وزارت امور اقتصادی و دارایی
وزارت امور اقتصادی و دارایی در دوران دفاع مقدس با مدیریت منابع مالی، تأمین اعتبارات دفاعی، کنترل ارز و حمایت از تولید داخلی در پشتیبانی اقتصادی کشور و تداوم جبههها نقش ایفا کرد.
در دوران صفوی، اداره امور مالی، از جمله تعیین نوع و میزان مالیات، در دایره وظایف دیوان استیفا قرار داشت.[1] در دوره قاجار کلیه دادوستدهای دولتی در ادارهای به نام دفترخانه انجام و رئیس آن با لقب مستوفی شناخته میشد.[2] در1276ق، وزارت مالیه به عنوان یکی از شش وزارتخانه جدید دارالشورای کبری، با مسئولیت میرزایوسفخان مستوفیالممالک تشکیل شد.[3] در1316ق، اولین پایه سازمان دارایی در عهد مشروطیت گذاشته شد[4] و پنج سال پس از مشروطه، مورگان شوستر آمریکایی خزانهدار کل ایران شد و در 8 ماه، طرحهایی برای اقتصاد و مالیات ایران اجرا کرد.[5] در 1321ش، وزارت مالیه به وزارت دارایی تغییر نام داد.[6] با تصویبنامة 20 اسفند 1341 هیئت وزیران، وزارت صنایع و معادن با وزارت بازرگانی ادغام و وزارت اقتصاد ایجاد شد.[7] در 24 تیر 1353 وزارت امور اقتصادی و دارایی تشکیل[8] و وزارت دارایی و برخی منابع وزارت اقتصاد به وزارت امور اقتصاد و دارایی واگذار شد.[9] با تشدید اعتراضات عمومی علیه حکومت پهلوی، در اواخر پاییز 1357، کارمندان وزارت امور اقتصاد و دارایی نیز مانند سایر کارکنان اعتصاب کردند.[10]
پس از انقلاب اسلامی، وزارت امور اقتصاد و دارایی بخشهای خزانه، مالیات، سرمایهگذاری، گمرک و بانکداری و بیمه داشت[11] و در جنگ تحمیلی در تنظیم سیاستهای اقتصادی و مالی کشور، ایجاد هماهنگی در امور مالی و اجرای سیاستهای مالیاتی، تنظیم و اجرای برنامه همکاریهای اقتصادی و سرمایهگذاریهای مشترک با کشورهای خارجی نقش ایفا کرد.[12] نظام بانکی نیز با استفاده از ابزارهای مستقیم و غیرمستقیم سیاستهای پولی و اعتباری، در شرایط کاهش قیمت جهانی نفت و کسری بودجه، سعی در کنترل اوضاع اقتصادی کشور داشت.[13] بر اساس قانون، مسئولیت بودجه ارزی کشور با وزارت اقتصاد و مسئولیت کمیته تخصیص ارز با وزیر اقتصاد بود.[14]
درآمدهای ارزی کشور در چهار سال پایانی جنگ کمتر از 36 میلیارد دلار بود، در حالی که رژیم بعث بیش از 136 میلیارد دلار درآمد از صادرات، وام و اعتبارات به دست آورد. راهبرد حزب بعث تکیه بر توان متحدان بینالمللی و بیرون از مرزهای جغرافیاییاش و راهبرد ایران تکیه بر اقتصاد ملی بود. به دلیل همین محدودیت، وزارت اقتصاد اجازه نمیداد در شرایط جنگی برای واردات غیر ضروری ارز داده شود.[15] این وزارتخانه با تنظیم بودجههای اضطراری و تخصیص منابع محدود به اولویتهای جنگی، تلاش کرد نیازهای جبههها و بازسازی زیرساختهای تخریب شده را تأمین کند. در جلسههای کمیته تخصیص ارز، به تخصیص منابع ارزی برای تأمین کالاهای اساسی مانند برنج، گندم، جو، ذرت و...، مخارج نظامی کشور و اقلام دارویی - بهداشتی اولویت داده میشد. صنوف تولیدی نیز که کشور را از واردات بینیاز کرده بودند، مورد حمایت قرار میگرفتند.[16]
خزانهداری کل نیز، مسئول مدیریت وجوه دولتی و توزیع اعتبارات به دستگاههای اجرایی و نظامی بود و تأمین مالی برای خرید تسلیحات، پشتیبانی لجستیکی از نیروهای مسلح و بازسازی مناطق آسیبدیده از بمباران را بر عهده داشت.
