مکانها
کنجانچم
محسن شیرمحمد
2 Views
کنجانچم یکی از محورهای راهبردی جبهه غرب کشور در دفاع مقدس بود که بارها شاهد درگیری بین نیروهای ایران و دشمن شد.
کنجانچم روستایی در دهستان محسنآب در بخش مرکزی شهرستان مهران در استان ایلام است.[1] رودخانهای نیز به همین نام از این منطقه عبور میکند. طول این رودخانه 90 کیلومتر است که بیش از ۲۰ کیلومتر آن مرز مشترک ایران و عراق است.[2]
این رودخانه از ارتفاعات داخل خاک ایران در استان ایلام سرچشمه میگیرد و پس از عبور از منطقه صالحآباد، دامنه ارتفاعات کانیسخت، تنگ کنجانچم و دامنه تپه ۳۴۳، از تنگ زالوآب میگذرد. در این مسیر، رودخانه از بین پاسگاه مرزی زالوآب واقع در خاک عراق و پاسگاه مرزی رضاآباد مربوط به مرزبانی ایران عبور کرده و نوار مرزی دو کشور را مشخص میکند، و پس از طی مسافتی در غرب مهران، در جنوب غربی این شهر، نزدیک پاسگاه بهرامآباد وارد خاک عراق میشود. آب رودخانه کنجانچم از نظر کشاورزی برای هر دو کشور اهمیت دارد. به همین دلیل، دولت ایران در دوره پهلوی تصمیم گرفت روی این رودخانه در تنگ کنجانچم، سدی بنا کند تا آب رودخانه با کمک کانالکشی به دشت مهران منتقل شود و کشاورزی منطقه رونق بگیرد و در نهایت سد کنجانچم توسط مهندسان ایرانی ساخته شد. همزمان، کانالهای آبرسانی احداث شدند و آب رودخانه به دشت مهران هدایت شد تا از جریان یافتن آب در خاک عراق جلوگیری شود.
تپه ۳۴۳ نیز کاملاً بر منطقه سد کنجانچم و جاده ارتباطی مهران به ایلام مسلط است، به همین دلیل در اختیار داشتن آن برای کنترل عبور و مرور و اهداف نظامی، برای هر دو طرف اهمیت زیادی دارد. عراق به منظور تسلط بر سد کنجانچم و دستیابی به آب آن، شامگاه ۲۱ بهمن ۱۳۵۲ به تپه ۳۴۳ حمله کرد. آن زمان، فقط تعداد کمی از افراد کرد و لر ایرانی تحت نظارت ژاندارمری مهران از این تپه محافظت میکردند و نیروهای عراق توانستند این تپه را اشغال کنند.
آن دوره، یک ستاد عملیاتی از نیروهای ژاندارمری در کنار سد کنجانچم مستقر بود. پس از حمله عراق، این ستاد دستور ضد حمله صادر کرد و پس از آن گردانهای پیاده ۱۰۵ از تیپ ۲ دزفول و ۱۸۲ از تیپ ۸۴ خرمآباد (ارتش) و گروهان ژاندارمری مهران در حالی که با آتش پشتیبانی و سنگین توپخانه حمایت میشدند، صبح روز ۲۲ بهمن ۱۳۵۲ مجدداً تپه ۳۴۳ را از عراق بازپس گرفتند.[3]
گردنه یا تنگه کنجانچم در مدخل شمالی شهر مهران قرار دارد و تنها محور ارتباطی مناطق مرزی غرب به جنوب غرب کشور در امتداد شمال - جنوب است. این منطقه، در حد فاصل ارتفاعات کولک و زیل ملک، از شهریور ۱۳۵۹ مورد تهاجم ارتش عراق قرار گرفت و بخشهایی از آن از جمله ارتفاعات کلهقندی و کولک به اشغال دشمن درآمد. البته با مقاومت نیروهای مردمی عشایری و سپاه پاسداران، تعدادی از تانکهای دشمن در دهانه جنوبی تنگه منهدم شد و با توقف پیشروی دشمن، اولین خط پدافندی ایران در ورودی تنگه تشکیل گردید.[4]
