اشخاص

یاسر عرفات

سجاد نادری‌پور
2 Views

محمد یاسر عبدالرحمن عبدالرئوف عرفات القدوه‌الحسینی معروف به یاسر عرفات، سیاستمدار، نظامی فلسطینی و مؤسس سازمان آزادی‌بخش فلسطین بود که در جریان جنگ تحمیلی، به حمایت از رژیم بعث عراق پرداخت.

محمد یاسر عبدالرحمن عبدالرئوف عرفات القدوة الحسینی ملقب به ابوعمار و مشهور به یاسر عرفات، مرداد ۱۳۰۸ در بیت‌المقدس به دنیا آمد و تا سال ۱۳۲۱ ش در این شهر بود و پس از آن به مصر رفت.[1]

عرفات در سال اول دانشجویی، در زمان جنگ عرب‌ها با اسرائیل در سال ۱۳۲۷، مطالعات خود را در دانشگاه رها کرد و با کامل کردن دوره آموزش نظامی برای مبارزه به نوار غزه رفت.[2] وی پس از بازگشت به دانشگاه، در سال ۱۳۳۱ به ریاست اتحادیه دانشجویان فلسطین انتخاب شد.[3]

او در سال ۱۳۴۰ش و پس از فارغ‌التحصیلی در دانشگاه، سازمان فتح را با هدف جنگ مسلحانه علیه اسرائیل تأسیس و مجله‌ای به نام «فلسطیننا» را به ‌عنوان ارگان رسانه‌ای این سازمان راه‌اندازی کرد.[4] در سال ۱۳۴۸، الفتح به سازمان آزادی‌بخش فلسطین (ساف) ملحق شد و عرفات که رئیس فتح بود، خود به ریاست (ساف) نیز انتخاب شد.[5]

در دوران پهلوی، عرفات از مبارزان مخالف حکومت پهلوی حمایت می‌کرد. در سال 1353، پس از ملاقات با اکبر هاشمی رفسنجانی در لبنان، به وی اجازه داد برای ایجاد هماهنگی میان نیروهای مبارز ایرانی و مجاهدان فلسطینی، همراه امام موسی صدر، از اردوگاه‌های آموزشی فلسطینیان در لبنان بازدید کنند.[6]

پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران در ۲۲ بهمن ۱۳۵۷، وی اولین میهمان خارجی انقلاب بود که ۲۸ بهمن ۱۳۵۷ به همراه یک هیئت فلسطینی به ایران آمد و همان روز با امام ‌خمینی دیدار کرد. با حضور عرفات در ایران، نخستین سفارت فلسطین در جهان در محل سابق سفارت رژیم صهیونیستی در تهران افتتاح شد و او معاون سیاسی‌اش هانی الحسن را به ‌عنوان سفیر معرفی کرد.[7]

تمرکز اصلی عرفات در طول سال‌های دهه 60 شمسی، ایفای نقش میانجی در جنگ تحمیلی عراق علیه ایران بود. عرفات ابتدای سال 1359 و چند ماه پیش از آغاز جنگ تحمیلی، درحالی‌که نشانه‌های آغاز درگیری نظامی میان دو کشور نمایان شده بود، به ایفای نقش میانجی پرداخت و کوشید از بروز جنگ میان دو کشور همسایه خودداری کند. عرفات روز 16 فروردین 1359، اعلام کرد تمایل دارد از نفوذ خود در عراق و ایران استفاده کرده و به اختلافات درازمدت میان این دو کشور پایان دهد.[8]

عرفات 22 فروردین 1359، در موضع‌گیری مشابهی اعلام کرد کوشش وسیعی خواهد کرد تا بحران تهران - بغداد برطرف شود و به همین منظور، قرار است در رأس هیئتی فلسطینی به ایران و کویت سفر کند.[9]

اول اردیبهشت 1359 خبرگزاری رسمی کویت اعلام کرد یاسر عرفات به‌ عنوان پیش‌درآمد میانجی‌گری میان ایران و عراق، به دعوت شیخ سعد آل‌عبدالله ولیعهد کویت، به این کشور سفر خواهد کرد. عرفات در کوششی برای تخفیف جنگ میان دو همسایه، دو تن از مشاوران خود را نیز به تهران و بغداد فرستاد تا با ابوالحسن بنی‌صدر رئیس‌جمهور ایران و صدام‌حسین رئیس‌جمهور عراق، ملاقات کنند. عرفات پس از سفر به کویت، به تهران و بغداد نیز سفر کرد.[10]