ابتدای سال 1365، وزارت اقتصاد با لایحهای، رقم تنخواهگردان خزانهداری کل را بالا برد تا مشکلی در پرداخت حقوق کارکنان، به ویژه نظامیان ایجاد نشود.[17]
برای مقابله با عوارض ناشـی از محاصـره اقتصادی و جنگ تحمیلی نیز، در 5 مهر 1359، ستاد بسیج اقتصادی کشور تشکیل شد[18]و وزارت اقتصاد با آن همکاری کاملی داشت.[19] همچنین وزارت اقتصاد کالابرگهای سهمیهای (کوپن) برای کالاهای اساسی صادر کرد، نظام نظارت بر قیمتها برقرار کرد، تعاونیهای مصرف تشکیل داد و نهایتاً واردات به کشور را محدود کرد.[20]
یکی از مهمترین مشکلات اقتصادی کشورهای درگیر جنگ «کاهش تولید» است.[21] وزارت اقتصاد با تغییر در سیاستهای پولی، فشارهای ارزی شرایط جنگی را با تأمین مالی تولید کاهش داد و از گسترش بیکاری جلوگیری نمود.[22]
با کاهش شدید قیمت نفت و تشدید حملات عراق به پایانه نفتی خارک، نفتکشهای حامل نفت ایران و کشتیهای تجاری،[23] درآمدهای نفتی کشور از حدود 23 میلیارد دلار در سال 1362 به حدود 15 میلیارد دلار در سال 1364 کاهش یافت. وزارت اقتصاد برای مقابله با این مشکل واردات کالاهای لوکس را به صفر رساند و مصارف توریستی و تفریحی با ارز دولتی را حداقل کرد. با این اقدامات تقاضا برای ارز پایین آمد. همچنین با بازنگری تعرفهها، سیاستهای تجاری اصلاح شد؛ صادرات با یارانه 500 درصدی حمایت شد، یعنی به ازای هر یک دلار صادراتی،42 تومان یارانه پرداخت شد. در نتیجه رشد صادرات غیر نفتی به 71٫7 درصد رسید.[24]
گمرک نیز در مدیریت تجارت خارجی در شرایط جنگی نقش داشت و با تسهیل ورود کالاهای ضروری، از جمله تجهیزات نظامی، مواد غذایی و دارو، به حفظ زنجیره تأمین کشور کمک کرد.[25]
معاونت درآمدهای مالیاتی وزارت امور اقتصاد و دارایی نیز با نظارت بر وصول مالیاتهای مستقیم و غیرمستقیم، در شفافیت مبادلات اقتصادی و تأمین درآمدهای غیرنفتی نقش داشت.[26]
در طول جنگ، این وزارتخانه با مذاکره برای دریافت کمکهای اقتصادی و فنی از کشورهای غیر متخاصم، تلاش کرد منابع مالی جدیدی جذب کند. همچنین، با مدیریت دیون محقق شده دستگاههای دولتی، از انباشت بدهیهای غیر قابل کنترل جلوگیری کرد.[27]
کاهش قیمت جهانی نفت در جنگ تحمیلی شرایط ویژهای بر اقتصاد ایران حاکم کرد. با وجود این، صنعت بیمه توانست با ارائه خدمات جدید، مانند بیمه خطر جنگ، بیمه دیه و...، بازار را در ثبات نسبی نگه دارد.[28] اوایل جنگ، سیستم بیمهای جدیدی برای کشتیهای نفتکش ایجاد شد و خسارت این نوع کشتیها همانند کشتیهای تجاری که قبلاً توسط بیمۀ ایران، بیمه میشدند و با همان نرخ یک درصد بیمه و تعهدات بیمۀ ایران، در صورت بروز حادثه به ارزهای رسمی جهان پرداخت میشد.[29]
