جهاد خودکفایی
جهاد خودکفایی، سال 1358 و با هدف خودکفایی نیروهای مسلح در زمینه تحقیق، تولید و تعمیر قطعات نظامی آغاز بهکار کرد.
در دوره حکومت پهلوی، نگهداری تجهیزات، تهیه، تأمین و تعمیر تمام قطعههای مورد استفاده در ارتش، به عهده مستشاران آمریکایی بود و کارکنان و متخصصان فنی، حق تعمیر قطعهها را نداشتند. به همین دلیل، در صورت بروز هر مشکلی، ارتش موظف بود پس از پیاده کردن قطعههای معیوب، آنها را به شکل خاصی که در دستورالعملها مشخص شده بود، بستهبندی و به واحد مربوط تحویل داده تا برای سیر مراحل ارسال، تعمیر و برگشت، تحویل آمریکاییها شود.[1]
پس از پیروزی انقلاب اسلامی و خروج مستشاران آمریکایی و بهویژه پس از تحریم همهجانبه تسلیحاتی ارتش ایران توسط آمریکا، لزوم تشکیل سازمانی که بتواند جایگزین متخصصان آمریکایی شود، احساس میشد. در نتیجه، متخصصان فنی نیروی هوایی، بهصورت خودجوش در گردانهای نگهداری نیروی هوایی، هستههای اولیه صنعتی را به منظور انجام تعمیرات ضروری ایجاد کرده و به کار تعمیر قطعهها در حد محدود و در شرایط اضطراری اقدام میکردند.[2]
با گذشت زمان و کسب موفقیتهای نسبی در این کانونها که موجب راهاندازی و عملیاتی کردن بخشی از تجهیزات و تأمین و ساخت بعضی از اقلام مورد نیاز شده بود، تعداد بیشتری از متخصصان به این کانونها جذب و مشغول فعالیت شدند. عملکرد مثبت و توان بالای کارکنان شاغل در این کانونها، موجب شد پیشنهاداتی در مورد راهاندازی تجهیزات استفادهنشده و ارتقا و بهینهسازی سامانههای جدید بر روی هواپیماها و تجهیزات هوایی مطرح شود، اما با توجه به مقررات و قوانین حاکم بر پروازها که بسیار جدی و سختگیرانه در نیروی هوایی اعمال میشود، انجام هرگونه تغییرات حتی جزئی بر روی هواپیماها و تجهیزات مرتبط، مستلزم اخذ مجوزهای خاص بود که در حکومت پهلوی، اینگونه اقدامها بهوسیلة مستشاران آمریکایی انجام میپذیرفت؛ ازاینرو انجام چنین فعالیتهایی عملاً میسر نبود. به همین دلیل، به یک نهاد قانونی جدید نیاز بود تا خلاءهای قانونی پر شود؛ به همین دلیل از طرف متخصصان نیروی هوایی، یک سازمان جایگزین طراحی شد.[3]
در ادامه به پیشنهاد همافر یکم عطاءالله بازرگان (سرتیپ دوم فعلی) و موافقت آیتالله سیدعلی خامنهای (نماینده امام خمینی در ارتش)، در 23 دی 1358، سازمان جهاد خودکفایی در نیروی هوایی ارتش شکل گرفت[4] و با وجود مخالفت برخی فرماندهان نیروی هوایی ارتش، در نهایت «معاونت جهاد خودکفایی» در نیروی هوایی ارتش تشکیل شد.[5]
با شروع جنگ تحمیلی و نیاز نیروهای سهگانه ارتش به تعمیر و بازسازی تجهیزات نظامی، آیتالله خامنهای در جلسه صبحگاه نیروی دریایی ارتش در 8 فروردین 1362، دستور تشکیل معاونت جهاد خودکفایی در نیروهای سهگانه ارتش را صادر کردند.[6]
با تشکیل جهاد خودکفایی در نیروهای سهگانه و تهیه، تدوین و تصویب آییننامهها و شرح وظایف، پس از موافقت آیتالله سیدعلی خامنهای (رئیسجمهور و رئیس شورای عالی دفاع) در ستاد مشترک ارتش، اداره مستقلی تحت عنوان اداره جهاد خودکفایی، عهدهدار مسئولیت امور جهاد خودکفایی ارتش شد. با ایجاد ستاد کل نیروهای مسلح، اداره جهاد خودکفایی در زیرمجموعه معاونت آماد و پشتیبانی و تحقیقات صنعتی، برای هدایت و نظارت عالی بر معاونتهای جهاد خودکفایی نیروهای مسلح نیز تشکیل شد.[7]
