مکان‌ها

مسجد جامع خرمشهر

سجاد نادری‌پور
2 Views

مسجد جامع خرمشهر در مرکز این شهر، نماد مقاومت مردم این شهر و ایران در مقابل دشمن در جنگ تحمیلی است.

مسجد جامع خرمشهر در بخش مرکزی شهر و بین خیابان آیت‌الله خامنه‌ای (چهل‌متری) و رود کارون و نبش خیابان انقلاب قرار دارد.[1] این مسجد در ۱۲۵۰ش توسط تعدادی از بازاری‌ها و معتمدان خرمشهری احداث شد و به مرور به محل رفت و آمد و تجمع مردم شهر تبدیل شد.[2] این مسجد که ابتدا به مسجد «لب شاخه» معروف بود، در سال 1348 با افزوده شدن قطعه زمینی از ضلع غربی به آن، تجدید بنا گردید. مسجد ۱۰۲۸ متر مربع زیربنا، نمای آجری و حدود هزار متر مربع کاشی آیات خشتی و ۷۷۰ متر مربع کاشی‌کاری معرق و دو گلدسته با ارتفاع ۲۸ متر از کف زمین و دو گنبد بزرگ و کوچک دارد؛ گنبد بزرگ و گلدسته‌ها با کاشی معرق تزئین شده است. مسجد جامع پس از بازسازی، در دوره پهلوی به مرکز فعالیت‌های سیاسی علیه حکومت تبدیل شد[3] و چندین ‌مرتبه مورد هجوم نیروهای پهلوی قرار گرفت؛ در این هجوم‌ها به ویژه در 21 آبان و 13 دی 1357 چند نفر مجروح و شهید شدند.[4]

بعد از پیروزی انقلاب اسلامی، مسجد جامع خرمشهر محل آمد و شد چهره‌های انقلابی متعددی شد که در پی فتنه خلق عرب برای تجزیه خوزستان،[5] به این شهر می‌آمدند. از حوادث مهم پس از پیروزی انقلاب اسلامی، تحصن مردم شهر در مسجد جامع (9 خرداد 1358) در واکنش به شهادت یک پاسدار به دست سازمان تجزیه‌طلب خلق عرب بود که با حمله این گروهک به مردم با گلوله و کوکتل مولوتوف همراه شد.[6] این مسجد در این دوره چند بار دیگر نیز هدف حمله تروریستی قرار گرفت. در تجمع مردم خرمشهر به حمایت از نظام نوپای جمهوری اسلامی ایران در 24 تیر 1358، بر اثر پرتاب نارنجک به حیاط مسجد، 7 نفر شهید و 60 نفر مجروح شدند.[7] یک بار نیز در شهریور 1358 یکی از عوامل ضدانقلاب با دریافت 100 هزار تومان بخشی از این مسجد را منفجر کرد.[8]

با شروع جنگ تحمیلی و خروج بسیاری از مردم و نیروهای دولتی از خرمشهر، مسجد جامع به مرکز فرماندهی و پشتیبانی مدافعان شهر تبدیل شد. در این دوره، مسجد جامع هم بیمارستان بود، هم پایگاه نظامی و هم مرکز پشتیبانی از مدافعین خرمشهر. علاوه بر غیرنظامی‌ها، رزمنده‌ها نیز در مسجد جامع تجهیز و تجدید قوا می‌شدند.[9]

از نکات قابل توجه مقاومت 34 روزه خرمشهر به مرکزیت مسجد جامع، حضور پررنگ زنان و دختران است که با انجام نظافت، پخت‌وپز، دفن شهدا، جذب و ارسال نیرو و مهمات به خطوط مقدم نبرد، ارائه خدمات درمانی و ... در جمع مدافعان شهر حضور داشتند.[10]

مسجد جامع، تا آخرین لحظات مقاومت خرمشهر، ایستاد و با تنگ‌تر شدن حلقه محاصره دشمن، مدافعان شهر حول محور آن جنگیدند و دشمن را متوقف ‌کردند. سرانجام روز 4 آبان 1359، آخرین گروه از مدافعان شهر، مسجد جامع را به سمت آبادان ترک کردند و خرمشهر عملاً سقوط کرد.[11]

مسجد جامع خرمشهر، در مدت اشغال ۱۹ ماهه این شهر نیمه‌سالم باقی‌ماند و بخشی از گنبد و گلدسته‌های آن ویران شد. به گفته شاهدان عینی، روز آزادی خرمشهر، خاک و نخاله‌های زیادی در صحن مسجد وجود داشت که رزمنده‌ها به خارج از مسجد انتقال دادند و صحن مسجد را با آب رودخانه کارون شستند و آماده اقامه نماز جماعت به امامت آیت‌الله جمی (امام جمعه آبادان) شدند.[12]

پس از آزادی خرمشهر، تصویر شادی رزمندگان در مسجد جامع خرمشهر با عبارت «آزادی خرمشهر»، روی قطعه اسکناس 2000 ریالی درج شد.[13]

