جلد دوم کتاب «روند جنگ ایران و عراق»، نوشته حسین علایی درباره تحولات جنگ تحمیلی عراق علیه ایران از آزادسازی خرمشهر تا پذیرش قطعنامه 598 است.

جلد دوم کتاب «روند جنگ ایران و عراق»، نوشته حسین علایی (فرمانده نیروی دریایی سپاه پاسداران در دفاع مقدس) در سال 1391، با نظارت علمی محمد درودیان، توسط انتشارات مرز و بوم (وابسته به مرکز اسناد و تحقیقات دفاع مقدس سپاه پاسداران انقلاب اسلامی) در 612 صفحه، شمارگان 2000 نسخه، قطع رقعی و با جلد سخت و قیمت 10000 تومان منتشر شده است.

بر روی جلد کتاب، در پس‌زمینه سفید، تصویری از بخش غربی و جنوبی نقشه ایران (مناطق درگیر جنگ) به همراه تصاویری از رزمندگان آمده است. عنوان کتاب با رنگ‌های سیاه و قرمز در وسط کتاب، شماره جلد در سمت راست بالای جلد و نام نویسنده، در سمت راست پایین جلد قرار دارد.

در پشت جلد کتاب نیز، بخشی از مقدمه نویسنده آمده است:

«... حال که نزدیک به یک ربع‌قرن از جنگ عراق با ایران می‌گذرد، فرصت مناسبی است تا ضمن ارائه گزارش و روایتی صحیح و یکپارچه از جنگ، به منطق  حاکم بر دوره‌های مختلف آن بپردازیم و راهبردها و شیوه‌های جنگی سال‌های  دفاع و مسائل مربوط به معادله و توازن قوا و نقاط قوت و ضعف طرفین را مورد مداقه قرار دهیم. در این کتاب سعی می‌کنیم بیشتر حوادث مهم دوران جنگ تحمیلی را که ترکیبی بودند از منطق و تدبیر با حماسه‌آفرینی و معنویت و عاطفه و مهربانی مورد مطالعه قرار دهیم».

در جلد دوم، تقدیم کتاب، سخن ناشر و مقدمه نویسنده، همان مطالب جلد اول است.

پس از صفحه تقدیم، پیشگفتار کوتاه ناشر و پس از آن، مقدمه نویسنده آمده است. علایی در مقدمه جلد دوم، ضمن ارائه گزارشی از چگونگی نگارش کتاب و محدودیت‌های خود در این مسیر، از افرادی نام برده که با مطالعه کتاب، کتاب را کامل‌تر کرده‌اند.

جلد دوم نیز مانند جلد اول، 5 فصل دارد که شامل فصل ششم تا دهم است؛ «تحول در تدبیر نظامی (ص 29 تا 116)»، «تغییرات اساسی در شیوه‌های اداره جنگ (ص 117 تا 214)»، «تشدید و توسعه جنگ (ص 215 تا 356)»، «پایان جنگ (ص 357 تا 514)» و «نتایج و دستاوردها، درس‌ها و تجربیات جنگ (ص 515 تا 596)».  

در فصل ششم، یا «تحول در تدبیر نظامی» با 64 عنوان فرعی، عملیات‌های «والفجر 5»، «والفجر 6»، «خیبر»، «میمک» و «بدر» بررسی و تحلیل شده‌اند.

محور فصل هفتم، عملیات والفجر 8 با 74 عنوان فرعی است که به «تغییرات اساسی در شیوه‌های اداره جنگ» که منجر به فتح فاو شد، اشاره کرده است. «ارزیابی عملیات والفجر 8»، «صدور قطعنامه 582 شورای امنیت سازمان ملل» و «تحولات پس از فتح فاو»، در این فصل مورد بررسی قرار گرفته است.

فصل هشتم با 98 عنوان فرعی تحولات سال‌های 1364 تا 1366 را که «دوره تشدید و توسعه جنگ» نامیده شده، بررسی کرده است. عملیات‌های «کربلای 1»، «کربلای 3»، «فتح 1»، «کربلای 4»، «کربلای 5»، «کربلای 8»، «کربلای 9»، «کربلای 10» و «فتح 5»، محورهای اصلی این فصل هستند.

فصل نهم با 89 عنوان فرعی، مجموعه عوامل سیاسی- نظامی که منجر به پایان جنگ شد بررسی کرده و به تحلیل عملیات‌های «والفجر 10»، «بیت‌المقدس 6»، «بیت‌المقدس 7» و «مرصاد» پرداخته است.

فصل پایانی، «نتایج و دستاوردها، درس‌ها و تجربیات جنگ» است و در 59 عنوان فرعی آمده است.

فهرست راهنمای موضوعی (اعلام) و نقشه عملیات‌های خیبر، بدر و والفجر 8 پایان‌بخش کتاب است.

نویسنده، این کتاب را با هدف تدریس «آشنایی با دفاع مقدس» در دانشگاه‌ها نوشته و مخاطب آن دانشجویان هستند.

در این کتاب به بهره‌گیری رزمندگان اسلام از معارف قرآن مجید و سیره اهل بیت «ع» و رهبری‌های مؤثر امام خمینی که موجب فداکاری‌‌های فراوان رزمندگان جبهه‌ها می‌شده پرداخته شده است.⁠[1]

مراسم رونمایی از کتاب «روند جنگ ایران و عراق»، 17 اردیبهشت 1392 در سرای اهل قلم بیست‌وششمین نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران برگزار شد. علایی در این جلسه، هدف از نگارش این کتاب را پر کردن خلاء یک منبع معتبر دانشگاهی برای تدریس درس «آشنایی با دفاع مقدس» دانست و گفت برای نوشتن این کتاب، با فرماندهان عالی‌رتبه ارتش و سپاه پاسداران مانند محسن رضایی و غلامعلی رشید (شهید) گفتگو کرده و در تمامی جلسات تحلیلی، بازخوانی و مفهومی جنگ تحمیلی که در دهه 80 برگزار شده، شرکت کرده است.⁠[2]

روز 7 آبان 1391 و در حاشیه چهارمین نمایشگاه ملی کتاب دفاع مقدس، جلسه نقد و بررسی کتاب «روند جنگ ایران و عراق» با حضور نویسنده، امیر مسعود بختیاری، سردار یعقوب زهدی، امیرعلی عبدی بسطامی، فرهاد درویش و جمعی دیگر از فرماندهان دوران دفاع مقدس برگزار شد.⁠[3]

کتاب «روند جنگ ایران و عراق» در بیست‌وپنجمین دوره کتاب فصل جمهوری اسلامی ایران، به‌ عنوان اثر شایسته قدردانی شناخته شده⁠[4] و در شانزدهمین دوره کتاب سال دفاع مقدس در سال 1393، در بخش نقد و پژوهش تاریخی، برگزیده گردید.⁠[5]

کتاب «روند جنگ ایران و عراق» از چاپ دوم به بعد، به درخواست نویسنده با نام جدید «تاریخ تحلیلی جنگ ایران و عراق» منتشر شد⁠[6] و در سال 1403، به چاپ سوم رسید.