مکانها
جاده آبادان-ماهشهر
محسن شیرمحمد
2 Views
جاده 125 کیلومتری آبادان - ماهشهر که با گذر از شادگان به بندر ماهشهر میرسد، از جمله محورهایی بود که ابتدای جنگ تحمیلی، ارتش عراق به آن حمله کرد و مهر 1360 در عملیات ثامنالائمه آزاد شد.
با آغاز جنگ تحمیلی، ارتش عراق به علت ناتوانی در عبور از اروند و نیز دشواری عبور از سد مدافعان خرمشهر، عملیات اشغال آبادان را با عبور از رودخانه کارون در منطقه مارد و سپس پیشروی به سوی بهمنشیر طراحی کرد.[1] تیپ 6 زرهی عراق در 18 مهر 1359 با برقراری سرپلی به عرض 2 کیلومتر از رودخانه کارون تا جاده اهواز - خرمشهر، یک پل (شناور) پی.ام.پی بر روی این رودخانه نصب کرد و به تقویت منطقه شرق کارون پرداخت. عراق پس از سه روز در شب 22 مهر 1359 به سمت روستای مارَد در شمال آبادان رفت و آن را اشغال کرد. دشمن صبح روز بعد نیز به سمت جاده ماهشهر - آبادان حرکت کرد و با اشغال این جاده، عملاً آبادان را به طور کامل از زمین به محاصره خود درآورد.[2] بدین ترتیب، عراق در منطقه شرق کارون سرپل مهمی به دست آورد و با توسعه آن، زمینه را برای دسترسی به آبادان فراهم کرد.[3] پس از عبور دشمن از کارون، سه خط دفاعی در شرق این رودخانه شامل جبهه آبادان به طول 14 کیلومتر، جبهه دارخوین به طول 50 کیلومتر و جبهه ماهشهر به طول 7 کیلومتر شکل گرفت.[4]
با بسته شدن جاده ماهشهر – آبادان توسط دشمن، امکان تردد زمینی به آبادان قطع شد. هنگامی که مردم و رزمندگان از روستای ابوشانک در شرق آبادان به سمت جاده ماهشهر حرکت میکردند، به کیلومتر 17 جاده که میرسیدند در تیررس آتش دشمن قرار میگرفتند و جاده پرخطر بود. با این حال شماری از زنان، کودکان و سالمندان، پیاده و گاهی با موتورسیکلت از ابوشانک راهی بندر ماهشهر میشدند. ابتدا، بسیاری از مردم به سبب ناآشنایی با راه، مسیر را گم میکردند و به اسارت دشمن درمیآمدند ولی در اثر رفتوآمد چند روزه مردم، این مسیر به جاده خاکی تبدیل شد. با این حال این مسیر اوایل آبان 1359 به دلیل خطرات موجود، بسته شد و تنها نیروهای نظامی مجوز تردد در آن داشتند.[5]
نیروهای ایران در پی نشان دادن واکنش مناسب به ارتش دشمن بودند تا بتوانند دشمن را از شرق کارون عقب برانند. بر این اساس، طرحی آماده شد که در آن گردان 144 پیاده (ارتش) با یک گروهان تانک از تیپ 37 زرهی در محور ماهشهر- آبادان به خط دشمن حمله برده و سایر واحدهای عملیاتی در محورهای دارخوین و سهراهی آبادان به عنوان پشتیبان وارد عملیات میشدند.[6]
3 آبان 1359 عملیات از سه محور آغاز شد. در محور غرب جاده ماهشهر، 600 نفر از نیروهای سپاه پاسداران و بسیج با سلاح سبک و 2 قبضه خمپارهانداز به ارتش عراق حمله کردند و دشمن را که در فاصله دو کیلومتری شهر آبادان مستقر بود، حدود 10 کیلومتر عقب راندند. در محور جاده اهواز، نیروهای کمیته انقلاب اسلامی و سپاه پاسداران با سلاحهای نیمه سنگین موفق شدند دشمن را عقب برانند.
عملیات در شرق جاده ماهشهر که به نیروی زرهی متکی بود، با آتش ضد زره دشمن متوقف و 15 تانک از 17 تانک وارد عمل شده منهدم گردیدند. طبق این طرح قرار بود هواپیماهای ایران مواضع دشمن را بمباران کنند، ولی فقط یک هواپیما، آن هم برای مانور بر فراز منطقه عملیات به پرواز درآمد. در حالی که هواپیماهای دشمن طی یک ساعت 10 بار مواضع ایران را بمباران کردند.
