مفاهیم و اصطلاحات
موسیقی دفاع مقدس
سجاد نادریپور
2 Views
در دوران دفاع مقدس، موسیقی در روحیه دادن به رزمندگان جبههها و مردمِ شهرهای در معرضِ حملات هوایی، اعلام همدردی و تسلیت به خانوادههای شهدا و ایجاد انگیزه برای اعزام به جبهه در افرادی که در شهرها زندگی میکردند، نقش داشت.
همزمان با مبارزات مردم ایران در جریان پیروزی انقلاب اسلامی در سال 1357، ترانهسرایان و خوانندگان در قیاس با سایر هنرمندان زودتر به موج انقلاب پیوستند و آثاری متناسب با شرایط انقلاب تولید کردند که سرودهای «برخیزید»، «خمینی ای امام»، «ایران ایران»، «بوی گل سوسن و یاسمن آید»، «رسالت محمد»، «بهمن خونین جاویدان»، «آمریکا آمریکا ننگ به نیرنگ تو»، «بهاران خجسته باد»، «به لاله در خون خفته» و «یار دبستانی من» از آن جملهاند.[1]
در دوران دفاع مقدس، از انواع موسیقی بهره برده شد. موسیقی بدون کلام و به ویژه "مارش"های نظامی یکی از انواع موسیقیها بود. مارش نظامی دارای آهنگی پرطنین با تمهای حماسی است که برای تهییج سربازان به کار میرود. مبنای این نوع موسیقی را میتوان ریتمهایی دانست که برای اعلام دستورهای مختلف به واحدهای پیاده و سواره نظام در حین نبرد، صادر میشد. در دفاع مقدس، این قسم از موسیقی (مارش نظامی) بسیار استفاده میشد. مهمترین آنها، مارش اعلام عملیات بود که از رادیو و تلویزیون پخش میشد.
موسیقی با کلام نوع دیگری از موسیقی بود. با شروع جنگ تحمیلی، روند ساخت موسیقی حماسی با درونمایه دفاع مقدس آغاز شد. قطعه «نینوا» ساخته حسین علیزاده، جزو اولین آثاری است که در این حوزه تولید و منتشر شد. محمدرضا لطفی و شهرام ناظری، از دیگر هنرمندان پیشرو در ساخت و اجرای موسیقی دفاع مقدس بودند که قطعات «کجائید ای شهیدان خدایی، «ای برادر»، «شهید» و «ظفر»، از جمله آثار مشترک این دو هنرمند است.[2] این نوع موسیقی، ابتدای جنگ در امتداد سرودهای دوران انقلاب اسلامی و غالباً با همان سبک و سیاق تولید میشد، اما به تدریج فرم موسیقایی آن منسجمتر و محکمتر شد و از خوانندگان حرفهای به همراه گروه همسرایان (کُر) استفاده شد. از سرودها و آهنگهای حماسی این دسته، میتوان به سرودهایی به خوانندگی رشید وطندوست و اسفندیار قرهباغی اشاره کرد. مضمون و محتوای کلامی این نوع موسیقی، اشعار مذهبی و ملّی بود که برای تقویت روحیه مردم و رزمندگان، به ویژه تشویق مردم به استقامت و جهاد مقدس تنظیم میشد.[3] در میان قطعاتی که در گونههای مختلف موسیقی دفاع مقدس شکل گرفتند، آثار پاپ با ترانههای مردمی، فراگیرتر بودند. از این قطعات میتوان به سرود «این پیروزی خجسته باد» با صدای «محمد گلریز» اشاره کرد. در آن دوران این سرودها یا به صورت تکخوان یا به صورت گروه همسرایان (کُر) یا تکخوان و گروه همسرایان با نوای موسیقی اجرا میشدند. در کنار موسیقی پاپ، موسیقی محلی نیز که از گویشها و زبانهای نقاط مختلف ایران الهام گرفته بود و احساسات مردم را بازگو میکرد، مورد استقبال قرار گرفت.[4]