چند روز پس از آزادسازی خرمشهر، دیوارنگاره‌ای به وسعت ۴۵ متر مربع در پنج قطعه 9 متری در ابعاد سه در سه و با تکنیک رنگ و روغن روی دیواره سیمانی مسجد جامع خرمشهر، توسط ناصر پلنگی اجرا شد. خلق این اثر 5 ماه به طول انجامید و خلوص، ایثار و فداکاری سربازان وطن و خانواده‌های آنان در دوران اسارت و آزادی خرمشهر به تصویر کشیده شد. در این اثر یاد و خاطره رزمندگانی به تصویر آمد که فردای روز آزادسازی خرمشهر در فاصله ۳۰ متری این محل جانشان را تقدیم کرده بودند.[14]

به گفته مقام معظم رهبری: «مسجد جامع، پایگاه اصلى بود، قرارگاه اصلى بود، هدایت‌کننده بود، پشتیبانى‌کننده بود...».[15]

با پایان جنگ تحمیلی، مسجد جامع بازسازی شد و از اوایل دهه 1380ش و آغاز فعالیت اردوهای راهیان نور به یکی از یادمان‌های دفاع مقدس تبدیل شد و همه ساله شرکت‌کنندگان اردوهای راهیان نور از آن بازدید می‌کنند.[16]

در سال 1386 نیز، مسجد جامع خرمشهر به ‌عنوان اولین اثر ملی دفاع مقدس به ثبت ملی رسید.[17]

مستند داستانی «عروس خوزستان» از آثار تصویری درباره مسجد جامع خرمشهر است.

[1]. پورجباری، پژمان، اطلس جغرافیای حماسی - خوزستان در جنگ، ج 1، تهران، صریر، 1389، ص 35.

[2]. محمدی، علیرضا، «همه خرمشهر مسجد جامع بود»، روزنامه جوان، ش 5935، شنبه 3 خرداد 1399، ص 7.

[3]. بناء، حمید، «نگاهی به آنچه بر مسجد جامع خرمشهر گذشت: قرارگاه مردمی دفاع از شهر»، روزنامه جام‌جم، ش 6495، چهارشنبه 3 خرداد 1402، ص 14؛ «مسجد جامع خرمشهر، نماد مقاومت و آزادی»،https://www.masjed.ir/u/573 .

[4]. مرکز مطالعات و پژوهش‌های بنیاد شهید و امور ایثارگران، فرهنگ اعلام شهدا - استان خوزستان، ج 1، تهران، نشر شاهد، 1395، ص 672.

[5]. آذری شهرضایی، رضا، «مروری بر ظهور و سقوط پدیده «خلق عرب» 58-1357»، فصلنامه گفتگو، پاییز 1378، ش 25، ص 67 و68؛ روزنامه جوان، «همه خرمشهر مسجد جامع بود، نگاهی به نقش تاریخی مسجد جامع خرمشهر در حماسه این شهر در گفتگوی جوان با چند رزمنده دفاع مقدس»، شنبه 3 خرداد 1399، ش 5935، ص 7.

[6]. بناء، حمید، همان.

[7]. روزنامه اطلاعات، «5 عامل کشتار مسجد جامع خرمشهر تیرباران شدند»، ش 15905، دوشنبه 25 تیر 1358، ص 3.

[8]. روزنامه کیهان، «برای انفجار مسجد جامع خرمشهر 100 هزار تومان گرفتم»، ش 10794، چهارشنبه 7 شهریور 1358، ص 2.

[9]. محمدی، علیرضا، «همه خرمشهر مسجد جامع بود»، روزنامه جوان، ش 5935، شنبه 3 خرداد 1399، ص 7.

[10]. رحیمی، مصطفی، «تأملی بر نقش زنان در مقاومت 34 روزه خرمشهر (بخش اول)»، روزنامه اطلاعات، چهارشنبه ۲۱ تیر ۱۳۸۵، ش ۲۳۶۷۴، ص ۷.

[11]. محمدی، علیرضا، همان.

[12]. همان.

[13]. بناء، حمید، همان.

[14]. شریفی مهرجردی، علی‌اکبر و حسنعلی پورمند، حسنعلی، «رویکردی به نقاشی دیواری مسجد جامع خرمشهر به شیوه نقد تکوینی»، فصلنامه نامه هنرهای تجسمی و کاربردی، بهار و تابستان 1391، ش 9، ص 39.

[15]. دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت ‌الله ‌العظمی خامنه‌ای، «روایت حضرت آیت‌الله خامنه‌ای از ابعاد مسئله‌ی آزادسازی خرمشهر؛ رمز معادله فتح»، ‌https://khl.ink/f/52911.

[16]. بناء، حمید، همان.

[17]. سایت ایسنا ، https://www.isna.ir/news/8512-10852/%D9%85%D8%B3%D8%AC%D8%AF-%D8%AC% 5% .