مفاهیم و اصطلاحات
وصیتنامه
سجاد نادریپور
13 Views
در جنگ تحمیلی، رزمندگان قبل از آغاز هر عملیات، متن وصیتنامه خود را نوشته یا تجدید میکردند و آن را در بین وسایل خود میگذاشتند یا به امانت به واحد تعاون یگان خود تحویل میدادند.
یکی از سنتهای رایج در میان رزمندگان در طول هشتسال دفاع مقدس، نوشتن وصیتنامه بود که بر گرفته از مبانی ارزشی و اعتقادی آنان و مبتنی بر آیات قرآن مجید[1] و احادیث معصومین «ع»[2] است. وصیتنامه سندی مکتوب و بعضاً ضبطشده در نوار یا فیلم، شامل سفارشهای شهید به اعضای خانواده، دوستان، همرزمان و جامعه است که اعتقادات شهید را نیز حکایت میکند. وصیتنامه شهدا مهمتهرین اسناد نوشتاری جنگ و بخشی از ادبیات دفاع مقدس هستند که از سر پایبندی اعتقادی و با وجوه زیباشناختی در قالب انواع متون ادبی نگاشته شدهاند و میکوشند در سطور وصایا برای مخاطبان تبیین کنند که چرا و با چه نیرویی در جبهه حضور یافتند و توقع آنان از بازماندگان و نسلهای آینده چیست.[3]
به طور معمول، هرگاه قرار بر انجام عملیاتی میشد، در میان رزمندگان کاغذهای مخصوصی توزیع میشد تا آنها وصیتنامه بنویسند.[4] برخی نیز با ضبط صوت خود وصیتنامه به یادگار میگذاشتند.[5] این وصایا در شرایطی نوشته میشد که افراد از همه قیدها و تعلقات دنیوی رها شده بودند و به همین دلیل انگیزه ناب و ایمان زلال و معنوی در وصایای آنان متجلی بود.[6]
وصیتنامههایی که در شرایط خاص روحی و در آستانه آغاز عملیات و احتمال شهادت، با شور و حال عارفانه نوشته میشد، بر محتوای آن نیز اثر میگذاشت؛ هر لحظه ممکن بود نویسنده این کلمات به شهادت برسد. البته برخی رزمندگان وصیتنامه خود را در روزهای پیش از عملیات و در فرصت مناسب مینوشتند که در مقایسه با سایر وصیتنامهها، منسجمتر و طولانیتر بود. البته در وصیتنامههای رزمندگان، گاهی درباره مسائل مادی و توصیههایی درباره اموال شخصی نیز وجود داشت.
از لحاظ شکلی، وصایای شهدا از الگوی معینی پیروی میکنند؛ مقدمه (آیات قرآن کریم و روایات معصومین «ع»، درود و سلام بر رسول خدا «ص» و ائمه «ع»، درود بر امام خمینی و شهیدان، شهادت به یگانگی خدا و...)؛ زمینهسازی (نصیحت و ارشاد، ترسیم آرمانهای انقلاب، مناجات و...)؛ وصیت (وصیت به خانواده، به ملت و ...)؛ مؤخره (شعار، سفارشهای کلی، مناجات، تذکر ادای تکالیف دینی قضا شده مثل نماز، روزه و...)؛ و نام و نام خانوادگی و امضا (نام و نام خانوادگی، تاریخ، دعا یا شعار، امضا). البته این الگو در وصایای مختلف، گاه متفاوت است و در موارد معدودی نیز از این الگو پیروی نشده است. البته بعضی از وصیتنامهها گاه مفصل یا مختصرتر است. گاه نیز مقدمهای مفصل و مؤخره یا وصیتی مجمل و گاه تمام عناصر وصایا در آن وجود دارد.[7]
از لحاظ محتوایی نیز، تأکید بر رهبری امام خمینی (ره) و لزوم پشتیبانی از ولایت فقیه و شخص ولی فقیه، اشاره به واقعه کربلا و شهادت امام حسین «ع»، خطر استکبار جهانی و در رأس آن آمریکا و لزوم استکبارستیزی، توصیه به رعایت حجاب و الگو قرار دادن زندگی حضرت فاطمه «س» و حضرت زینب «س» توسط زنان و دختران، توصیه به مادرانشان برای گریه نکردن در شهادت فرزند و گریستن برای امام حسین «ع»، دعوت به شرکت در نماز جماعت و نماز جمعه، نفی وابستگی به زندگی دنیایی و فرصت دانستن حضور در دفاع مقدس برای پاک شدن از گناهان دنیوی، از جمله محوریترین مطالب آمده در وصیتنامه شهداست؛ پرتکرارترین آن نیز، پیروی از ولایت فقیه و امام خمینی (ره) است.[8]