راهاندازی رادارهای زمینی دوربُرد و اخطار اولیه،[8] سامانه موشکی زمین به هوای راپیر،[9] اجرای موفق پروژه موشکی زمین به هوای بُرد بلند «شباهنگ»،[10] ساخت سیستم یکپارچه فرماندهی و کنترل نیروی هوایی،[11] نصب موشک ماوریک روی بالگرد کبرا،[12] تجهیز هواپیمای اف-14 به موشک هاگ (پروژه سجیل)،[13] تبدیل موشک سطح به سطح دریایی به موشک هوا به هوا برای هدف قرار دادن هواپیماهای میگ 25 عراق (پروژه ابابیل)،[14] تبدیل هواپیمای اف-4 به هواپیمای شکاری سوخترسان،[15] از جمله پروژههای موفق جهاد خودکفایی ارتش در جنگ تحمیلی بود.
جهاد خودکفایی ارتش، در سالهای پس از جنگ تحمیلی نیز به فعالیت ادامه داد و پروژههای موفق بسیاری به سرانجام رساند؛ ارتقاء سامانه ضد هوایی هاگ،[16] طراحی موشکها و بمبهای هدایتشونده زوبین،[17] یاسر،[18] عصر 67، ستار،[19] قاصد،[20] رعد،[21] کایت،[22] فاطر،[23] ریتارد،[24] و سامانههای ناوبری،[25] شبیهسازهای هواپیما،[26] ساخت تسلیحات ضد زره،[27] موشکهای زمین به زمین،[28] خودروی تاکتیکی نینوا،[29] تفنگ تکتیرانداز 5/14 شاهر[30] و زیردریاییهای غدیر و طارق[31] اشاره کرد.
سپاه پاسداران انقلاب اسلامی نیز اگرچه در جنگ تحمیلی، بهصورت رسمی واحد جهاد خودکفایی نداشت، اما کارشناسان و متخصصان وزارت سپاه پاسداران، در این دوره موفق به تولید تسلیحاتی نظیر خمپاره 60، خمپاره 81، خمپاره 120، خمپاره مینىکاتیوشا، تى. ان. تى،[32] موشک ضد تانک تاو، موشک زمین به زمین کوتاهبرد، زیردریایی، هواپیمای پیسی7،[33] قایق موتوری[34] و دستگاه آب شیرینکن[35] شدند.
پس از پایان جنگ تحمیلی و ابتدای دهه 70، سازمان تحقیقات و جهاد خودکفایی سپاه پاسداران نیز تأسیس شد.[36] تولید تسلیحات موشکی،[37] پهپادی،[38] پدافندی[39] و زرهی،[40] از جمله پروژههای موفق جهاد خودکفایی سپاه در سالیان گذشته بوده است.
21 آبان 1390، حسن طهرانی مقدم (شهید)، فرمانده سازمان تحقیقات و جهاد خودکفایی سپاه پاسداران، بر اثر خرابکاری عامل نفوذی سازمان مجاهدین خلق (منافقین) و موساد، به همراه تعدادی از همکاران خود در پادگان الغدیر تهران به شهادت رسید.[41]
4 مهر 1400 نیز در پی حمله رژیم صهیونیستی به مرکز تحقیقات جهاد خودکفایی سپاه پاسداران در کرج، 2 نفر از نیروهای این مرکز به شهادت رسیدند.[42]
5 تیر 1403، اتحادیه اروپا با تکرار ادعاها درباره حمایت نظامی ایران از روسیه در جنگ علیه اوکراین، سازمان تحقیقات و جهاد خودکفایی نیروی زمینی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی را تحریم کرد.[43]
کتاب «جهاد خودکفایی: ارتش جمهوری اسلامی ایران در بیانات حضرت آیتاللهالعظمی خامنهای (مدظلهالعالی) رهبر معظم انقلاب اسلامی (1394، انتشارات انقلاب اسلامی)» درباره سازمان تحقیقات و جهاد خودکفایی منتشر شده است. مستندهای تغییر مأموریت و بر فراز قلهها نیز از جمله تولیدات تصویری در خصوص این سازمان است.
