مکان‌ها

بیمارستان صحرایی 528 سومار

محسن شیرمحمد
3 Views

بیمارستان صحرایی 528 سومار از جمله مراکز درمانی صحرایی در دفاع مقدس بود که در سال 1365 مورد حمله شیمیایی عراق قرار گرفت.

بیمارستان صحرایی مؤسسه درمانی متحرکی است که به ‌طور معمول در ناحیه رزم،^{‌‌[1] یا در محل بلایایی مانند زلزله در چادر یا ساختمان‌های پیش‌ساخته با سازه فلزی یا بتنی، برپا می‌شود.‌‌[2] در شرایط جنگی اهداف بیمارستان‌های صحرایی، پشتیبانی پزشکی از عملیات نظامی، آماده‌سازی مجروحان و مصدومان برای تخلیه، انتقال و اعزام سریع مجروحان، جراحی اضطراری در منطقه عملیات و اعمال مراقبت‌های ویژه پیش و پس از عمل جراحی است.‌‌[3]}

با آغاز جنگ تحمیلی عراق علیه ایران و در روزهای آغازین جنگ، به علت کمبود بیمارستان‌های صحرایی، مجروحان بدون انجام اقدامات اولیه به بیمارستان‌های شهرها منتقل می‌شدند.^[4] با ادامه جنگ، ضرورت تأسیس مراکز درمانی نزدیک به منطقه عملیات و در عین حال در منطقه امن و دور از تیررس و هجوم مکرر هوایی دشمن، بیشتر احساس شد. به همین دلیل، اواخر سال نخست جنگ، فکر ایجاد بیمارستان‌های سنگری زیرزمینی در پشت خطوط اصلی جبهه، مورد بررسی قرار گرفت.^{‌‌[5] بیمارستان 528 سومار یکی از این بیمارستان‌ها بود که ابتدا در حاشیه شهر کرمانشاه و چسبیده به بیمارستان 520 قرار داشت. بیمارستان به صورت صحرایی و شامل 15 تا 29 کانکس بود که روی چرخ سوار بودند و جابجایی‌شان آسان بود. سال 1359 و پس از آغاز جنگ تحمیلی، بیمارستان 528 به اسلام‌آباد منتقل شد و فعالیت خود را آغاز کرد.‌‌[6]}

اواسط سال ۱۳۶۲ بیمارستان صحرایی 528 در منطقه سومار و در جاده کرمانشاه به سومار و در فاصله ۲۱۰ کیلومتری کرمانشاه، در کنار تپه‌ای به فاصله ۵۰۰ متر مستقر شد. مسئول و سرپرست این بیمارستان، پشتیبانی منطقه ۱ کرمانشاه (ارتش) بود. برای ساخت آن ابتدا زمینی به عرض ۱۰ و طول ۴۰ متر در کنار تپه حفاری شد و سوله‌ای با تیرآهن ساخته شده و سقف فلزی آن با ورقه‌های آهن پوشش داده شد. سپس روی ورقه‌ها خاک ریخته شد و برای دیده نشدن توسط هواپیماهای دشمن کاملاً استتار شد. روبه روی درِ ورودی سوله زیرزمین، به فاصله ۱۰ متر، کانکس‌های رادیولوژی، آزمایشگاه و دندانپزشکی مستقر شد. روی سقف آن‌ها نیز پوشش فلزی نصب شد و روی آن‌ها خاک ریختند. ابتدای ورودی بیمارستان، بخش اورژانس و پس از آن^{‌‌[7] 3 اتاق‌ عمل و پشت سر آن‌ها نیز اتاق ریکاوری و اتاق‌های بستری مجروحین قرار داشتند.‌‌[8]}

30 دستگاه کانکس در بیمارستان مستقر بود؛ 10 دستگاه برای بستری بیماران که هر کدام 6 تخت داشت و بقیه کانکس‌ها برای اتاق کارکنان،^{‌‌[9] کادر درمانی، آزمایشگاهی، رادیولوژی و دندانپزشکی اختصاص داده شد. علاوه بر این‌ها، هر کدام از اتاق عمل، ریکاوری، داروخانه و انبار تجهیزات پزشکی، رختشوی‌خانه، آشپزخانه و غذاخوری در یک کانکس بودند. همچنین کانکس‌هایی برای سرویس بهداشتی، حمام و تجهیزات غیر پزشکی وجود داشت.‌‌[10]}

در محوطه بیمارستان، تانکرهای آب مصرفی جاسازی شده و ژنراتورهای برق نیز مستقر بودند. محوطه بیمارستان با سیم‌خاردار محصور شده بود. مخابرات بیمارستان از طریق سیم‌کشی و خودروهای حامل بی‌سیم فعالیت می‌کرد. ترابری بیمارستان نیز 2 وانت و یک اتوبوس مأمور از گروه آمبولانس گردان ۵۱۳ لجستیک منطقه ۱ (ارتش) و 2 آمبولانس در اختیار داشت. گردان ۵۱۳ لجستیک ارتش سرویس تجهیزات و تأمین بنزین و سایر نیازها را بر عهده داشت. تغذیه مجروحین نیز توسط خودروهای حمل غذا از یگان‌های مجاور تأمین می‌شد.^‌‌[11]

