مکانها
آلمان
محسن شیرمحمد
3 Views
آلمان در جنگ تحمیلی عراق علیه ایران به ظاهر سیاست بیطرفی در پیش گرفت، اما در عمل از اصلیترین تأمینکنندگان فناوری و تجهیزات نظامی و شیمیایی عراق بود.
جمهوری فدرال آلمان با 357022 کیلومتر مربع در قاره اروپا قرار دارد و با کشورهای بلژیک، هلند، دانمارک، فرانسه، لوکزامبورگ، سوئیس، اتریش، چک و لهستان هم مرز است.[1]
با وجود آنکه در زمان صفویه تلاشهایی برای ایجاد رابطه با آلمان وجود داشت، اما روابط رسمی میان ایران و آلمان (پروس) در دوره سلطنت ناصرالدینشاه قاجار شکل گرفت. در این دوره با افزایش نفوذ و دخالتهای روسیه و انگلیس در ایران، اندیشه استفاده از آلمان به عنوان نیروی سوم برای مقابله با این دو قدرت مطرح شد.[2] در سال ١٨٨٥، ایران و آلمان تصمیم به ایجاد روابط سیاسی و تأسیس سفارتخانه در پایتختهای یکدیگر گرفتند.[3] با روی کار آمدن رضاشاه و تبعیت وی از سیاست گرایش به نیروی سوم، رابطه با آلمان بار دیگر مورد توجه قرار گرفت.[4] پس از پایان جنگ جهانی دوم، روابط دو کشور گسترش یافت و آلمان در زمینه سرمایهگذاری بخش خصوصی در ایران مقام اول را کسب کرد.[5] در ادامه این روند، سال 1353 آلمان قرار داد ساخت دو نیروگاه اتمی در بوشهر را امضا کرد.[6]
پس از پیروزی انقلاب اسلامی و پس از تصرف لانه جاسوسی آمریکا نیز، آلمان روابط دیپلماتیک خود را با ایران حفظ کرد.[7]
با شروع جنگ تحمیلی، از 1980 تا ۱۹۸۲، آلمان بدون آنکه تضادهای سیاسی در روابط خود با ایران ایجاد کند، از اجرای تعهدات گذشته در خصوص فروش زیردریایی و همچنین مشارکت در ساخت نیروگاه هستهای بوشهر خودداری کرد؛ در مقابل همکاریهای اقتصادی آلمان و عراق ۲۰ درصد افزایش یافت. البته در ابتدای جنگ همکاریهای نظامی آلمان با عراق، محدود و تدریجی بود. البته این کشور به موازات همکاری با عراق، برخی نیازهای ایران از جمله تریلرهای حمل تانک را نیز تأمین کرد.[8] همچنین 1570 قبضه تفنگ ژ-3 در سال اول جنگ (1359) و 13570 قبضه در سال دوم جنگ (1360) به ایران فروخت.[9]
از سال ۱۹۸۲(1361) پس از آزادسازی خرمشهر و چشمانداز پیروزیهای ایران، سیاست کشورهای اروپایی به آمریکا نزدیکتر شد و بیطرفی اعلامی آنها دچار تغییر گردید. در این دوره، آلمان به یکی از تأمینکنندگان نیازهای تسلیحات تاکتیکی عراق تبدیل شد. برای نمونه آلمان ۳۰۰ تانک لئوپارد- ۲ به عراق، فروخت.[10] آموزش پزشکان نظامی عراق، ساخت و تحویل چندین بیمارستان نظامی در بغداد و فروش ۶۰ فروند بالگرد بی.اُ-105 مسلح به موشکهای ضدتانک HOT از طریق اسپانیا از جمله کمکهای آلمان به عراق بود.[11] آلمان 4 میلیارد دلار تسلیحات ضد هوایی نیز به عراق فروخت.[12] این کمکها در حالی بود که ایران عملاً به بزرگترین شریک تجاری آلمان در غرب آسیا تبدیل شده بود[13] و در سال 1983 واردات ایران از آلمان به 7/7 میلیارد مارک رسید.[14] در تیر 1363 نیز «هانس دیتریش گنشر» وزیر امورخارجه آلمان به ایران سفر کرد که نخستین دیدار یک وزیر خارجه کشورهای عضو بازار مشترک اروپا به ایران پس از انقلاب اسلامی بود. به دنبال این سفر، یک هیئت پارلمانی از نمایندگان مجلس آلمان نیز در 4 شهریور همان سال به ایران سفر کردند.[15]