منابع و ارجاعات
- [1]. کارشکی، محمدرضا، بهسوی قلهها - سیر تحولات نیروی هوای و تبین نقش مقام معظم رهبری (مدظلهالعالی) در شکلگیری جهاد خودکفایی، تهران، انتشارات آجا، 1393، ص 190.
- [2]. همان.
- [3]. همان، ص 192-190.
- [4]. همان، ص 195-193.
- [5]. همان، ص 198.
- [6]. همان، ص 202.
- [7]. همان، ص 213.
- [8]. همان، ص 237.
- [9]. همان، ص 243.
- [10]. همان، ص 247، 248.
- [11]. همان، ص 252-248.
- [12]. همان، ص 252، 253.
- [13]. همان، ص 256-254.
- [14]. همان، ص 261، 262.
- [15]. همان، ص 272، 273.
- [16]. همان، ص 240، 241.
- [17]. همان، ص 263، 264.
- [18]. همان، ص 265.
- [19]. همان.
- [20]. همان، ص 266.
- [21]. همان، ص 268.
- [22]. همان، ص 269.
- [23]. همان، ص 270.
- [24]. همان، ص 271.
- [25]. همان، ص 287.
- [26]. روزنامه رسالت، ش 8272، 25 آذر 1393، ص 2.
- [27]. روزنامه کیهان، ش 21516، 1 دی 1395، ص 10.
- [28]. همان، ش 20765، 13 اردیبهشت 1393، ص 10.
- [29]. همان، ش 20319، 9 مهر 1391، ص 14.
- [30]. همان.
- [31]. همان، ش 19904، 29 فروردین 1390، ص 3.
- [32]. ایزدی، یدالله، «جلسه فرماندهان سپاه: تحریم تسلیحاتى و تجهیزات ایران»، فصلنامه نگین ایران، سال یازدهم، ش 41، تابستان 1391، ص 104، 105.
- [33]. علامیان، سعید، برای تاریخ میگویم - خاطرات محسن رفیقدوست، ج 1، تهران، انتشارات سوره مهر، 1393، ص 142، 154، 160، 165.
- [34]. ایزدی، یدالله، روزشمار جنگ ایران و عراق (عملیات والفجر 10، بمباران شیمیایی حلبچه، فشار جهانی به ایران برای پذیرش قطعنامه 598)، ج 54، تهران، مرکز تحقیقات و اسناد دفاع مقدس سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، 1392، ص 682.
- [35]. حاجیخداوردیخان، مهدی، روزشمار جنگ ایران و عراق - کتاب چهلودوم (تداوم استراتژی دفاع متحرک عراق، اشغال مهران)، ج 1، تهران، مرکز اسناد و تحقیقات دفاع مقدس سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، 1397، ص 87.
- [36]. Council of the European Union — Statement of Reasons for Listing, p 10.
- [37]. روزنامه ایران، ش 4965، 28 آذر 1390، ص 1.
- [38]. روزنامه کیهان، ش 20888، 10 مهر 1393، ص 2.
- [39]. روزنامه رسالت، ش 6481، 30 تیر 1387، ص 1.
- [40]. روزنامه آفتاب یزد، ش 2391، 11 تیر 1387، ص 12.
- [41]. روزنامه جامجم، ش 5419، 10 تیر 1398، ص 6.
- [42]. پایگاه اینترنتی دیدهبان ایران، «آتشسوزی در مرکز تحقیقات خودکفایی سپاه در کرج یک حمله بود»، نشریه وابسته به معاونت سیاسی سپاه، https://www.didbaniran.ir/fa/tiny/news-120426.
- [43]. خبرگزاری بینالمللی تصویری ایران پرس، «تحریم سازمان جهاد خودکفایی سپاه از سوی اتحادیه اروپا»، https://farsi.iranpress.com.