نظام بانکی نیز به کمک مردم در شرایط جنگی آمد و 28 بانک، 16 شرکت پسانداز و وام مسکن و 2 شرکت سرمایهگذاری دولت کمک کردند.[30] با توجه به قانون عملیات بانکی بدون ربا، یکی از مهمترین سیاستهای پولی، سیاستهای اعتباری بود. نگاه وزارت اقتصاد در دوران جنگ به سیاستهای اعتباری این بود که تسهیلات بانکها بایستی تولیدمحور شود.[31] مهمترین اقدامات وزارت اقتصاد برای اصلاح نظام بانکی، تغییر رویکرد بانکها از محوریت وامهای دلالی و تجاری به امور زیربنایی از قبیل اتوبانسازی، پتروشیمی، کارخانجات مهم نظیر سیمان و صنعت دارو بود.[32] بانکها در سالهای 1364 تا 1368 با وجود شرایط جنگی در خدمت توسعه کشور قرار داشتند.[33]
در سال 1364 معاونت امور جنگ در وزارت امور اقتصادی و دارایی تشکیل شد که وظیفه آن تسریع در رسیدگی به نیازمندیهای جنگ و انجام امور محوله بود.[34]
در سال 1366معاونت امور بانکی وزارت اقتصاد نامهای در خصوص پرداخت مستمری مهاجرین جنگ در استانهای خوزستان و ایلام صادر کرد که از تیر 1366 از طریق واحدهای بانکی این مستمری پرداخت شد.[35]
حسین نمازی 1360-1364 و محمدجواد ایروانی 1364-1368، وزیران امور اقتصادی و دارایی در دوران جنگ تحمیلی بودند.[36] در مجموعه وزارت امور اقتصادی و دارایی بیش از 75 هزار ایثارگر حضور دارند.[37]
منابع و ارجاعات
- [1]. شجیعی، زهرا، نخبگان سیاسی ایران (از انقلاب مشروطیت تا انقلاب اسلامی، وزارت و تطور آن در ایران)، ج 1، چ دوم، تهران، سخن، 1383، ص 146.
- [2]. موسوی بجنوردی، کاظم، دایرهالمعارف بزرگ اسلامی، ج 8، تهران، مرکز دایرهالمعارف بزرگ اسلامی، 1377، ص 223، 224.
- [3]. اسدی اوریمی، فرشته، «نقش و تأثیر وزارت مالیه در دوران قاجار»، فصلنامه پژوهشهای کاربردی در مدیریت و علوم انسانی، سال چهارم، ش یازدهم، تابستان 1402، ص 185.
- [4]. شجیعی، زهرا، همان، ص150.
- [5]. حداد عادل، غلامعلی، دانشنامه جهان اسلام، ج 27، تهران، بنیاد دایرهالمعارف اسلامی، 1398، ص 737-735.
- [6]. بهنام، مهوش، فهرست مستند اسامی نهادها، سازمانها و مؤسسات دولتی ایران، پژوهشگاه اطلاعات و مدارک علمی ایران، 1387، ص 105.
- [7]. میرسلیم، مصطفی، دانشنامه جهان اسلام، ج 1، تهران، بنیاد دایره المعارف اسلامی، 1375، ص 456، 457.
- [8]. سلیمانی، مصطفی، مجموعه سازمانهای دولتی مشتمل بر قوانین و مقررات معتبر تا خرداد 1376، ج 2، تهران، اداره کل قوانین و مقررات کشور، 1376، ص 103.
- [9]. اداره کل تدوین و تنقیح قوانین و مقررات، مجموعه وظایف و اختیارات وزیر امور اقتصادی و دارایی، اداره چاپ و انتشار معاونت پژوهش، تدوین و تنقیح قوانین و مقررات نهاد ریاست جمهوری، تابستان 1379، ص151.
