت است؛ چرا که بازگرداندن پیکر شهدا نه‌تنها موجب آرامش روحی خانواده‌ها می‌شود، بلکه تداوم فرهنگ ایثار و شهادت را در جامعه اسلامی تقویت می‌کند.⁠[4]

کمیته جستجوی مفقودین دارای ساختار میدانی منظم، شامل: گروه‌های تفحص شامل نیروهای داوطلب، متخصصین فنی و کارشناسان نظامی، بخش شناسایی و مستندسازی، واحد پشتیبانی لجستیکی و یگان‌های حفاظت و امنیت برای تأمین امنیت مناطق پرخطر، به‌ویژه در خاک عراق است.⁠[5]

در ابتدا، تفحص شهدا در مناطق عملیاتی داخل کشور صورت می‌گرفت. پس از حمله آمریکا به عراق در سال 1382، عملیات تفحص شهدا به مدت 8 سال متوقف شد. پس از استقرار دولت جدید عراق، بر اساس توافق بین ایران و عراق، عملیات تفحص شهدا به ‌صورت ماهانه و منظم در خاک عراق پیگیری شد و جز در مواردی نظیر ایام اربعین، ماه رمضان، برگزاری انتخابات، اعتصابات و مسائل امنیتی، متوقف نشده است.⁠[6]

وجود میادین مین گسترده و مواد منفجره به ‌جای مانده از جنگ تحمیلی، شرایط جوی نامساعد و عدم کارآیی ماشین‌آلات سنگین در تمام روز، حضور گروهک‌های تروریستی ضدانقلاب در مناطق مرزی و ایجاد ناامنی برای نیروهای کمیته جستجوی مفقودین، کمبود اطلاعات در خصوص محل دفن پیکر شهدا در خاک عراق و پراکندگی محل دفن شهدا، از چالش‌هایی است که روند تفحص شهدا را با کُندی مواجه کرده است.⁠[7]

اعضای کمیته جستجوی مفقودین برای تشخیص پیکر شهدای ایران از اجساد عراقی، از نشانه‌های ظاهری نظیر کُلاه، چفیه، پیراهن، شلوار، فانسقه، پوتین، کفش، جوراب، قمقمه، حمایل، کوله‌پشتی، اسلحه انفرادی، نارنجک، کیف امدادی، ماسک، پول و مدارک شخصی، استفاده می‌کنند.⁠[8]

تا سال 1381، پیکر شهدایی که مدارک شناسایی به همراه نداشتند، به ‌عنوان شهید گمنام تشییع و به خاک سپرده می‌شدند، اما در این سال، کمیته جستجوی مفقودین موفق به دستیابی به دانش شناسایی ژنتیکی از بافت سخت استخوانی شد و با ورود تجهیزات فنی به کشور، این روش به ‌عنوان یکی از روش‌های شناسایی پیکر شهدا مورد استفاده قرار گرفت؛ هرچند به دلایل مختلفی نظیر از بین رفتن بافت استخوان‌ها و نبود نمونه مورد نیاز برای آزمایش، استفاده از این روش تنها منجر به شناسایی 15 درصد از شهدا شده است.⁠[9]

اعضای کمیته جستجوی مفقودین، هنگام تفحص پیکر شهدا، آدابی را رعایت می‌کنند که دائم‌الوضو بودن هنگام کار، تعیین رمز توسل به یکی از معصومین و اهل‌بیت (علیهم‌السلام) برای عملیات روزانه، نذر صلوات برای پیدا کردن پیکر شهدا، ایجاد مکانی به ‌عنوان معراج شهدا و نگهداری شهدای تازه تفحص شده در منطقه و برگزاری مراسم توسل، زیارت عاشورا و دعای عهد روزانه در معراج و کنار پیکر شهدا، از جمله این آداب است.⁠[10]

تفحص شهدا دارای واژگان تخصصی است: معراج (محل نگهداری شهدای تازه تفحص شده)، پلاک (وسیله‌ای برای شناسایی رزمندگان اسلام و شهدا که ابتکار تعاون سپاه در جنگ تحمیلی بود و به‌وسیله زنجیر به گردن افراد آویزان می‌شد)، گمنام (شهیدی که با وجود علائم ایرانی بودن، پلاک و مدارک شناسایی ندارد یا کارت آن قابل خواندن نیست)، مبادله‌ (تحویل اجساد عراقی به کشور عراق و گرفتن پیکر شهدا که در مراسمی رسمی و با تشریفات نظامی و با حضور خانواده‌های شهدا و مسئولین لشکری و کشوری در مرز دو کشور انجام می‌شود)، مذاکره (عزیمت هیئت ایرانی به عراق یا بالعکس برای هماهنگی امور مربوط به تفحص شهدا)، کمیته (کمیته جستجوی مفقودین ستاد کل نیروهای مسلح) و دشت‌بانی (فعالیت تفحص به‌ صورت پیاده‌روی و شناسایی محورها، دشت‌ها، دره‌ها و تپه‌ها).⁠[11]