همکاریهای تسلیحاتی آلمان و عراق در سال ۱۹۸۶ به اوج رسید. با اثبات کارایی نداشتن راهبرد دفاعی عراق در نتیجه شکست فاو و بازپسگیری سریع شهر مهران به دست نیروهای ایران، تحلیلگران نظامی شرق و غرب متفقالقول شدند که عراق در صورت تغییر ندادن راهبرد دفاعی خود، با شکستهای بیشتری روبهرو خواهد شد. در این شرایط، فروش همهجانبه تسلیحات به عراق در دستور کار آلمان قرار گرفت.[16] سیستم توپخانه با برد کوتاه، موشکهای زمین به هوا با برد کوتاه، مینهای جنگی، بالگرد و سیستمهای ضد تانک در زمرۀ کالاهایی بود که آلمان به عراق فروخت.[17]
البته گسترش همکاری نظامی و راهبردی با سایر کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس نیز از جمله انگیزههای آلمان در همکاری با عراق بود.[18]
فناوری آلمان در زمینه تولید سلاحهای شیمیایی و موشکی بیش از سایر تسلیحات در اختیار عراق قرار گرفت. ارزش فناوری پیشرفته آلمان به عراق فقط در ۱۹۸۷ و ۱۹۸۸ (1366 و 1367) به ترتیب به 8/374 و 8/826 میلیون دلار رسید.[19] فناوری آلمان، این امکان را برای عراق فراهم کرد که به تدریج تولید و ساخت قطعات موشک اسکاد و بدنه آن را آغاز کند. بعدها بازرسان سازمان ملل به مخازن ترکیب اکسیژن و سیستم ثبت فشار و شاسیهای پرتاب موشک عراق دست یافتند که همگی ساخت آلمان بود.[20]
علاوه بر این، انگیزه کسب سود، اغلب شرکتهای آلمانی را تشویق کرد تا برای تولید بیشتر سلاحهای شیمیایی به عراق کمک کنند. حکومت عراق از روزهای آغازین جنگ برنامهای برای ساخت سلاحهای شیمیایی آغاز کرده بود. برنامه سلاح شیمیایی عراق در تابستان ۱۹۸۲ (1361) همزمان با ورود نیروهای ایران به خاک عراق سرعت گرفت. تا پاییز ۱۹۸۳ ارتش عراق دارای ذخایر عظیمی از گاز آبله (تاولزا) و عامل اعصاب بود. عراق با مراجعه به شرکت آلمانی «پیلوت پلانت» و سه شرکت دیگر توانست فناوری و مواد لازم را برای ساخت یک مجتمع شیمیایی مخصوص تولید مواد حشرهکش کسب کند.[21]
عراق همچنین بخشی از مواد شیمیایی مد نظر خود را از شرکت تجاری مهندسی «آب. جی. ام. بی. اچ» در هامبورگ تهیه کرد. این شرکت ۱۱ میلیون دلار تجهیزات و چند تن مواد شیمیایی از جمله «تری کلراید» که ماده اولیه گاز اعصاب است به عراق فروخت. بین سالهای ۱۹۸۲ تا ۱۹۹۰ (1361 تا 1369)، 68 شرکت آلمانی تأمین تجهیزات و امور زیربنایی برنامه نظامی عراق را بر عهده داشتند.[22]
عراق در سپتامبر ۱۹۸۳ (شهریور و مهر 1362) به کمک شرکتهای آلمانی،[23] مجتمع کارخانههای تولید مواد شیمیایی را در سامرا راهاندازی کرد و آذر ۱۳۶۲ تولید گاز خردل در آن آغاز شد. از این گازها برای نخستین بار در عملیات خیبر (اسفند 1362) به طور گسترده علیه نیروهای ایران استفاده شد. اواسط سال ۱۹۸۳، عراق عملیات ساخت کارخانههای تولید حشرهکش در سامرا و «سلمان پاک» (شهری در جنوب بغداد) را به پایان برد؛ 10 شرکت آلمانی در ساخت آنها مشارکت داشتند.[24]
یکی از شرکتهای آلمانی که نقش مهمی در این زمینه داشت، شرکت «تجارت آب» بود که ۵۸ تن مواد اولیه تولید گاز شیمیایی تابون را در اختیار عراق گذاشت. این شرکت همچنین در سال ۱۹۸۶ ماشینآلات و تجهیزاتی برای نصب و راهاندازی تأسیسات تولید گازهای سمی فلوجه و 2 مرکز دیگر ساخت سلاحهای شیمیایی عراق در سلمان پاک و سامرا به این کشور فراهم کرد.[25]
فاجعه حمله نیروهای عراق به هموطنان خود در حلبچه در سال ۱۹۸۷ موجی از اعتراضات در آلمان و در سطح بینالمللی ایجاد کرد. فشارهای داخلی در آلمان باعث شد تا تغییراتی تاکتیکی در سیاست خارجی آلمان ایجاد شود و از اوایل ۱۹۸۸ این کشور به ظاهر تلاش کرد نقش میانجی ایفا کند.