با وجود موفقیت در دو محور، به دلیل توقف عملیات در محور سوم، نیروها نتوانستند الحاق کنند و نیروهای دو محور نخست نیز عقبنشینی کردند. دشمن مجدداً به مواضع قبلی بازگشت و حجم آتش خود را افزایش داد.[7] البته با وجود عدم موفقیت، فرصتی فراهم شد تا تیپ 2 لشکر 77 خراسان (ارتش) برای دفاع از آبادان وارد شهر شود.[8]
27 آذر 1359 دوباره طرحی با نام توکل برای عقب راندن ارتش عراق از مناطق شرقی رود کارون و آزادسازی جادههای اهواز و ماهشهر به آبادان توسط قرارگاه اروند (قرارگاه اصلی مقابله با دشمن در ابتدای جنگ؛ جنوب خوزستان) تهیه شد.[9] تیپ 37 زرهی ارتش در محور اصلی عملیات، در ساعت 30 دقیقه بعد از نیمهشب 20 دی 1359، دست به یک حمله زد. ابتدا، پیشروی تیپ خوب بود، ولی در ساعت 6:30، با روشن شدن هوا و نبود وسایل مهندسی کافی از قبیل بولدوزر و لودر، امکان تهیه خاکریز فراهم نشد و تعدادی از تانکها و بولدوزرهای تیپ مورد اصابت گلولههای ضد تانک دشمن قرار گرفت. پس از آن نیروهای تازهنفس عراق وارد منطقه شدند و برتری برای نیروهای دشمن ایجاد شد و ادامۀ حمله مقدور نگردید و با وجود این که تعدادی خاکریز در عمق مواضع دشمن به تصرف نیروهای ایران درآمد و تیپ 37 زرهی موفق به ایجاد رخنه در خط دفاعی دشمن شد، ولی به علت فشار دشمن، نگهداری مواضع تصرف شده میسر نگردید و تیپ مجبور به عقبنشینی به مواضع اولیه خود شد.[10]
با وجود استقرار یگانهای لشکر ۷۷ خراسان در آبادان، به دلیل اشغال قسمتی از جاده اصلی آبادان - ماهشهر و در تیررس بودن آن توسط دشمن، عبور از این جاده برای نیروهای ایران ممکن نبود. تدارک هوایی آبادان نیز پرهزینه و خطرناک بود و تدارک از طریق هور و آبراهههای باریک نیز وقتگیر و طولانی میشد.[11] پس از چندی با تلاش جهاد سازندگی فارس، آبادان، آذربایجان، اصفهان و تهران و با بهرهگیری از امکانات موجود در جزیره آبادان، جادهای شنی به طول 18 کیلومتر به نام جاده وحدت که بعدها به جاده شهید شهشهانی معروف شد، احداث گردید تا امکان تردد زمینی به آبادان میسر شود. این جاده از کیلومتر 16 جاده آبادان– ماهشهر و از میان مردابها و باتلاقهای شرق بهمنشیر آغاز و با عبور از مقابل آخرین نقطه اشغالی و به فاصله چند کیلومتری از آن، در محل روستای ابوشانک به جزیره آبادان میرسید.
با احداث این جاده رزمندگان توانستند ضمن تردد به منطقه ماهشهر و اهواز، نیازهای عملیاتی خود را فراهم کنند؛ کاری که قبل از آن با مشکلات بسیار از بندر ماهشهر و از راه خورموسی و بهمنشیر تا اسکله چوئبده انجام میگرفت. احداث این جاده سبب شد تا طراحان نظامی عملیات ثامنالائمه (ع) بتوانند قدرت جابهجایی نیروها را از شمال به جنوب افزایش دهند؛ این جاده نقش مهمی در شکست حصر آبادان ایفا کرد.[12]
[1]. پورجباری، پژمان، اطلس جغرافیای حماسی- خوزستان در جنگ، ج 1، تهران، صریر، 1389، ص 195.
[2]. بنیلوحی، سیدعلی و دیگران، نبردهای شرق کارون به روایت فرماندهان، تهران، مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ، 1379، ص 54.
[3]. همان، ص 55.
[4]. همان، ص 75 و 76.
[5]. شیرالی، عادل و نرگس شامحمدی، بندر ماهشهر در دفاع مقدس - سال 1360-1359، ج 1، تهران، مؤسسه فرهنگی هنری قدر ولایت، چ دوم، 1400، ص 115 تا 118.
[6]. حبیبی، ابوالقاسم، اطلس راهنما - آبادان در جنگ، ج 6، تهران، مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ، 1382، ص 78.
[7]. همان، ص 78 تا 80.
[8]. شاهینراد، فرضالله، گردان 144 در نبرد آبادان، تهران، ایران سبز، 1387، ص 111.
[9]. صادقیگویا، نجاتعلی، دفاع از آبادان در سال اول جنگ تحمیلی، تهران، انتشارات ایران سبز، 1391، ص 173؛ درودیان، محمد، تجزیه و تحلیل جنگ ایران و عراق - بازیابی ثبات، ج 2، تهران، مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ، 1378، ص 115.
[10]. حسینی، سید یعقوب، نبردهای منطقه خرمشهر و آبادان در سال اول جنگ تحمیلی، تهران، ایران سبز، 1396، ص 370 و 371.
[11]. رامیننژاد، رامین، تاریخ لشکر خراسان - از پیروزی انقلاب اسلامی تا پس از دوران دفاع مقدس، ج 2، مشهد، آهنگ قلم، 1391، ص 82.
[12]. پورجباری، پژمان، همان، ص98.
