مفاهیم و اصطلاحات
غنیمت جنگی
محسن شیرمحمد
493 Views
در جنگ تحمیلی، غنائم جنگی به دست آمده از دشمن نقش مهمی در تأمین تجهیزات و تسلیحات مورد نیاز رزمندگان داشت و ایران با بهرهبرداری از این غنائم، توانست نیروی نظامی خود را تقویت کرده و در برابر دشمن بهتر مقاومت کند.
در طول هشت سال جنگ تحمیلی، ایران که با کمبود تجهیزات و تسلیحات روبهرو بود، از غنائم به دست آمده از ارتش عراق که بیشتر شامل ادوات جنگی بود، برای مقابله با دشمن استفاده میکرد. هر نیرویی که موفق به تصرف این تجهیزات میشد، در استفاده از آنها اولویت داشت؛ به این صورت که اگر یگانهای سپاه پاسداران غنیمتی به دست میآوردند، آن را به نام سپاه ثبت و در یگانهای سپاه به کار میبردند و اگر ارتش موفق به تصرف میشد، تجهیزات به نام ارتش ثبت و مورد استفاده قرار میگرفت.[1]
در جنگ، بازسازی و بهرهبرداری از تجهیزات غنیمتی نقش مهمی در تقویت توان رزمی داشت. بسیاری از این تجهیزات، از جمله تانکها، نفربرها، توپها و سامانههای مخابراتی، با استفاده از مهندسی معکوس و تلاش متخصصان ایرانی تعمیر و به چرخه عملیاتی بازگردانده شدند. این اقدامات نهتنها کمبود برخی تجهیزات را جبران کرد، بلکه موجب شکلگیری یگانهای تخصصی مانند یگان زرهی سپاه پاسداران شد که با تانکهای غنیمتی عراق تجهیز گردیدند. علاوه بر این، تجهیزات مخابراتی غنیمتی از دشمن نیز پس از تعمیر و مهندسی معکوس، در جبههها مورد استفاده قرار گرفتند. در اختیار گرفتن تجهیزات پیشرفته دشمن، مانند موشکهای سام-۶ و رادارهای مخابراتی، علاوه بر افزایش توان رزمی، تأثیر روانی مثبتی بر روحیه رزمندگان داشت و موجب تضعیف روحیه نیروهای عراقی میشد. این موفقیتها همچنین زمینهساز توسعه صنایع دفاعی ایران در سالهای پس از جنگ شد.[2]
در ماههای اول جنگ و پس از عقبنشینی عراق از ذوالفقاریه آبادان، جهادگران جهاد سازندگی حین احداث خاکریز در آن سوی بهمنشیر، تعدادی تانک عراقی مشاهده کردند و آنها را به عقب منتقل کردند. گروهی از جهادگران که بیشتر اهل نجفآباد بودند، داوطلب آموزش تانک شدند. آنها حدود ۱۰ تانک را پشت خاکریز جبهه فیاضیه سازماندهی کرده و با آموزشهای لازم، خودشان خدمه تانک شدند. این گروه رزمی جهاد، مسئولیت پدافند بخشی از جبهه آبادان را نیز به عهده گرفت.[3]
سال بعد و در عملیات ثامنالائمه (مهر 1360)، نیروهای ایران موفق شدند 160 تانک و نفربر، 30 بولدوزر، 5 توپ 152 میلیمتری و 2 کاتیوشا را غنیمت بگیرند[4] و تجهیزات 2 تیپ زرهی عراق نیز به دست نیروهای ایران افتاد که شامل 130 تا 140 تانک و نفربر بود. همچنین 60 نفربر که عمدتاً بی.ام.پی بود به غنیمت سپاه پاسداران درآمد.[5] 10 روز پس از عملیات ثامنالائمه، این نفربرها سازماندهی و با استفاده از 120 نیرو، یگان زرهی سپاه پاسداران شکل گرفت[6] و فتحالله جعفری مسئول زرهی سپاه پاسداران شد.[7]