آلمان در ماههای پایانی جنگ تلاش بسیاری برای پذیرش قطعنامه ۵۹۸ شورای امنیت سازمان ملل توسط ایران و عراق انجام داد.[26] ایران مواضع خود را از طریق نماینده کشور آلمان به شورای امنیت منتقل میکرد.[27] دولت آلمان در این برهه با وجود تلاش برای پایان جنگ و تسهیل در پذیرش قطعنامه توسط طرفین جنگ، سعی میکرد به ظاهر بیطرفی خود را در جنگ حفظ کند. «هانس اشترکن» (رئیس کمیسیون خارجی مجلس نمایندگان آلمان) پیشنهاد کرد موضوع تعیین آغازگر جنگ خلیج فارس به دادگاه بینالمللی لاهه ارجاع شود. وی از ایران خواست موضوع محکوم کردن عراق به عنوان متجاوز را از راههای حقوقی پیگیری کند تا آغاز مذاکرات صلح شتاب گیرد.[28] در نهایت نیز ایران در تیر 1367 قطعنامه 598 سازمان ملل را پذیرفت.[29]
پس از جنگ تحمیلی، صدور فتوای قتل سلمان رشدی توسط امام خمینی و اتهام آلمان به ایران در ماجرای دادگاه میکونوس در این کشور، تا اواسط دهه 1370ش روابط سیاسی ایران و آلمان را تحت تأثیر قرار داد؛ اگرچه بر مناسبات اقتصادی طرفین تأثیر چندانی برجای نگذاشت. روابط دو کشور با توجه به تلاش ایران برای تقویت مناسباتش با اروپا از یکسو و تلاش آلمان برای ورود به عرصههای بینالمللی از سوی دیگر، در دهههای 1370 و 1380ش ارتقا یافت.
از سال 2003 و با اتهامزنی غرب به ایران در استفاده صلحآمیز از انرژی هستهای، آلمان به همراه دیگر کشورهای غربی، مشکلاتی برای ایران ایجاد کردند.[30]
[1]. برازش، محمودرضا، آشنایی با آلمان، مشهد، آفتاب هشتم،1390، ص 8.
[2]. رفیع، حسین و مجید عباسزاده مرزبالی، «بررسی روابط ایران و آلمان از آغاز دوره پهلوی تا پایان جنگ جهانی دوم 1324-1304»، فصلنامه مطالعات تاریخی، ش 63، زمستان 1397، ص 131.
[3]. همان، ص 132.
[4]. همان، ص 133.
[5]. ازغندی، علیرضا، روابط خارجی ایران 1357-1320، تهران، نشر قومس، چ نهم، 1388، ص 421 و 422.
[6]. همان، ص 423 و 424.
[7]. برازش، محمودرضا، همان، ص 87.
[8]. اردستانی، حجر و سیدمسعود موسوی شفایی، نقش آلمان و انگلیس در طولانی شدن جنگ تحمیلی عراق علیه ایران، تهران، مرز و بوم،1402، ص11 116-114.
[9]. نورایی، منوچهر، آماد و پشتیبانی نیروی زمینی ارتش در دفاع مقدس، تهران، نشر سرو، 1402، ص 135.
[10]. اردستانی، حجر و سیدمسعود موسوی شفایی، همان، ص 115.
[11]. همان، ص 120.
[12]. همان، ص 119.
[13]. همان، ص 116.
[14]. یزدانفام، محمود، روزشمار جنگ ایران و عراق - آغاز جنگ نفتکشها، ج 31، تهران، مرکز اسناد و تحقیقات دفاع مقدس، 1397، ص 46.
[15]. نعمتی وروجنی، یعقوب و حجتالله کریمی، روزشمار جنگ ایران و عراق (رکود در جبهه، تحرک در دیپلماسی، ج 32، تهران، مرکز اسناد و تحقیقات دفاع مقدس، 1398، ص 37 و 38.
[16]. اردستانی، حجر و سیدمسعود موسوی شفایی، همان، ص 118.
[17]. همان، ص 119.
[18]. همان.
[19]. همان، ص 123.
[20]. همان، ص 120.
[21]. همان، ص 123.
[22]. همان، ص 124.
[23]. همان، ص 126.
[24]. همان، ص 127.
[25]. همان، ص .125
[26]. همان، ص132و 133.
[27]. وب سایت عصر ایران، «پروندهای درباره 30 سال سیاست داخلی و خارجی»، https://www.asriran.com/fa/news/110206.
[28]. اردستانی، حجر و سیدمسعود موسوی شفایی، همان، ص 133.
[29]. روزنامه اطلاعات، 28 تیر 1367، ش 18517، ص 1.
[30]. گزارش معاونت پژوهشهای سیاسی حقوقی، دفتر مطالعات سیاسی، «روابط ایران و آلمان: نگاهی به آینده»، مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی، کد موضوعی گزارش 260، شماره مسلسل 14753، اسفند 1394، ص2.
