مکانها
تنگه پاطاق
مختار شکریپور
3 Views
تنگه پاتاق/ پاطاق در شمال شرقی سرپل ذهاب، هدف اصلی عراق در جبهه میانی بود اما هیچوقت موفق به اشغال این تنگه نشد اما در خلال جنگ، بارها مورد حمله هوایی و توپخان ای دشمن قرار گرفت.
پاطاق که «پایطاق» نیز نامیده میشود، نام دهی قدیمی، گردنه و تنگهای در ١٤ کیلومتری جنوب شرقی شهر سرپل ذهاب و کنار رود چم ماهیه، در جنوب جاده اسلامآباد به سرپل ذهاب است. کوههای پاطاق با جهت شمال غربی - جنوب شرقی امتداد دارند و از تلاقی کوه نوا (نوح) با کوههای دالاهو تشکیل شدهاند؛ حساسترین و مهمترین گذرگاه صعبالعبور آن کوهها، تنگه پاطاق است. اختلاف ارتفاع ۱۳۲۰ متری رأس گردنه پاطاق با شهر سرپل ذهاب در مسافتی کم و صعبالعبور ارزش نظامی خاصی به تنگ و گردنه پاطاق بخشیده است. راهی که از پاطاق میگذرد از گذشته محل عبور مسافر، کالا، قشون و ادوات نظامی میان مراکز جمعیتی و کانونهای فعالیت اقتصادی در دشتهای فلات ایران و مراکز واقع در جلگه بینالنهرین بوده است. در عصر ساسانیان ارتباط میان تیسفون با شهرهای مرکزی ایران از همین راه بود. در کنار این راه باستانی، «طاق گرا» یا «طاق شیرین»، یک طاق سنگی، بنا شده و آثار حجاری ظریفی از دوره اشکانیان و ساسانیان در آن به چشم میخورد.
روستای پاطاق دو زیارتگاه موسوم به پنجهعلی و حضرت عباس «ع» و باقیمانده بنایی باستانی با چند اتاق نسبتاً سالم و طاقهای گهوارهای با مصالح و اسلوبهای معماری عصر ساسانی دارد.
در دوره صفویه، در دست داشتن پاطاق از هدفهای مهم نظامی جنگهای ایران و عثمانی بود، به طوری که نیروهای عثمانی پاطاق را خط مقدم دفاعی خود قرار داده و راه نفوذ به بینالنهرین را بسته بودند. نادرشاه در یک نبرد سخت گردنه پاطاق را دور زد و از پشت به قشون عثمانی حمله برد و گردنه را آزاد کرد. در لشکرکشی محمدعلیمیرزا دولتشاه در دوره فتحعلیشاه قاجار (۱۲۱۲-۱۲۵۰ش) پاطاق اهمیت نظامی حساستری داشت و قرارگاه فرماندهی قشون ایران بود.
در جنگ جهانی اول اهمیت نظامی پاطاق و راه آن برای طرفین جنگ به حدی بود که آن را کلید فتح بینالنهرین مینامیدند. نیروهای ایران در جبهه پاطاق در برابر روسها مقاومت سختی کردند و روسها گذرگاهی را که در دست ایرانیها بود با توپ هدف قرار دادند. هر چند ایرانیها از راهی ناشناخته پشت سر نیروهای روس در گردنه پاطاق سر درآورند، اما در نهایت روسها جبهه دفاع پاطاق را در هم شکستند و از گردنه پاطاق به سمت بینالنهرین سرازیر شدند و راه تقویت نیروهای انگلستان و تعیین نهایی سرنوشت جنگ جهانی اول را گشودند.