از نگاه ادبی، در بیشتر وصیتنامهها، وجود یک احساس و یک موسیقی خاص و صنایع ادبی نظیر تشبیه، استعاره، مجاز، استفاده از صور خیال، زبان شاعرانه و ... به چشم میخورد. جملهها نیز اکثراً کوتاه است.[9]
مطالعه وصیتنامه شهدا، مورد تأکید امام خمینی (ره) و آیتالله خامنهای بوده است. امام در سخنرانی خود به مناسبت شهادت دکتر مصطفی چمران، با گلایه از نیروهای ملی- مذهبی و بعضاً متدینینی که با نگاه سطحی به حوادث، جنگ با رژیم بعث و برخورد با ضدانقلاب داخلی را تخطئه کرده و به مسئولین ایراد میگرفتند، توصیه کردند وصیتنامه شهدا را بخوانند: «این وصیتنامههایی که این عزیزان مینویسند مطالعه کنید. پنجاه سال عبادت کردید و خدا قبول کند، یک روز هم یکی از این وصیتنامهها را بگیرید و مطالعه کنید و تفکر کنید».[10]
آیتالله خامنهای نیز وصیتنامه شهدا را منشور معنوی کشور دانستند که حاوی آرمانهای یک ملت و پیروی از آنها، زمینهساز سعادت جامعه است: «منشور رسمی و قانونىِ انقلاب و کشور عبارت است از قانون اساسی ما. همه چیزهایی که برای اداره امور ملت لازم است، به شکل متین و مستحکمی در این منشور وجود دارد. منشور معنوی انقلاب هم وصیتنامه امام و وصیتنامههای شهداست. این وصیتنامهها را بخوانید و ببینید شهدا که در میدان جنگ جان خود را فدا کردند، برای چه فدا کردند و دنبال چه بودند. مگر میشود از مجموعه فداکاریها و آرمانهای یک ملت، کسی به این آسانی دست بشوید!؟ اینها راه ماست، اینها مایههای سعادت ماست که باید دنبال کنیم».[11]
تا کنون 53000 وصیتنامه شهدای هشت سال دفاع مقدس در نهادهای فرهنگی گردآوری شده است.[12]
کتابهای پنجاه سال عبادت، گزیده موضوعی وصیتنامه شهدا (در موضوعات حجاب، بسیج، ولایت فقیه، امر به معروف و نهی از منکر، امام زمان «عج»)، وصیتنامه کامل شهدای کشور، وصیتنامه شهدا نوشته امید محمدی و سبک زندگی اسلامی در وصیتنامههای شهدای ۸ سال دفاع مقدس نوشته داود زادهعلی از جمله آثاری هستند که درباره وصیتنامه شهدا به چاپ رسیدهاند.
[1]. قرآن مجید ، سوره بقره، آیه 180 و182؛ سوره مائده، آیه 106.
[2]. وسائلالشیعه، کتاب الوصایا باب ۱، حدیث ۸؛ تفسیر قمی، ج ۱، ص ۶۵؛ آقایی، حسین، تحلیل ساختاری و محتوایی وصیتنامههای شهدای دفاع مقدس، پایاننامه دوره کارشناسی ارشد رشته زبان و ادبیات فارسی دانشگاه اصفهان، 1390، ص 16.
[3]. نظری، محمود، تحلیل مبانی فلسفی وصیتنامه شهدای دانشجوی دوران دفاع مقدس، رساله دکتری تخصصی Ph.D رشته فلسفه تعلیم و تربیت (تربیت اسلامی) دانشگاه پیام نور (مرکز تهران جنوب)، 1398، ص 16 و17.
[4]. آقایی، حسین، همان، ص 16.
[5]. اکبری، منوچهر، آثار و اسناد شهدا و ایثارگران (وصیتنامه کامل شهدای استان همدان - دفتر اول)، ج 34، تهران، نشر شاهد، 1395، ص 19 و 18.
[6]. همان، ص۱5.
[7]. اکبری، منوچهر، همان، ص 17 و 18؛ آقایی، حسین، همان، ص16.
[8]. ربیعی، علی و امیرحسین تمنایی، «تحلیل گفتمان وصیتنامه شهدای جنگ تحمیلی»، فصلنامه مطالعات جامعهشناختی، دوره 20، ش 2، پاییز و زمستان 1392، ص 175، 176، 180.
[9]. آقایی، حسین، همان، ص 19.
[10]. موسویالخمینی، روحالله، صحیفۀ امام خمینی (ره)، ج 14، تهران، مؤسسۀ تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره)، 1378، ص 494ـ482.
[11]. پایگاه اطلاعرسانی دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیتالله العظمی سیدعلی خامنهای، «بیانات در خطبههای نمازجمعه 01/09/1380»، https://khl.ink/f/3155.
[12]. خبرنامه دانشجویان ایران، «وصیتنامه53000 شهید چاپ میشود»، https://iusnews.ir/fa/news-details/148136/.
