مفاهیم و اصطلاحات
مزار شهدا
سجاد نادریپور
26 Views
19 هزار و ۶۴۸ گلزار شامل ۲۲۰ هزار و ۸۷۱ مزار شهید در کشور وجود دارد.
اگر از قبر افراد با احترام یاد شود، به آن آرامگاه یا مَقبره میگویند و اگر قبر فرد محل زیارت شود، به آن مزار گفته میشود.[1] قبور به دو دسته معمولی و خاص تقسیم میشوند. قبور معمولی متعلق به افراد عادی است که معمولاً با شرایطی مشابه و یکسان در گورستانهای عمومی شهرها و روستاها به خاک سپرده میشوند. قبور خاص به دلایلی، شرایط متفاوت و خاصی دارند و عموماً با ساخت مقبره و آرامگاه از قبور عادی متمایز میشوند.[2]
مقابر خاص، شامل شخصیتهای دینی (پیامبر «ص»، امامان معصوم «ع» و امامزادگان که معمولاً «حرم» نامیده میشود و جزو اماکن مقدس و مذهبی هستند)؛ شخصیتهای سیاسی (امیران، پادشاهان، رهبران و شخصیتهای سیاسی)؛ شخصیتها و مفاخر فرهنگی و علمی (عالمان دینی، عارفان، اندیشمندان، شاعران و هنرمندان)؛ مقبرههای خانوادگی؛ و گلزارهای شهدا هستند.[3]
در دوران دفاع مقدس، شهدا به فهرست دارندگان مقابر متفاوت و خاص در ایران افزوده شدند. دلیل آن اعتقاد و باور همگانی جامعه اسلامی، بر اساس آموزههای دینی و قرآنی، به مقام والای شهید و اعتقاد به زنده بودن شهید و تأثیر او بر زندگی جاری مردم این جهان، از جهان آخرت است. این اعتقاد، به موازات اهمیت سیاسی - تبلیغاتی مفهوم شهید و شهادت برای نظام نوپای اسلامی و در حال دفاع مقدس، سبب شد تا محل دفن شهیدان از دیگران تمایز یافته و بناها و سنگ مزارهای متفاوتی برای آنها بنا شود.[4]
مزارهای شهدا معمولاً در فضایی مجاور گورستانهای مهم و اصلی و امامزادگان هر شهر یا روستا بنا شدهاند و در بیشتر موارد، با قبرهای اموات قابل تشخیص است. حجلههای خاص مزار شهدا، تفاوت جنس و نقوش سنگ قبرها، به اهتزاز درآمدن پرچم ایران روی قاب عکس شهید و محیطآرایی متفاوت محل دفن شهیدان از جمله تفاوت قبر شهیدان با سایر مردگان است. البته در شهرهای بزرگ، این تمایز بین شهیدان و سایر اموات به دلیل تفکیک محل دفن شهیدان و شکل گرفتن گلزار شهدا کاملاً مشهود است، اما در بیشتر شهرهای کوچک و روستاها، گلزار شهدا، قطعهای از گورستان اصلی است.[5]
معماری و ساختار گلزارهای شهدا، دو دسته است. در برخی از همان آغاز، تدفین شهدا تابع نظم خاصی بوده و شیوهای یکسان برای قبر شهیدان رعایت شده است؛ گلزار شهدای اصفهان از آن جمله است که همه قبرها، جنس و اندازه یکسانی دارند و قاب عکسهای بالای سر شهیدان یکاندازه و مشابه است و شهدای هر عملیات در یک قطعه مستقل دفن شدهاند. برخی گلزار شهدا تابع نظم یکسانی نیست و تدفین شهدا خودجوش و مردمی بوده و هر یک با سبک مورد پسند بازماندگان شهید، طراحی و ساخته شده است. البته بیشتر گلزارهای شهدا در کشور، در دسته دوم قرار دارند.[6]
به طور کلی مزار هر شهید دارای دو جزء «حجله» و «سنگ مزار» است.[7] هر مزار، معمولاً یک حجله یا قاب عکس دارد. تزئین این حجلهها توسط خانواده شهید انجام میشود و عناصر و اشیایی که داخل آنها قرار داده میشوند، به تناسب فرهنگ و سلیقه افراد مختلف طیف متنوعی را شامل میشود. رایجترین عناصر و اشیاء تشکیلدهنده حجله شهدا، تصویر شهید، تصاویر امام خمینی و مقام معظم رهبری، شهدا و شخصیتهای محوری و مشهور انقلاب و شخصیتها و مسئولین سیاسی و انقلابی و تصاویر سرداران و فرماندهان شهید شاخص آن شهر؛ وسایل شخصی شهید مانند افتخارات ورزشی، دستنوشتهها، قرآن جیبی، سجاده و دیگر وسایل شخصی شهید؛ آینه و شمعدان (خصوصاً در مواردی که شهید در سن جوانی و پیش از ازدواج یا در آستانه ازدواج به شهادت رسیده است)؛ اجزای سفره هفتسین؛ گلدان با گلهای مصنوعی است.[8]