بااین‌حال، این سفرهای دیپلماتیک به نتیجه نرسید و سرانجام عراق به مرزهای ایران لشکر کشید. با شروع جنگ تحمیلی، یاسر عرفات سعی در ادامه دادن نقش خود به‌عنوان میانجی میان دو کشور داشت. عرفات، تنها دو هفته پس از آغاز جنگ به بغداد رفت و در دیدار با صدام،‌ وی را همچون یک برادر به گرمی در آغوش گرفت و نقشش را در مسائل منطقه‌ای مورد ستایش و تمجید قرار داد. ستایش عرفات از نقش صدام در امور منطقه‌ای، به‌طور غیرمستقیم به معنای اعلام پشتیبانی از جنگی بود که وی به تازگی، علیه ایران به راه انداخته بود. این موضع‌گیری به آنچه برخی آن را دورة ماه عسل در روابط ایران و ساف می‌دانستند، پایان داد. به تدریج و در طول سال‌های بعد، ایران و ساف با موضع‌گیری علیه یکدیگر هرچه بیشتر از هم دور شدند،‌ به‌طوری‌که اندک روابط باقیماندۀ دو طرف نیز در سال 1363 از هم گسست. در این سال، جمهوری اسلامی با انتشار بیانیه کوتاهی، ساف را به اتخاذ مواضع غیراصولی در قبال ایران متهم و بر همین اساس، از صدور روادید برای نمایندگان ساف به منظور شرکت در جشن‌های ششمین سالگرد پیروزی انقلاب اسلامی خودداری کرد.[11]

هنگامی که جنگ ایران و عراق آغاز شد، رهبری ساف نسبت به پیامدهای آن ابراز نگرانی کرد. از دیدگاه این سازمان، مهم‌ترین پیامدهای نامطلوب جنگ، عبارت بودند از: انحراف افکار عمومی جهان از مناقشه فلسطین و اسرائیل، نابودی توانایی‌ها و امکانات نظامی و اقتصادی دو کشور مخالف اسرائیل و مدافع آرمان‌های فلسطینیان، ضربه به وحدت اعراب در مقابل اسرائیل.[12]

نگرانی و ناخشنودی عرفات از وقوع جنگ میان ایران و عراق باعث شد تا وی در آغاز کار، بی‌طرفی ساف را اعلام و کوشش کند بحران در روابط دو کشور با میانجی‌گری حل شود. عرفات در 2 مهر 1359، با مقامات بلندپایة عراق و سه روز بعد، با رئیس‌جمهور و نخست‌وزیر ایران ملاقات کرد تا آنها را نسبت به پذیرش میانجی‌گری متقاعد کند. پیشنهاد ساف این بود که عراق در اسرع وقت، نیروهایش را از خاک ایران بیرون بکشد و ادعاهای ارضی‌اش را تا حل مباحث مورد اختلاف به تعویق بیندازد. در مقابل، ایران نیز انجام مذاکره در یک کشور بی‌طرف را با حضور یک کشور ثالث بپذیرد، اما ایران این پیشنهاد را نپذیرفت. مقامات ایرانی خواهان خروج بی‌قید و شرط نیروهای عراق از خاک کشورشان بودند و چنین چیزی در پیشنهادهای مطرح‌شده ساف وجود نداشت.[13]

رد پیشنهاد میانجیگری و ادامه یافتن جنگ، ساف را در وضعیت دشواری قرار داد؛ زیرا از یکسو، ایران از رهبر ساف می‌خواست تا عراق را به‌ عنوان کشور متجاوز محکوم کند و از سوی دیگر، عراق فشار می‌آورد تا به منظور تقویت همبستگی و وحدت عربی، رهبر ساف جانب برادران عربش را بگیرد؛ بنابراین، در این شرایط، حمایت از هر یک از دو طرف درگیر به معنای از دست دادن کمک‌های دیگری و اعلام بی‌طرفی نیز با توجه به توقعات عراق و ایران از ساف تقریباً به معنای از دست دادن کمک‌های هر دو کشور بود. در چنین چشم‌اندازی، رهبری ساف حمایت از عراق را در دستور کار قرار داد. در آغاز، این حمایت‌ها غیرمستقیم بود؛ مانند اظهاراتی که ساف دو هفته پس از جنگ در دیدار با صدام در بغداد عنوان کرد و در آن،‌ از نقش وی در امور منطقه‌ای ستایش نمود، اما به تدریج، به‌ویژه پس از اینکه ایران در جبهه‌های جنگ به موفقیت‌های چشم‌گیری مانند بازپس‌گرفتن خرمشهر دست یافت و اقداماتی برای به حاشیه راندن جریان اصلی ساف به رهبری عرفات انجام داد، رهبری ساف نیز در صف حامیان بی‌قیدوشرط عراق قرار گرفت. البته، با توجه به مسائل و مشکلات بی‌شماری که سازمان آزادی‌بخش فلسطین با دشمن صهیونیستی داشت،‌ حمایت‌هایش از عراق از حد الفاظ و عبارات لفظی فراتر نرفت و این حمایت‌ها تغییر چندانی در روند جنگ به نفع عراق ایجاد نکرد.[14]