- [10]. اسناد لانه جاسوسی - روزشمار انقلاب اسلامی (19دی 1356- 13آ بان 1358)، کتاب نهم، تهران، مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی، 1387، ص 652.
- [11]. مهرپور، میثم و مهدی مهرپور، محرمانههای اقتصاد ایران -گفتگو با دکتر محمدجواد ایروانی وزیر اقتصاد دولت در دوران دفاع مقدس 1364-1368، ج 2، چ سوم، تهران، نور علم، 1400، ص 63.
- [12]. رامین، علی و دیگران، دانشنامه جهانگستر، ج 17، تهران، مؤسسه دانشگستر، 1389، ص 455.
- [13]. حداد عادل، غلامعلی، همان، ج 2، ص 84.
- [14]. مهرپور، میثم و مهدی مهرپور، همان، ص 114.
- [15]. همان، ص40.
- [16]. همان، ص41.
- [17]. همان، ص 66، 67.
- [18]. راعی گلوجه، سجاد، «دولت رجائی و جنگ ایران و عراق»، فصلنامه نگین ایران، ش 2، پاییز 1381، ص 69.
- [19]. مهرپور، میثم و مهدی مهرپور، همان، ص 133.
- [20]. آبراهامیان، یرواند، تاریخ ایران مدرن، ترجمه محمدابراهیم فتاحی، چ چهارم، تهران، نشر نی، 1389، ص 308.
- [21]. متقی، ابراهیم و مهدی قربانی، «اقتصاد سیاسی ایران در دوران دفاع مقدس»، فصلنامه علمی مطالعات دفاع مقدس، دوره 8، ش 1، پیاپی 29، بهار 1401، ص 91.
- [22]. مهرپور، میثم و مهدی مهرپور، همان، ص 21.
- [23]. فصلنامه نگین ایران، سال هشتم، ش 30، پاییز 1388، ص 26.
- [24]. مهرپور، میثم و مهدی مهرپور، همان، ص 65، 66.
- [25]. لطفاللهزادگان، علیرضا، روزشمار جنگ ایران و عراق - عملیات والفجر1، ج 24، مرکز اسناد و تحقیقات دفاع مقدس، 1394، ص370.
- [26]. مهرپور، میثم و مهدی مهرپور، همان، ص 61.
- [27]. همان، ص73.
- [28]. حداد عادل، غلامعلی، همان، ج 5، ص300.
- [29]. لطفاللهزادگان، علیرضا، روزشمار جنگ ایران و عراق - عملیات مسلم بن عقیل، ج 21، مرکز اسناد و تحقیقات دفاع مقدس، 1391، ص 282.
- [30]. ماجدی، علی و حسن گلریز، پول و بانک از نظریه تا سیاستگذاری، چ دوم، انتشارات مرکزآموزش بانکداری بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران، آذر 1368، ص 184.
- [31]. همان، ص 89.
- [32]. همان، ص 18.
- [33]. انصاری، مهدی و حمیدرضا فراهانی، روزشمار جنگ ایران و عراق - تشدید تلاشها برای فتح فاو (کتاب دوم)، ج 39، مرکز اسناد و تحقیقات دفاع مقدس، 1395، ص 613.
- [34]. هاشمزهی، نوروز و دیگران، «تبیین تاریخی نقش وزارت اقتصاد در جنگ هشت ساله»، فصلنامه رهیافتهای نوین مدیریت جهادی و حکمرانی اسلامی، ش 4، زمستان 1400، ص 113.
- [35]. همان، 114.
- [36]. احمدی اموری، بهمن، اقتصاد سیاسی جمهوری اسلامی ایران، تهران، انتشارات گام نو، 1385، ص 83.
- [37]. روزنامه تجارت، سال هفتم، ش 2157، پنجشنبه 6 خرداد 1400، ص 7.