در عملیات طریقالقدس (آذر 1360)، 100 تانک،70 نفربر، 150 بولدوزر و ماشینآلات سنگین، 19 توپ 152 میلیمتری، 70 ضد هوایی، 2 قبضه شیلکا با خودرو و 250 خودرو به غنیمت ایران درآمد.[8] در این عملیات، نیروهای زرهی سپاه پاسداران عقبه دشمن را بستند و یک تیپ زرهی دشمن که شامل 3 گردان تانک و یک گردان مکانیزه بود، به محاصره افتاد و تمام تجهیزات آن تصرف شد. پس از این عملیات، گردان تانک سپاه پاسداران به تیپ تانک ارتقا یافت[9] و تیپ مستقل 30 زرهی تشکیل شد.[10] این تیپ در عملیات فتحالمبین (فروردین 1361)[11] با 3 گردان زرهی در قالب قرارگاه فتح وارد نبرد با دشمن شد[12] و توانست 150 تانک، 170 نفربر، 500 خودرو، 165 توپ 182، 130 و 152 میلیمتری و یک سایت کامل موشک سام - 6 به همراه 6 موشک به غنیمت بگیرد.[13] در عملیات فتحالمبین استعداد یگان زرهی سپاه پاسداران، 250 تانک و نفربر بود که در عملیات بیتالمقدس (فروردین و خرداد 1361) به 400 تانک و نفربر رسید که همگی از غنائم جنگی تأمین شده بود.[14] در این عملیات یک فروند بالگرد میل-26 عراق نیز به صورت سالم به غنیمت ایران درآمد.[15]
از ابتدای جنگ تا پایان عملیات بیتالمقدس (1361)، 1000 دستگاه تانک و نفربر از عراق غنیمت گرفته شد، اما پس از این دوره، به دلیل عقبنشینی گسترده عراق، فرصت تصرف تانکهای دشمن کاهش یافت.[16]
مهر 1363 عملیات عاشورا با هدف آزادسازی ارتفاعات شمالی و دامنههای غربی میمک در استان ایلام با طراحی و فرماندهی سپاه پاسداران و مشارکت ارتش انجام شد. در این عملیات نیز 14 تانک و نفربر، 20 خودرو، 7 قبضه توپ و 20 خمپارهانداز به غنیمت درآمد.[17]
20 بهمن 1364، عملیات والفجر ۸ با هدف آزادسازی فاو، با عبور نیروهای سپاه پاسداران از اروندرود آغاز شد[18] و این نیروها طی ۴۸ ساعت شهر فاو را تصرف کردند و بر خورعبدالله (تنها آبراه بندر امالقصر عراق) مسلط شدند.[19] در این عملیات 140 تانک و نفربر، 150 توپ ضد هوایی، 35 توپ، صدها خمپارهانداز، انواع رادارهای پیشرفته مخابراتی، 34 خودرو مهندسی و 250 خودرو نظامی به غنیمت گرفته شد.[20]
تیر 1365 عملیات کربلای 1 منجر به آزادسازی مهران شد. در این عملیات 69 دستگاه تانک و نفربر و 8 خودرو مهندسی به غنیمت گرفته شد. [21]
شهریور 1365 عملیات کربلای 3 با هدف تصرف و انهدام اسکله العمیه در خلیج فارس توسط سپاه پاسداران انجام شد. در این عملیات 12 قبضه توپ ضد هوایی، یک دستگاه رادار هوایی، یک دستگاه رادار رازیت، 2 قبضه موشک سهند و 2 دستگاه رادار دریایی به غنیمت ایران درآمد.[22]
در عملیات کربلای 5 (دی 1365)، استعداد زرهی سپاه پاسداران 1700 دستگاه تانک و نفربر بود که بیشتر آنها غنیمتی بودند.[23] در این عملیات 500 تانک و نفربر دیگر نیز به غنیمت گرفته شد.