سمفونی از دیگر سبکهای موسیقی است؛ سمفونی «نوروز در سنگر» با اجرای گروه کر صدا وسیما به آهنگسازی امیرفرشید رحیمیان با موضوع دفاع مقدس در دوران جنگ تحمیلی تولید شد. سمفونی «شهید» با آهنگسازی شاهین فرهت و «خرمشهر عزیز» اثر مجید انتظامی نیز از مشهورترین تولیدات موسیقی دفاع مقدس بعد از جنگ تحمیلی، در این سبک ساخته شده است. آثار سمفونیک با ساختار سمفونیک غرب، در دوران جنگ تحمیلی به نسبت دیگر آثار موسیقایی کمتر ساخته شد، اما همان تعداد اندک هم به شکل موسیقی سمفونی که در غرب ارائه میشود، ساخته نشد. در این دوره، هنرمندان از سازبندی ارکستر سمفونیک یا ارکستر بزرگ که گاهی یک یا دو ساز سنتی ایرانی هم در آن وجود داشت استفاده میکردند.[5]
تأسیس مرکز موسیقی حوزه هنر و اندیشه اسلامی (حوزه هنری سازمان تبلیغات اسلامی) در سال 1360 و همزمانی آن با سالهای جنگ تحمیلی، موجب شد تا تولیدات موسیقی با مضمون دفاع، بیشتر مورد توجه این مرکز قرار گیرد؛ دو آلبوم «نینوا 1» و «نینوا 2»، به خوانندگی حسامالدین سراج توسط این مرکز منتشر شد. تصنیف «شهر خون» و «همپای جلودار»، دو قطعه دیگر از حسامالدین سراج است که در دهه 60 و با مضمون دفاع مقدس منتشر شد.[6]
از دیگر بخشهای موسیقی دفاع مقدس، «موسیقی فیلم» است که هنرمندانی مانند مجید انتظامی، فریدون شهبازیان، محسن نفر، آریا عظیمینژاد و محمدرضا علیقلی، آثاری مانند «رهایی»، «عقابها»، «بلمی به سوی ساحل»، «از کرخه تا راین»، «بوی پیراهن یوسف»، «آژانس شیشهای»، «آخرین پرواز»، «پوتین»، «گذرگاه»، «دوئل» و «حمله به اچ 3» در طول دفاع مقدس و بعد از آن تولید کردند.[7]
نوحهها و موسیقی حماسی ـ مذهبی نیز از دیگر بخشهای موسیقایی در دوران دفاع مقدس بود. این نوع موسیقی گرچه در ظاهر کمتر شاخصههای موسیقی را دارد، اما مهمترین، گستردهترین و تأثیرگذارترین نوع موسیقی در دوران جنگ تحمیلی بود که به ویژه در جبهههای نبرد، رواج و محبوبیت داشت. این نوع موسیقی در واقع کلام آهنگینی بود که بدون هیچ نوع سازی تنظیم میشد و گاهی با سازهایی که در عزاداری ماه محرم و صفر به کار میرود، همراه میگردید. مبنا و اساس این نوع موسیقی (حماسی ـ مذهبی)، نوحههای عزاداری امام حسین(ع) بود که به دلیل ریشهدار بودن در فرهنگ مردم مسلمان ایران، به مؤثرترین و گستردهترین نوع موسیقی دوران جنگ تحمیلی تبدیل شد.[8]
بعد از گذشت 6 ماه از جنگ، برای تقویت روحیه رزمندگان نوع دیگری از موسیقی در جبههها شکل گرفت که ابتدا با فرم نوحهخوانی ارائه شد، اما به تدریج حالتی حماسی پیدا کرد؛ نخستین اقدام در این زمینه توسط صادق آهنگران بود. او با نوحه «ای شهیدان به خون غلتان خوزستان درود» پایه نوعی موسیقی حماسی و نوحه را بنا نهاد که با استقبال عمومی مواجه شد، چرا که ساختار موسیقایی آثار اینچنینی، گیرا بود و گوش هر شنوندهای را برای ایجاد نوعی آرامش خاطر به خود جلب میکرد. آهنگران در تمام طول جنگ با «ای لشکر صاحب زمان»، «با نوای کاروان» و... که بر اساس سرودههای یک شاعر دزفولی شکل گرفت، نوعی موسیقی جنگی را خلق کرد. بعد از آهنگران، غلامعلی کویتیپور با الهام و الگوبرداری از آهنگهای محلی بوشهر، این روند را ادامه داد و هر دو در کنار هم به ترویج چنین موسیقی در جبههها پرداختند. آهنگران بیشتر از ملودیهای دزفول، شوشتر، بختیاری و دیگر نواحی جنوبی ایران بهره میگرفت و کویتیپور منحصراً به نغمات منطقه بوشهر توجه داشت. در کنار کویتیپور و آهنگران، حسین فخری و حاج منصور اصفهانی نیز در این زمینه فعالیت داشتند.[9]