با آغاز جنگ تحمیلی در 31 شهریور 1359، فاصله کوتاه هوایی مرزهای مهران با پایتخت عراق، علت اصلی تلاش دشمن برای پیشروی و اشغال این منطقه بود؛ در این میان، انسداد جاده ایلام - خوزستان به همراه اشغال گردنه کنجان چم، اهمیت نظامی بسیاری برای ارتش عراق داشت. لشکر 2 پیاده کوهستانی دشمن برای دستیابی به این هدف و تصرف مهران، هجوم خود را در چند محور از جمله محور دوراجی - تنگه کنجانچم آغاز کرد. در این محور، نیروهای ایران در سه نقطه مستقر بودند؛ در تپه 343 یک گروهان از ارتش، در تپه میلاد یک تیم 9 نفره از سپاه پاسداران و در پاسگاه رضاآباد یک دسته از ژاندارمری به همراه 2 دستگاه تانک ارتش استقرار داشتند. در این محور نیروهای عراق با وجود نفرات و تجهیزات بیشتر، به سادگی نتوانستند به هدف خود دست یابند؛ آنها با استفاده از فاصله بین پایگاههای ایران، تا پایان روز دوم جنگ به جاده مهران - صالحآباد رسیدند و در جنوب تنگه کنجانچم و شمال دشت مهران مستقر شدند.[5]
طی عملیات خوارزم[6] که 19 دی 1359 در منطقه کنجانچم آغاز شد[7] و هفت روز به طول انجامید، نیروهای ایران به سمت جنوب و سد کنجانچم پیشروی و ارتفاعات غربی سد را آزاد کردند.[8]
در بهمن ۱۳۵۹ نیز عملیات شهید فرجیانزاده در منطقه کنجانچم انجام شد. در این زمان، یک گروهان از نیروهای مردمی سپاه پاسداران تهران و 2 گروهان از نیروهای سپاه پاسداران ایلام، کرمانشاه و شیراز و بسیج خرمآباد و مشهد از دو محور به مواضع دشمن حمله کردند تا ارتفاعات زیل و تنگه کنجانچم را آزاد کنند. فرماندهی این عملیات به عهده سپاه ایلام بود. بر اساس شناساییهای انجامشده، دشمن یک گردان پیاده در خط و دو گردان احتیاط از تیپ ۴ لشکر ۲ پیاده در اختیار داشت.
طبق طرح، نیروهای محور اول باید از سمت نخلستان به موازات تنگه کنجانچم مستقیم حمله میکردند؛ نیروهای محور دوم نیز باید از شرق کوه گچ و ارتفاعات زیل، به دلیل وضعیت مناسب ارتفاعات، حمله احاطهای انجام میدادند.
گروهان حمله کننده از ۱۲ تیم شش نفری تشکیل شده بود که عمدتاً از سپاه پاسداران تهران بودند و این اولین عملیات منظم آنان بود. یک گروهان پشتیبانی رزم نیز همراهشان بود. انتقال بخشی از تدارکات با کمک هوانیروز انجام شد؛ انتقال امکانات نیز توسط الاغ و قاطر حدود چهار ساعت طول کشید. ۴۸ ساعت قبل از عملیات، امکانات به منطقه منتقل و عملیات در 26 بهمن 1359 آغاز شد. نیروهای محور اول پس از چهار ساعت راهپیمایی و پاکسازی میدان مین، حمله کردند و با کشتن یا زخمی کردن حدود ۵۰ نفر از دشمن، برای مدتی مواضع آنان را تصرف کردند، اما پس از شروع پاتک نیروهای دشمن، به عقب بازگشتند.[9]
عملیات والفجر 3 نیز توسط ارتش جمهوری اسلامی ایران و سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در ۸ مرداد ۱۳۶۲ در منطقه عمومی مهران انجام شد. در این عملیات ۴۳ روستای منطقه از عناصر ضد انقلاب وابسته به دشمن پاکسازی شد، ۲۹ پایگاه نظامی عراق به تصرف درآمد و رزمندگان اسلام بر ارتفاعات راهبردی مرزی در منطقه مهران مسلط شدند. در این عملیات سد کنجانچم از اشغال عراقیها خارج شد و ۱۰۰ نفر از نظامیان بعث به اسارت درآمدند. در نتیجه این عملیات جاده مهران - دهلران و مهران - ایلام از کنترل ارتش دشمن خارج و موجب قطع ارتباط جبهه میانی و جنوبی عراق شد.[10]