در جنگ تحمیلی، غنائم بسیار اهمیت داشت چرا که به دلیل فشارهای اقتصادی و تحریمهای تسلیحاتی، ایران امکان خرید تسلیحات جدید را نداشت و غنائم به نیروی رزمی کشور جان تازهای میبخشیدند. [24]
در طول جنگ تحمیلی، حدود ۲۰۰ دستگاه تانک تی-۶۲، ۶۰۰ تانک تی-۵۵، ۲۵۰ نفربر بیامپی-۱، ۲۹ تانک تی-۷۲ و ۴۴۶ قبضه سلاح ضد هوایی،[25] به همراه بیسیمهای «پی.آر. سی 638» و «پی.آر. سی 439» ساخت ایتالیا، «آر. 108 آ» و «آر. 105 ام» ساخت شوروی و راکال ساخت انگلستان به غنیمت ایران درآمدند.[26]
در سال آخر جنگ و به دنبال حملات عراق، تعدادی از تجهیزات زرهی ایران نیز به دست عراق افتاد. برای نمونه در 21 تیر 1367، ارتش عراق به مواضع لشکر 21 حمزه (ارتش) در منطقه زبیدات و شرهانی (خوزستان) و مواضع لشکر 77 خراسان (ارتش) در فکه (خوزستان) حمله کرد و طی آن 92 تانک، 60 نفربر زرهی، 130 عراده توپ، 187 خمپارهانداز و 448 دستگاه انواع خودرو به دست نیروهای عراق افتاد.[27]
[1]. مرکز اسناد و تحقیقات دفاع مقدس، «ایران از غنائم به دست آمده در جنگ چگونه استفاده میکرد؟»،
https://defamoghaddas.ir/news/1828
[2]. خبرآنلاین، https://www.khabaronline.ir/news/1313600/%DB؛ روزشمار عملیاتهای دفاع مقدس، https://www.holydefensetimeline.com/news/54114/%D.
[3]. محمودزاده، نصرتالله، خاکریزهای خط مقدم - تاریخ مهندسی جنگ جهاد سازندگی در دوران دفاع مقدس، ج 1، تهران، مرکز اسناد و تحقیقات دفاع مقدس، ص 151 و 152.
[4]. مرکز اسناد و تحقیقات دفاع مقدس، همان.
[5]. خبرگزاری تسنیم، «گفتگوی تفصیلی با سردار جعفری»، 1 آبان 1398، 1398/08/01/2125982 www.tasnimnews.com/fa/news.
[6]. همان.
[7]. فصلنامه نگین ایران، «تحول ساختاری زرهی سپاه در دوران جنگ، ش 27، زمستان 1387، ص 124.
[8]. مرکز اسناد و تحقیقات دفاع مقدس، همان.
[9]. خبرگزاری تسنیم، همان.
[10]. جعفری، فتحالله، چنانه - خودنگاشت فتحالله جعفری، تهران، مرکز اسناد و تحقیقات دفاع مقدس،1402، ص 58.
[11]. همان، ص 118 و117.
[12]. همان، ص 158.
[13]. مرکز اسناد و تحقیقات دفاع مقدس، همان.
[14]. خبرگزاری تسنیم، همان.
[15]. خبرگزاری دفاع مقدس، «مصائب شیرین غنیمت گرفتن بالگرد غولپیکر عراقی»، https://defapress.ir/fa/news/445028.
[16]. خبرگزاری تسنیم، همان.
[17]. جعفری، مجتبی، اطلس نبردهای ماندگار، تهران، انتشارات سوره سبز، چ پنجاهم، 1398، ص100.
[18]. پورجباری، پژمان، اطلس جغرافیای حماسی- خوزستان در جنگ، ج 1، تهران، صریر، 1389، ص 101.
[19]. احمدیپور، علی، شناسنامه ناوتیپ 13 امیرالمؤمنین در دوران دفاع مقدس، بوشهر، پلاک عشق، 1401، ص 22.
[20]. مرکز اسناد و تحقیقات دفاع مقدس، همان.
[21]. کیهانپناه، امیرحسین، اطلس راهنما - مهران در جنگ، ج 10، تهران، مرکز اسناد و تحقیقات دفاع مقدس، 1390، ص 86.
[22]. رستمی، علیاکبر، سقوط العمیه، تهران، نشر سایه روشن، 1385، ص 211 و 212.
[23]. خبرگزاری تسنیم، همان.
[24]. مرکز اسناد و تحقیقات دفاع مقدس، همان.
[25]. جعفری، فتحالله، همان، ص 440، 441، 445؛ احمدی، محمدعلی، اطلس پدافند هوایی سپاه در دوران دفاع مقدس، تهران، مرکز اسناد و تحقیقات دفاع مقدس،1400، ص 329.
[26]. حبیبی، محمدمهدی، حماسه امواج - نقش مخابرات سپاه در عملیات والفجر 8، تهران، مرکز اسناد و تحقیقات دفاع مقدس،1400، ص 374 تا 377.
[27]. علایی، حسین، روند جنگ ایران و عراق، ج 2، تهران، مرزوبوم، 1391، ص 455 و 456.