در جنگ جهانی دوم نیز که خاک ایران یکی از مهمترین راههای عبور تدارکات نظامی بود، حمله به پاطاق از جانب غربی آن، که از لحاظ نظامی بسیار دشوارتر بود، صورت گرفت. فیلد مارشال ویلیام اسلیم انگلیسی در ۳ شهریور ۱۳۲۰ با نیروهای تحت امرش وارد خاک ایران و تنگه پاطاق شد، اما در نقطه حساسی از آن با مقاومت ارتش ایران روبهرو شد و از پیشروی بازماند؛ البته پاطاق تا پایان جنگ جهانی دوم در اشغال نظامی متفقین ماند.[1]
از مرز ایران و عراق جادهای به کرمانشاه میرسد که اطرافش کوهستانی است و جاهایی که فاصله ارتفاعات با جاده زیاد نیست تنگههایی ایجاد شده که از دوران باستان تاکنون موقعیت خوبی برای دفاع و متوقف کردن مهاجمان داشته و دارد و تنگه پاتاق، که در پنجاه کیلومتری مرز قرار دارد، مهمترین تنگه این منطقه است؛ تنگهای که کوههای مرتفع مانند دیوار جادهاش را احاطه کردهاند و چند نفر مستقر بر ارتفاعات آن، میتوانند راه را بر نیروهای دشمن ببندند.
تنگه پاطاق در جنگ تحمیلی عراق علیه ایران، منطقه سرنوشتساز جبهه میانی از مهران تا قصر شیرین بود. در دامنه جنوبی این گردنه تلمبهخانه پاتاق قرار دارد که نفت چاههای نفتشهر را به پالایشگاه این شهر پمپاژ میکرد. البته این تلمبهخانه قبل از شروع جنگ تحمیلی، با خرابکاری ضدانقلاب از کار افتاده بود.[2]
پیش از آغاز جنگ تحمیلی، ارتش عراق تجاوزات مکرری در این منطقه انجام داد و در 15 شهریور 1359 منطقه «خان لیلی» کرمانشاه را اشغال و سپس هجوم سراسری خود را در 31 شهریور 1359 آغاز کرد. هدف ارتش عراق در این منطقه، دستیابی به تنگه راهبردی پاتاق بود تا با تکیه بر عوارض و مواضع طبیعی آن، دستاوردهای نظامی خود را تثبیت کند. ارتش عراق برای دستیابی به تنگه پاتاق، باید منطقهای وسیع از مرز تا تنگه را اشغال میکرد و این مأموریت گسترده و با اهمیت را به یگانهای زبده تحت امر سپاه دوم خود سپرد و این سپاه با به کارگیری لشکرهای ۴ و ۸ پیاده و ۶ زرهی، هجوم خود را به این جبهه آغاز کرد. [3] همزمان، عوامل وابسته به رژیم بعث عراق در حوالی گردنة پاطاق، به پاسگاههای ژاندارمری حمله کردند. عراق در نظر داشت از دو سو پاطاق را تهدید و آنجا را اشغال کند. [4] جنگ در حالی شروع شد که در جبهه خودی نیروهایی پراکنده به استعداد یک تیپ پیاده از سپاه پاسداران، ژاندارمری و بسیج مردمی، یک تیپ منهای زرهی از لشکر ۸۱ زرهی کرمانشاه (ارتش) و چند تیم از هوانیروز ارتش در منطقه حضور داشتند که در برابر سه لشکر مهاجم دشمن اندک بود و تنها چیزی که میتوانست وضعیت را به نفع نیروهای خودی تغییر دهد، بهرهگیری از توان مردمی و روحیه انقلابی بود که دشمن روی آن حسابی باز نکرده بود. [5]
سپاه دوم ارتش عراق، مأموریت داشت برای پشتیبانی از جبهه جنوب و تأمین امنیت بغداد، تا تنگه پاتاق در عمق ۵۰ کیلومتری خاک ایران پیشروی کند تا نیروهای ایران از این منطقه دور بمانند.