ارتش عراق در 27 اردیبهشت 1365 به مهران حمله و آن را اشغال کرد و در تیر 1365 طی عملیات کربلای 1 که توسط سپاه پاسداران انجام شد، آزاد گردید.[11] در این عملیات، نیروهای ایران برای کمک به تثبیت مناطق آزاد شده، خاکریزی از رودخانه کنجانچم تا ارتفاع 170 و سپس تا ارتفاع 210 احداث کردند.[12]
در روزهای پایانی جنگ تحمیلی نیز، در 31 تیر 1367 و پس از پذیرش قطعنامه ۵۹۸ توسط ایران، ارتش عراق مجدداً به منطقه مهران حمله کرد و پس از اشغال مهران، تنگه کنجانچم را نیز به اشغال خود درآورد. به دنبال آن نیروهای ارتش و سپاه پاسداران به مقابله با دشمن پرداختند و سرانجام روز 10 مرداد 1367، ارتش عراق مجبور به عقبنشینی از مهران و کنجانچم شد و 12 مرداد به مرزهای بینالمللی بازگشت.[13]
درباره کنجانچم، یک فیلم سینمایی با همین نام به کارگردانی یاسمن نصرتی ساخته شده است.[14]
[1]. سایت روستا مپ، «روستای کنجانچم شهرستان مهران»، https://rostamap.ir/13926/.
[2]. فرودی، قاسم، اطلس مناطق عملیاتی غرب و جنوب غرب، تهران، بنیاد حفظ آثار و نشر ارزشهای دفاع مقدس، 1395، ص 143.
[3]. پیروزان، کریم، نبرد دلیران و شیران ایران زمین، تهران، ایران سبز، ۱۳۹۵، ص 30 و 31.
[4]. فرودی، قاسم، همان، ص 141.
[5]. مرکز اسناد و تحقیقات دفاع مقدس، «تهاجم دشمن به مهران»، https://defamoghaddas.ir/battle/127.
[6]. جعفری، مجتبی، اطلس نبردهای ماندگار، تهران، سوره سبز، چ پنجاهم، 1398، ص 38.
[7]. اردشیرزاده، کریم، حماسههای ماندگار هوانیروز در دفاع مقدس، تهران، نوید طراحان، 1388، ص 37.
[8]. خبرگزاری دفاع مقدس، «نقش جاده جهاد در موفقیت عملیات ضربت ذوالفقار»،
19 دی 1403، https://defapress.ir/fa/news/718357.
[9]. مشرق نیوز، «چرا تنگه کنجانچم آزاد نشد»، 27 بهمن 1397، https://www.mashreghnews.ir/news/937339.
[10]. روزنامه جمهوری اسلامی، 9 مرداد 1362، ش 1206، ص 1 و 2؛ روزنامه اطلاعات، 9 مرداد 1362، ش 17071، ص 1 و 2؛ علایی، حسین، تاریخ تحلیلی جنگ ایران و عراق، ج 1، نشر مرز و بوم، 1395، ص 620.
[11]. فصلنامه نگین ایران، «استراتژی دفاع متحرک عراق»، ش 8، بهار 1383، ص141.
[12]. حاجی خداوردی خان، مهدی، روزشمار جنگ ایران و عراق (کتاب چهل و دوم، آزادسازی مهران)، ج 2، تهران، مرکز اسناد و تحقیقات دفاع مقدس، 1397، ص 531.
[13]. مرکز اسناد و تحقیقات دفاع مقدس، «آزادسازی نهایی مهران»، https://defamoghaddas.ir/battle/90.
[14]. خبرگزاری تسنیم، «کارگردان فیلم سینمایی کُنجانچَم: داستان فیلم الهامگرفته از زندگی خودم است»، 11 آذر 1397،
https://www.tasnimnews.com.