در دوران جنگ تحمیلی، صداوسیما نیز در ترویج موسیقیهای مرتبط با دفاع مقدس نقش داشت و علاوه بر پخش نوحههایی که در جبههها خوانده میشد، قطعاتی از هنرمندان پخش میکرد؛ قطعه «شهید» و «کجایید ای شهیدان خدایی» از آن دسته است. صداوسیما علاوه بر پخش موسیقیهای ساخته شده، خود نیز - چه در طول جنگ و بیشتر بعد از آن - در زمینه دفاع مقدس موسیقی تولید کرد که قطعاتی چون «دلاوران» به آهنگسازی شهرام منظمی و خوانندگی علی دلفانی، «قهرمانلار» به آهنگسازی کامبیز رحیمی و خوانندگی رشید وطندوست، «خاک خوزستان» به آهنگسازی جمشید برازنده و خوانندگی جمشید نجفی، «سرود خرمشهریها» به آهنگسازی احمدعلی راغب و خوانندگی داوود فراهانی، «یاد یاران» به آهنگسازی علی بکان و خوانندگی ودود موذنزاده، «فروغ جاوید» به آهنگسازی علی بکان و خوانندگی اسفندیار قرهباغی، «شهیدان راه عشق» به آهنگسازی حسن ریاحی و خوانندگی هومن جاوید، «رزمآوران» به آهنگسازی علی رحیمیان و خوانندگی سیامک علیقلی، «سبکبالان» به آهنگسازی مهرداد دلنوازی و خوانندگی جمالالدین منبری از آن جملهاند.[10]
ساخت موسیقی دفاع مقدس، در سالهای پس از جنگ نیز ادامه یافت و آثاری با این موضوع ساخته شد؛ سمفونی «فلکالافلاک» و نغمه «دایهدایه وقت جنگه» اثر کامبیز روشنروان، سمفونی «خرمشهر، ایثار، صلح» و «این فصل را با من بخوان» به آهنگسازی مجید انتظامی، سمفونی شماره 10 «شهید» اثر شاهین فرهت، سمفونی «اروندرود» و «سرداران» به آهنگسازی محمدسعید شریفیان، آلبوم «شب عاشقی» با شعر و صدای پرویز بیگی حبیبآبادی و آهنگسازی امید فتحاللهی، آلبوم «سرزمین مهربانی» با شعر حامد حسینخانی، صدای مجید حسینخانی و آهنگسازی پیروز ارجمند از این دست آثار هستند.[11]
جشنواره «موسیقی مقاومت» و جشنواره منطقهای «نواهای حماسی دفاع مقدس» از شاخصترین رویدادهای مرتبط با دفاع مقدس هستند که پس از پایان جنگ تحمیلی، به معرفی آثار جدید در حوزه موسیقی مقاومت و دفاع مقدس میپردازند.[12]
[1]. محمدی، شهرزاد، «میراث گوشنواز؛ نگاهی به ماندگارترین و خاطرهانگیزترین سرودهای انقلابی»، ماهنامه سرو، بهمن 1400، ش 36، ص 52-47.
[2]. رجبی، محمدمهدی، «میگذرد کاروان؛ کوک ساز بزرگان موسیقی برای دفاع مقدس»، ماهنامه سرو، مهر 1400، ش 32، ص 49؛ مرکز اسناد و تحقیقات دفاع مقدس، https://defamoghaddas.ir/index.php/%D9%BE%D8%B1%D8%B3%D8%B4-%DXQ==.
[3]. مرکز اسناد و تحقیقات دفاع مقدس، همان.
[4]. رجبی، محمدمهدی، همان، ص 51.
[5]. همان، ص 49 و50؛ سایت صدای جمهوری اسلامی ایران، https://music.iranseda.ir/detailsAlbum/?VALID=TRUE&g=183241.
[6]. رجبی، محمدمهدی، همان، ص 51.
[7]. همان، ص 50 و51.
[8]. مرکز اسناد و تحقیقات دفاع مقدس، همان.
[9]. رجبی، محمدمهدی، همان، ص 51.
[10]. همان.
[11]. همان، ص 50؛ خبرگزاری دفاع مقدس، «معرفی 4 قطعه موسیقی دفاع مقدس»، https://defapress.ir/fa/news/3731/%D9%85%D8%B9%D8%B1%D9%81%DB%8C-4-%D.
[12]. سایت نورمگز، https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/195361/%D8%AF%D9%88%D9%85%DB%8C%D9%86-% ؛ خبرگزاری دفاع مقدس، «مشارکت بیش از 30 درصد استانها در جشنواره موسیقی مقاومت»، https://defapress.ir/fa/news/2058/%D9%85%D8%B4%D8%A7%D8%B1%DA%A9%D8%AA-%.