از زمان تشکیل کمیته جستجوی مفقودین تا کنون، این کمیته موفق به تفحص 47.000 نفر از 50.000 شهید مفقودالاثر جنگ تحمیلی شده است⁠[12] که از این تعداد 35.000 نفر از شهدا شناسایی و 12000 نفر به‌ عنوان شهید گمنام دفن شده‌اند.⁠[13] کمیته شهدا همچنین موفق به کشف اجساد 20.000 سرباز عراقی و تحویل آنها به دولت عراق شده است.⁠[14]

علیرضا گل‌محمدی، مجید پازوکی، علی محمودوند، محمود توکلی، علیرضا شمسی‌پور، محمدرضا رسولی، علیرضا غلامی، ابراهیم احمدپوری، عباس صابری، حسین صابری، سیدامیر تشت زرین، علیرضا شهبازی، محمود حاجی‌قاسمی، محمدرضا زمانی، محمود غلامی، سعید شاهدی، فرزاد زنگنه، بیژن ابراهیمی‌مقدم، رامین جبرائیلی، قربانعلی جمشیدی، سعید ترکمان، محمد پازوکی، کاظم رنجبر، امیرحسین کرمی، داریوش صیفی‌کار، عباس ایرانی‌فر، احسان شاهینی، کمال عرفانی، جلال شعبانی، یحیی عبدالمحمدی، علی‌اکبر طهرانی، اسفندیار سلیمانی، حمید داسمه، حسن داوری، داریوش داوودی‌نیا، علی‌اکبر عیسی‌بیگلو، مسعود بریهی، حمیدعلی بقالی، عبدالزهرا بنگانی، علیرضا حیدری، عیسی حاجیوند، عیدان حردانی، محمد حرمت‌پسند، عبدالزهرا حسین‌زاده، صادق ولدی، حسین نیسی، علی‌اشرف مالمیر، علی‌محمد مرادی، محسن نشتانوروزی، جعفر لطفی، سیدعلی موسوی و محمدحسن ملائی از اعضای کمیته جستجوی مفقودین هستند که هنگام تفحص پیکر شهدا، به شهادت رسیده‌اند.⁠[15]

فیلم‌های سینمایی ملکه و شیار 143 چشم‌انتظاری خانواده شهدا و روایت تفحص پیکرهای گمنام را به تصویر کشیده است. کتاب تفحص نیز روایتی مستند و داستانی از جستجوی پیکر شهدا در مناطق جنگی است.


منابع و ارجاعات

  • [1]. روزنامه جوان، ش4151، سه‌شنبه 17 دی 1392، ص 7.
  • [2]. همان.
  • [3]. همان.
  • [4]. کمیته جستجوی مفقودین ستاد کل نیروهای مسلح، پاسخ به شبهات پیرامون عملیات تفحص شهدا، تهران، کمیته جستجوی مفقودین ستاد کل نیروهای مسلح، 1402، ص 9، 11.
  • [5]. داودآبادی، حمید، تفحص، تهران، انتشارات یا زهرا، 1389، ص 11، 12؛ روزنامه رسالت، ش 8775، شنبه 17 مهر 1395، ص 12؛ روزنامه کیهان، ش 20697، سه‌شنبه 8 بهمن 1392، ص 9؛ روزنامه اعتماد، ش 2061، شنبه 4 مهر 1388، ص 8.
  • [6]. کمیته جستجوی مفقودین ستاد کل نیروهای مسلح، همان، ص 3.
  • [7]. همان، ص 4.
  • [8]. پایگاه اینترنتی کمیته جستجوی مفقودین، «معانی و مبانی»، https://www.tafahoseshohada.ir/fa/tafahos/tarif.
  • [9]. کمیته جستجوی مفقودین ستاد کل نیروهای مسلح، همان، ص 8-5.
  • [10]. پایگاه اینترنتی کمیته جستجوی مفقودین، همان.
  • [11]. همان.
  • [12]. کمیته جستجوی مفقودین ستاد کل نیروهای مسلح، همان، ص 1.
  • [13]. همان، ص 2.
  • [14]. همان.
  • [15]. پایگاه اینترنتی کمیته جستجوی مفقودین، «شهدای تفحص»، https://www.tafahoseshohada.ir/fa/tafahos.

تکمیل، ویرایش یا گزارش خطا