سنگ مزار شهیدان در گلزارهای مختلف، بسته به شرایط و عوامل مختلف، جنسها و ابعاد مختلفی دارند، اما مهمترین جزء آن، نوشتهها یا مزارنوشتهها هستند. مزارنوشتهها که معمولاً به انتخاب خانواده و نزدیکان هر شهید است و نوع و قالب و زبان و ادبیات متفاوتی دارند و طیف متنوع و گستردهای را شامل میشوند، ارزش تاریخی، مردمشناختی و فرهنگی بسیاری دارند.[9]
بخش اول و ثابت همه مزارنوشتهها، مشخصات شناسنامهای شهید شامل نام و نام خانوادگی، نام پدر، تاریخ تولد، تاریخ شهادت و محل شهادت است. در مواردی عملیات محل شهادت، رده و مسئولیت شهید نیز درج شده است.[10]
البته مزارنوشتههای شهدا مانند دیگر قبور، صرفاً شامل مشخصات صاحب مزار نیست ومتن و عبارتی تبلیغی و پیامگونه نیز معمولاً در آنها دیده میشود. آیات قرآن، احادیث ائمه معصومین «ع»، بخشی از وصیتنامه شهید، بخشی از سخنان بزرگان و یک یا چند بیت شعر رایجترین گونههای این مزارنوشتههاست.[11]
مزار شهدا، به دلیل حس معنوی و باورهای دینی مردم، حضور بزرگان دینی، برگزاری مراسم دینی و مذهبی در کنار آنها، دعا و مناجات و همچنین راز و نیاز بازدیدکنندگان و فاتحهخوانان مزار شهدا، به یک مکان آرامشبخش و سرشار از احساسات معنوی تبدیل شده که مشتاقان بسیاری را به خود جلب میکند. همچنین این قطعات از نظر مردمشناسی، یکی از مهمترین منابع تاریخ و فرهنگ دفاع مقدس هستند. گلزارهای شهدا همچنین از نظر سیاسی و انقلابی ارزشمند و سند گویای مظلومیت ملت ایران در جنگ تحمیلی هستند و در بازآرایی فضای شهری و اجتماعی نقشآفرین هستند. همه افراد با هر گرایش و سلیقهای، به شهیدان و مزار شهدا احترام خاص میگذارند، حاجت خود را از این مردان و زنان آسمانی طلب میکنند و در روزهای خاص در مزار شهیدان گرد هم میآیند.[12]
امام خمینی که بارها از مقام و مرتبت شهیدان و خانواده آنان سخن به میان آوردهاند، در یکی از پیامهای خود درباره قدر و منزلت مزار آنان فرمودند: «همین تربت پاک شهیدان است که تا قیامت مزار عاشقان و عارفان و دلسوختگان و دارالشفای آزادگان خواهد بود».[13]
البته ساماندهی گلزار شهدا در کشور با نظرات مختلفی همراه بوده است. با تصویب لایحه «الحاق موادی به آییننامه شورای برنامهریزی و توسعه استان و کارگروههای تخصصی (مصوب 8 آذر 1383)»، مسئله ساماندهی و یکسانسازی مزار شهدا در تمامی کشور در دستور کار قرار گرفت و مسطحسازی محیط، تغییر و تعویض سنگ قبور، یکسانسازی مزارنوشتهها، حذف حجلهها، زیباسازی محیط و ساخت امکانات رفاهی آغاز شد.[14] این طرح مخالفینی داشت و به برگزاری تجمعهای اعتراضی[15] و در نهایت صدور حکم قضایی مبنی بر توقف اجرای آن در شهر تهران انجامید.[16] البته این طرح در برخی استانها ادامه یافت. رهبر انقلاب اسلامی نیز پس از زیارت سالانه مزار شهدای بهشت زهرا «س» تهران در 10 بهمن 1397، با انتقاد از اجرای طرح یکسانسازی قبور شهدا، آن را لطمهای به زیبایی آنها دانستند.[17]
