هواپیمای آراف-4 هواپیماهای شناسایی نیروی هوایی ارتش است که در دفاع مقدس برای عکس‌برداری هوایی از جبهه‌های نبرد و اهداف نظامی در داخل خاک دشمن مورد استفاده قرار گرفت.

کمپانی مک‌دانل داگلاس (آمریکا) در سال 1963⁠[1] با انجام برخی تغییرات در هواپیمای فانتوم (اف-4) آن را به آراف-4 تبدیل کرد. ظاهر این هواپیما همانند نوع شکاری آن است و فقط در قسمت دماغه، محل‌هایی برای نصب انواع دوربین و رادار ایجاد شده است. تجهیزات ناوبری این هواپیما در مقایسه با نوع شکاری آن پیشرفته‌تر است. این هواپیما به دلیل انجام مأموریت‌های شناسایی هیچ‌گونه سلاحی حمل نمی‌کند و قادر به درگیری هوایی نیست.⁠[2] در این هواپیما خلبان کابین جلو هدایت هواپیما را به عهده دارد و خلبان کابین عقب عکس‌برداری و ناوبری را انجام می‌دهد.⁠[3]

آمریکا به صورت گسترده از سال 1967 در جنگ ویتنام از هواپیمای آراف-4 استفاده کرد. آمریکا در ابتدا حاضر به فروش این هواپیمای پیشرفته به کشورهای متحد خود نبود، حتی در جریان جنگ شش‌روزه اعراب و رژیم صهیونیستی (1967)، آمریکا با درخواست رژیم صهیونیستی برای واگذاری آر. اف-4 به این کشور مخالفت کرد و این هواپیماها با هدایت خلبانان آمریکایی از پایگاه خود در آلمان پرواز و از مناطق درگیری به نفع ارتش رژیم صهیونیستی عکس‌برداری کردند.⁠[4]

  در سال 1350ش. ایران نخستین هواپیماهای آراف-4 را از آمریکا خرید و به تدریج 16 فروند از این نوع هواپیماها به نیروی هوایی ارتش ایران ملحق شد و توان عکس‌برداری هوایی در ایران افزایش یافت.⁠[5]

  این هواپیماها در ماجرای ظفار در عمان (1352 تا 1355) هم از سوی ایران به منطقه اعزام و عکس‌برداری هوایی می‌کردند.⁠[6]

  در شهریور 1359 و قبل از آغاز جنگ تحمیلی، پایگاه مهرآباد دارای 8 فروند آراف-4 آماده عملیات، به همراه 7 خلبان کابین جلو و 17 خلبان کابین عقب برای هدایت این هواپیماها داشت.⁠[7]

یکم مهر 1359 و یک روز پس از حمله هوایی ارتش بعث عراق به ایران، عملیات گسترده هوایی ایران علیه پایگاه‌های نظامی دشمن انجام شد⁠[8] و به منظور مشخص شدن نتایج این عملیات، اولین پروازهای شناسایی به وسیله هواپیمای آر. اف-4 بر روی پایگاه حبانیه عراق صورت گرفت و از مناطق بمباران شده عکس‌برداری شد.⁠[9]

از جمله تجهیزات عکس‌برداری هوایی آراف-4، دوربین کی. ای 90 بی با لنز 24 اینچ است که مخصوص عکس‌برداری پانارومیک و ارتفاع بالاست. این دوربین به ویژه هنگام عملیات‌های بزرگ نظامی کمک شایان و حیاتی به رزمندگان اسلام در بررسی خطوط جبهه نبرد داشت.⁠[10] با استفاده از این دوربین، خط لجمن (لبه جلویی منطقه نبرد) عکسبرداری و آخرین وضعیت نیروهای دشمن مورد بررسی قرار می‌گرفت.⁠[11]

هواپیماهای آر. اف-4 نقش مؤثری در طراحی عملیات مختلف در دفاع مقدس از جمله ثامن‌الائمه (مهر 1360)،⁠[12] فتح‌المبین (فروردین 1361)،⁠[13] بیت‌المقدس (اردیبهشت و خرداد 1361)⁠[14] و والفجر-8 (بهمن 1364) داشت.⁠[15]

به عنوان نمونه در عملیات ثامن‌الائمه پروازها انجام می‌شد و عکس‌های گرفته شده همراه با ضمائم به وسیله هواپیمای جت‌ فالکن به پایگاه امیدیه اهواز فرستاده و از آنجا از راه زمینی به قرارگاه ستاد لشکر 77 ارتش (فرماندهی عملیات) در نزدیکی ماهشهر ارسال می‌شد. در آنجا افسران اطلاعاتی لشکر روی عکس‌ها کار می‌کردند.⁠[16]

موضوعی که در مأموریت‌های آر. اف-4 مورد توجه قرار داشت، حفاظت از اطلاعات پرواز بود. برای لو نرفتن مأموریت‌ها گاهی پس از بلند شدن آراِف-4 از پایگاه، حتی رادارِ مراقب نیز از مقصد واقعی آن مطلع نمی‌شد.⁠[17]

ابتدای جنگ تحمیلی هواپیماهای آر. اف-4 به ‌صورت پنهان و تک‌فروندی از نقاط مختلف و در ارتفاع پایین وارد خاک عراق می‌شدند و مأموریت خود را انجام می‌دادند.⁠[18] اما از اواسط جنگ به بعد با ورود انواع هواپیماهای میراژ و سپس میگ-25 و همچنین سامانه‌های پدافندی پیشرفته مانند رولاند به شبکه پدافندی عراق، کار برای هواپیماهای شناسایی سخت‌تر شد. البته بارها به دلیل اطلاع دشمن از انجام عملیات (آراف-4) یا آشفته بودن اوضاع جوّی پرواز شناسایی لغو و در روزهای متعدد تکرار می‌شد.⁠[19]

فریدون ذوالفقاری، محمدرضا نوروزی،⁠[20] علیرضا دریانیان، غلا‌مرضا خسروپور، حمیدرضا نادری‌نیا، مسعود کوروش و غلامعباس سلطانی از جمله شهدای خلبان آراف-4 در جنگ تحمیلی هستند.⁠[21]

بعد از جنگ و اواخر تابستان 1367، هواپیماهای آر. اِف-4 از پایگاه مهرآباد به پایگاه شهید نوژه (همدان) منتقل شدند.⁠[22] مرداد 1368 سامانه جدید سوختگیری هوایی توسط متخصصان جهاد خودکفایی نهاجا، بر روی آر. اف-4 نصب شد تا این هواپیما توان سوختگیری از بال بوئینگ 707 را پیدا کند.⁠[23] همچنین یک فروند آر. اف-4 که در سال 1356 به دلیل فرود سخت آسیب دیده بود، در سال 1374 توسط متخصصان سازمان صنایع هوایی بازسازی و دوباره عملیاتی شد.⁠[24]

7 آبان 1382 نیز یک فروند هواپیمای آر. اِف-4 طی یک پرواز تمرینی در نزدیکی زنجان دچار نقص فنی شد و در نزدیکی شهر ایجرود از توابع استان زنجان سقوط کرد و دو خلبان آن به شهادت رسیدند.⁠[25]