اصلیترین محور برای فتح تنگه پاتاق، محور خانقین - قصر شیرین - سر پل ذهاب بود. لشکر 8 پیاده مکانیزه ارتش عراق با هدف تصرف تنگه پاتاق از سمت تنگه باویسی در شمال غرب سرپل ذهاب و شمال دشت ذهاب وارد منطقه شد. آنها بر سر راه خود مانع قابل توجهی نمیدیدند؛ به جز رزمندگانی که به طور پراکنده به مقابله با یگانهای زرهی عراق میپرداختند.[6]
حضور یگان هایی از ارتش عراق در دشت ذهاب و ارتفاعات گامیشان از یک سو و حضور ضدانقلاب در این منطقه از سویی دیگر، تنگه پاتاق را ناامن کرده بود. بر این اساس نیروهای سپاه پاسداران، برای تأمین امنیت و پاکسازی تنگه پاتاق و ارتفاعات شمالی آن وارد عمل شدند؛ عملیات پاتاق – ریجاب، ۷ مهر ۱۳۵۹ در سه مرحله اجرا شد؛ ابتدا شمال پاتاق تا ریجاب از ضدانقلاب پاکسازی شد. در مرحله دوم رزمندگان بیشتری وارد عمل شدند و تا ارتفاعات دالاهو را پاکسازی کردند. در آخرین مرحله نیز با ایجاد خطوط پدافندی در «چناره» و «گاره»، امنیت لازم در شمال پاتاق برقرار شد. بدین ترتیب پاتاق و سرپل ذهاب از نفوذ ضدانقلاب در امان ماند و نیروهای خودی به خطوط پدافندی عراق نزدیکتر شدند و تهدید ارتش عراق برای دستیابی به تنگه پاتاق را کاهش دادند.[7]
همزمان با هجوم سراسری مجدد ارتش عراق به استان خوزستان در پایان جنگ تحمیلی، منافقین با پشتیبانی ارتش عراق ضمن عبور از سرپل ذهاب از تنگه پاطاق نیز گذشتند و خود را به اسلامآباد رساندند. در مقابل، با اجرای موفق عملیات مرصاد و انتقال هوایی نیروها توسط بالگردهای هوانیروز ارتش به اطراف گردنه پاطاق، منافقین به سرعت از این گردنه عقبنشینی کردند.
اگرچه پاطاق در جنگ تحمیلی به اشغال دشمن در نیامد، اما در خلال جنگ، بارها مورد حمله هوایی و توپخانهای دشمن واقع شد، آسیبهای فراوانی دید و دروازه شهادت نام گرفت. [8]
اکنون پروژه تعریض و احداث تونل در مسیر اسلامآباد غرب به سرپل ذهاب در محدوده گردنه پاتاق در دست اقدام است؛ این محور به دلیل تردد زائران عتبات در ایام اربعین امام حسین «ع»، توسعه اقتصادی منطقه، ترانزیت کالا و گسترش گردشگری اهمیت دارد. [9]
[1]. پورجباری، پژمان، اطلس جغرافیای حماسی - کرمانشاه در جنگ، ج 3، تهران، بنیاد حفظ آثار و نشر ارزشهای دفاع مقدس، 1392، ص 104 تا 106.
[2]. شیرعلینیا، جعفر و محمدجواد اکبرپور، ارتفاع سخت (روایت قصرشیرین، سرپل ذهاب و گیلان غرب)، تهران، فاتحان، 1391، ص 49 و 50.
[3]. دری، حسن، اطلس راهنما ـ کرمانشاه در جنگ، ج 7، تهران، مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ سپاه، 1384، ص 82.
[4]. پورجباری، پژمان، همان، ص 106.
[5]. دری، حسن، همان، ص 82 .
[6]. کرمی، علی، روز نهم - خاطرات اولین اعزام رزمندگان استان البرز به جبهههای سرپل ذهاب، کرج، حنظله، 1395، ص 11 و 12.
[7]. دری، حسن، همان، ص 90.
[8]. پورجباری، پژمان، همان، ص .106
[9]. سایت تین نیوز، https://www.tinn.ir/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%DA%A9%D8%B1%D9%.