اکنون ۱۹ هزار و ۶۴۸ گلزار شامل ۲۲۰ هزار و ۸۷۱ مزار شهید در کشور وجود دارد؛ از این تعداد ۱۱ هزار و ۸۲۱ گلزار با ۱۳۵ هزار و ۴۰۱ مزار ساماندهی شده، ۵۵۵ گلزار با ۵۲ هزار و ۴۲۴ مزار در دست ساماندهی و ۷ هزار ۲۷۲ گلزار با ۳۳ هزار و ۴۶ مزار هنوز ساماندهی نشدهاند.[18] ۳6 گلزار شهدا نیز در استانهای تهران، قم، اردبیل، قزوین، آذربایجان غربی و کهکیلویه و بویراحمد، در فهرست آثار ملی انقلاب و دفاع مقدس ثبت شدهاند.[19]
هویت برخی شهدا که پیکر آنان پس از دفاع مقدس تفحص شدند، مشخص نگردید و باقیمانده پیکر آنان به عنوان شهید گمنام در جای جای کشور تشییع و به خاک سپرده شدند.[20] البته پیکر برخی از این شهیدان با انجام آزمایش دی ان ای شناسایی و تحویل خانوادههایشان شدند. تا پایان سال ۱۳۹۶، پیکر ۹۲۱۰ شهید گمنام در ۱۹۱۴ نقطه مختلف کشور تشییع و به خاک سپرده شده است؛ حدود ۴۰۰۰ شهید گمنام در گلزار شهدای بهشتزهرا «س» به خاک سپرده شدهاند.[21] در 3 خرداد 1401 نیز، شهید گمنام در فهرست ملی میراث فرهنگی ناملموس ایران ثبت ملی شد.[22]
کتابهای بررسی سنگنبشته مزار شهدا «انتشارات سازمان میراث فرهنگی کشور»، راز جعبه آینه « انتشارات راهیار» و مستند «راز مزار» از آثار شاخص مکتوب و تصویری تولید شده در خصوص مزار شهداست.
[1]. لغتنامه عمید؛ دانشنامه ویکی فقه، https://fa.wikifeqh.ir/%D8%B2%DB%8C%D8%A7%D8%B1%D8%AA_%D.
[2]. حسام مظاهری، محسن، گزارش پژوهشی پیرامون طرح ساماندهی گلزارهای شهدا، تهران، گروه مطالعات فرهنگی، مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی، 1390، ص 8.
[3]. همان، ص 8 و 9.
[4]. همان، ص 9.
[5]. همان، ص 10.
[6]. همان.
[7]. همان، ص 15 و 16.
[8]. همان.
[9]. همان، ص 16.
[10]. همان.
[11]. همان.
[12]. همان، ص 11.
[13]. صحیفه امام، مجموعه آثار امام خمینی (بیانات، پیامها، مصاحبهها، احکام، اجازات شرعی و نامهها)، ج 21، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، 1378، ص 74، 92، 93.
[14]. سایت مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی، https://rc.majlis.ir/fa/law/show/124600.
[15]. روزنامه ایران، «تجمع مخالفان طرح ساماندهی گلزار شهدا در شهرداری تهران»، دوشنبه ۶ آبان ۱۳۸۷، ش ۴۰۵۹، ص ۴.
[16]. سامگیس، بنفشه، «با اعلام حکم توقف ساماندهی از سوی دادگاه صورت گرفت؛ بلاتکلیفی 22 میلیارد تومان اعتبار بازسازی گلزار شهدای تهران»، روزنامه اعتماد، شنبه ۲۸ دی ۱۳۸۷، ش ۱۸۶۸، ص ۱.
[17]. دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیتالعظمی خامنهای، «بیانات پس از زیارت مزار شهدای بهشت زهرای تهران»، https://khl.ink/f/41514.
[18]. خبرگزاری مهر، https://www.mehrnews.com/news/3774755/%DB%B3%DB%B5-.
[19]. همان.
[20]. کمیته جستجوی مفقودین ستاد کل نیروهای مسلح، پاسخ به شبهات تفحص شهدا، تهران، 1402، ص 2.
[21]. خبرگزاری دفاع مقدس، «فراز و نشیب ۲۲ سال تشییع شهدای گمنام در سراسر کشور»، 15 اسفند 1396، https://defapress.ir/fa/news/282164.
[22]. خبرگزاری دفاع مقدس، https://defapress.ir/fa/news/526024/%D8%A7%D8%A8%D9%84%D8%A7%D8%BA-.