سوله‌ها و کانکس‌های بیمارستان برای کاهش آسیب‌های احتمالی در دهانه یک کوه یو شکل (U)، کنار رودخانه و یک پل سه‌دهنه قرار گرفته بودند^{‌‌[12] و ۲۳ کیلومتر از خط مقدم فاصله داشتند.‌‌[13]}

کد این بیمارستان صحرایی، ۵۲۸ و جمعی پشتیبانی منطقه یک ارتش بود و کارکنان آن تا قبل از تأسیس، در بیمارستان ۵۲۰ کرمانشاه مشغول به کار بودند.^‌‌[14]

رژیم بعث با وجود نشان هلال ‌احمر، همیشه مناطق اطراف بیمارستان‌ را بمباران می‌کرد؛^{‌‌[15] بمباران دی 1365 با مواد شیمیایی (گاز خردل) مهم‌ترین حادثه در دوران فعالیت این بیمارستان بود.}

آذر ۱۳۶۵، بیمارستان صحرایی سومار با حضور کادر پزشکی متخصص، آماده پشتیبانی از عملیات کربلای 6 در منطقه سومار شد؛ پیش از این ۱۰ نیروی رسمی ارتش اعم از جراح، بهیار و کادر درمانی حضور داشتند، اما برای عملیات پیش رو، این تعداد به ۱۵۰ نفر رسید.^{‌‌[16] ۱۰ دستگاه آمبولانس و پنج اتوبوس‌‌[17] نیز که صندلی آن‌ها برداشته شده و به صورت آمبولانس درآمده بود، آماده خدمت‌رسانی بود.‌‌[18]}

ساعت ۱۲:۲۰ ظهر^{‌‌[19] روز 10 دی 1365، 10 تا 15 فروند هواپیمای دشمن با وجود اطلاع از موقعیت بیمارستان و با مشاهده نشان هلال ‌احمر بر روی کانکس‌ها و محیط بیمارستان، با بمب‌های شیمیایی از نوع خردل به بیمارستان حمله کردند؛ کارکنان بیمارستان غافلگیر شدند و به دلیل استفاده نکردن به موقع از ماسک‌ و لباس‌ ضد شیمیایی، تعدادی مصدوم و تعدادی به شهادت رسیدند. برخی مصدومین در محل مداوا شدند و تعدادی به کرمانشاه و تعدادی با هواپیما به تهران اعزام شدند.‌‌[20] حداقل تلفات این حمله ۴۰۰ مصدوم و ۲۰ شهید بود.‌‌[21] چند نفر از پزشکان بیمارستان نیز به شهادت‌‌[22] رسیدند. دکتر احمد هجرتی از نیروی زمینی ارتش بلافاصله به شهادت رسید و دکتر مصطفی رستم‌پور از نیروی هوایی ارتش برای درمان به بلژیک اعزام شد و در آنجا به شهادت رسید.}

البته 12 دی 1365، این بیمارستان پا‌کسازی و آماده پشتیبانی از عملیات کربلای ۶^{‌‌[23] در 23 دی 1365شد.‌‌[24]}

پس از حمله شیمیایی دشمن، این بیمارستان به یاد شهید دکتر احمد هجرتی نام‌گذاری شد.^‌‌[25]

---

^[1]. طهماسبی‌پور، امیرهوشنگ، «سیر تحول بیمارستان‌های صحرایی در جنگ تحمیلی»، فصلنامه نگین ایران، ش 45، تابستان 1392، ص 5.

^[2]. همان، ص 6.

^[3]. همان، ص 7.

^[4]. همان، ص 8.

^[5]. همان، ص 10.

^[6]. عباس‌نژاد، امیرمحمد، 528 - بازروایی خاطرات بمباران شیمیایی، تهران، سوره سبز، 1393، ص 66.

^[7]. همان، ص 61.

^[8]. همان، ص 62.

^[9]. همان، ص 75.

^[10]. همان، ص 76.

^[11]. همان، ص 62.

^[12]. همان، ص 76 و 77.

^[13].  دانشنامه جهاد و شهادت، «بیمارستان 528 صحرایی سومار»، https://wikishahid.com/%D8%A8%DB%.

^[14]. عباس‌نژاد، امیرمحمد، همان، ص 63.

^[15]. همان، ص 88.

^[16]. همان؛  دانشنامه جهاد و شهادت، همان.

^[17]. عباس‌نژاد، امیرمحمد، همان، ص 76.

^[18]. همان، ص 87.

^[19]. همان، ص 88.

^[20]. همان، ص 63.

^[21].  دانشنامه جهاد و شهادت، همان.

^[22]. عباس‌نژاد، امیرمحمد، همان، ص 63.

^[23]. همان، ص 64.

^[24]. دربندی، غلامحسین، بهداری و بیمارستان‌های صحرایی ارتش در دفاع مقدس بر اساس خاطرات زنده‌یاد امیر سرتیپ سیف‌الله،

تهران، چوگان، 1400، ص 68.

^[25]. عباس‌نژاد، امیرمحمد، همان، ص 64.