یاسر عرفات در اجلاس کشورهای عضو جنبش عدم تعهد در هراره (پایتخت زیمباوه) در شهریور 1365، در گفتگویی بدون اشاره به تجاوز عراق به ایران، خطاب به مقامات ایرانی گفت: «اجلاس سران غیرمتعهدها در خاتمه دادن به جنگ ایران و عراق مسئولیتی اساسی دارد و باید ایران را به قبول میانجیگری واقعی تشویق کند. این جنگ دیوانه‌وار است و فلسطینی‌ها خود را بزرگترین بازندۀ جنگ ایران و عراق می‌دانند. من به ایرانی‌ها می‌گویم کافی است، کافی است، کافی است. ما غیرمتعهدها برای این جنگ بهای بسیار سنگینی پرداخته‌ایم».

عرفات در سخنرانی خود در اجلاسیه نیز با خطاب قرار دادن رئیس‌جمهور وقت ایران، گفت: «پیشنهادهای میانجیگری را که از سوی جنبش عدم تعهد، سازمان ملل و سازمان کنفرانس اسلامی به شما شده است، بپذیرید. تمام تفنگ‌ها باید به ‌سوی دشمنان مشترکمان، یعنی رژیم‌های پرتوریا و تل‌آویو گرفته شود».

این اظهارات باعث شد تا آیت‌الله خامنه‌ای که به‌ عنوان رئیس‌جمهور ایران در اجلاسیه شرکت کرده بودند، در پاسخ به سخنان او در بخشی از سخنرانی خویش بگویند:... انتظار می‌رفت که ایشان در سخنرانی دیروز صبح، از توفیقاتی که ملت فلسطین در مبارزه با تجاوزگری‌های رژیم صهیونیستی به دست آورده صحبت می‌کردند تا اینکه دیگران را به حمایت از تجاوز ترغیب کنند... متأسفانه همین بینش باعث شده است که فلسطین پس از چهار دهۀ‌ طولانی هنوز قربانی تجاوز است... اگر ایشان این روش شکست‌خورده و سیاست تسلیم و سازش با متجاوز را برای فلسطین تجویز می‌کند، بهتر است از توصیۀ آن به دیگران به‌ طور جدی احتراز کند».[15]

با وجود تنش میان عرفات و مقامات ایرانی، وی از اشخاصی بود که در طول سال‌های جنگ، تلاش‌ بسیاری برای پایان جنگ داشت.[16]

1 خرداد 1361، عرفات در دیدار با ایندیرا گاندى و سخنرانی در دهلی نو، از هند خواست به تلاش‌هایش در جنبش غیرمتعهدها براى پایان دادن به جنگ ادامه دهد.‌‌[17] 3 خرداد 1361 نیز، در دیدار با رئیس‌جمهور پاکستان، از وى و دیگر اعضاى کمیته صلح سازمان کنفرانس اسلامى خواست تا براى پایان بخشیدن به این جنگ فعالیت‌هاى خود را افزایش دهند.‌‌[18]

عرفات همچنین در جلسه کمیته حسن نیت سازمان کنفرانس اسلامی که در 15 خرداد 1361، با حضور رئیسان جمهورى پاکستان، بنگلادش، گامبیا، نخست‌وزیر ترکیه، وزیران امور خارجه سنگال و مالزى و حبیب شطى دبیرکل سازمان کنفرانس اسلامى تشکیل شده و برقراری صلح میان ایران و عراق را برعهده گرفته بود نیز حضور داشت.‌‌[19]‌و‌[20]

عرفات در 25 آبان 1364، تلاش کرد با آشتی دادن سوریه و عراق، زمینه را برای برقراری صلح میان عراق و ایران فراهم کند.‌‌[21]

وی همچنین در 9 آذر 1364، با قطر به‌ عنوان عضوی از اعضای کشورهای شورای همکاری خلیج [فارس] برای برقراری آتش‌بس میان ایران و عراق وارد مذاکره شد.‌‌[22]

یاسر عرفات در جریان آتش‌بس میان دو کشور ایران و عراق نیز نقش‌آفرینی کرد. یکم‌ اردیبهشت‌ ۱۳۶۹، نامه‌ای‌ محرمانه‌ از سوی‌ رئیس‌جمهور‌ عراق‌، از طریق‌ یاسر عرفات‌ برای‌ رهبر انقلاب‌ و رئیس‌جمهور‌ ایران‌ ارسال‌ شد.[23]

در جریان حمله عراق به کویت در سال ۱۳۶۹، عرفات حمایت خود را از رژیم عراق اعلام کرد و به همین دلیل، کشورهای مصر، عربستان و کویت حمایت مالی‌شان را از ساف قطع کردند و ساف در تنگنای شدید مالی قرار گرفت. بعد از این اتفاق، عرفات به‌ صورت محرمانه با رژیم صهیونیستی در نروژ وارد مذاکره شد[24] و تا جایی پیش رفت که در سال ۱۳۷۲، پیمان اسلو را با اسحاق رابین نخست‌وزیر وقت این رژیم که در آن به فلسطین، خودمختاریِ محدود داده شده بود، و در سال ۱۳۷۳ توافقنامه قاهره را به منظور برپایی تشکیلات خودگردان فلسطین با وی امضا کرد. او در سال ۱۳۷۳ پس از ۲۷ سال تبعید وارد غزه شد و در همان سال به همراه اسحاق رابین نخست‌وزیر و شیمون پرز وزیر امور خارجه رژیم صهیونیستی جایزه صلح نوبل گرفت.

در سال ۱۳۷۵، عرفات با ۸۷ درصد آرا، رئیس حکومت خودگردان فلسطین در ساحل رود اردن و نوار غزه شد.[25] عرفات که 8 آبان 1383 برای درمان به بیمارستانی در حومه پاریس انتقال یافته بود، پس از مدت کوتاهی به کما رفت و در حالی‌که پزشکان نتوانسته بودند علت اصلی بیماری‌اش را تشخیص دهند، در ۲۰ آبان ۱۳۸۳، در ۷۵ سالگی درگذشت.[26] جنازه وی در رام‌الله به خاک سپرده شد.[27] در سال‌های بعد در منابع خبری متعدد اعلام شد که وی توسط رژیم صهیونیستی با ماده سرطان‌زای پلوتونیوم مسموم شده‌ بود.[28]

[1]. وفا، افسانه، یاسر عرفات از مبارزه تا مذاکره، تهران، انتشارات روایت فتح، 1383، ص 5-3.

[2]. همان، ص 5 و 6.

[3]. همان، ص 6 و 7.

[4]. حسن غفاری‌فر، «الفتح: سیر تحول و تطور آن»، فصلنامه علوم سیاسی، ش 50، تابستان 1389، ص 140.

[5]. وفا، افسانه، همان، ص 16.

[6]. هاشمی رفسنجانی، اکبر، دوران مبارزه، چ 1، تهران، دفتر نشر معارف انقلاب، 1376، ص ۴۸.

[7]. وفا، افسانه، همان، ص 18 و 19.

[8]. نخعی، هادی، روزشمار جنگ ایران و عراق (کتاب هفتم، قطع رابطه آمریکا با ایران)، ج 1، تهران، انتشارات مرکز مطالعات و تحقیقات دفاع مقدس سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، 1385، ص 485.

[9]. همان، 804.

[10]. نخعی، هادی، روزشمار جنگ ایران و عراق (کتاب هفتم، طبس تا سنندج)، ج 2، تهران، انتشارات مرکز مطالعات و تحقیقات دفاع مقدس سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، 1385، ص 130.

[11]. حسینی، مختار، «بررسی موضع ساف در جنگ ایران و عراق»،‌ https://defamoghaddas.ir/article/114/.

[12]. همان.

[13]. همان.

[14]. همان.

[15]. خبر آنلاین، «بازخوانی هشدار تاریخی آیت‌الله خامنه‌ای به یاسر عرفات»، khabaronline.ir.

[16]. حبیبی، ابوالقاسم، روزشمار جنگ ایران و عراق - آزادسازی خرمشهر، تهران، ج 19، انتشارات مرکز مطالعات و تحقیقات دفاع مقدس سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، 1397، ص 217.

[17]. همان، ص 546.

[18]. همان، ص 588.

[19]. همان، 771.

[20]. همان، ص 791.

[21]. فراهانی، حمیدرضا، روزشمار جنگ ایران و عراق (کتاب سی‌ونهم، نخستین گام به‌سوی فتح فاو...)، ج 1، تهران، انتشارات مرکز اسناد و تحقیقات دفاع مقدس سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، 1393، ص 257.

[22]. همان، ص 587.

[23]. هاشمی رفسنجانی، ‌اکبر، اعتدال و پیروزی (کارنامه و خاطرات سال 1369)، چ سوم، تهران، دفتر نشر معارف انقلاب اسلامی، 1393، ص 616-621.

[24]. وفا، افسانه، همان، ص 25 و 53.

[25]. همان، ص 25.

[26]. خبرگزاری مهر، «آخرین اخبار روزنامه‌های فرانسوی درباره وضعیت یاسر عرفات»، mehrnews.com/x35v5.

[27]. خبرگزاری مهر، «مراسم تشییع رسمی پیکر عرفات دقایقی پیش آغاز شد»، mehrnews.com/x36TW.

[28]. روزنامه اعتماد، ش 5625، شنبه 20 آبان 1402، ص 4.