مفاهیم و اصطلاحات
توافق ژوئن 1984
محسن شیرمحمد
38 Views
توافق ژوئن 1984م، موافقت ایران و عراق برای توقف جنگ شهرها در سال 1363ش بر اساس درخواست دبیرکل سازمان ملل متحد بود که به دلیل نقض آن از طرف عراق دوام نیافت.
تداوم حملات توپخانهای علیه شهرها و مناطق مسکونی و غیرنظامیان، یکی از اقدامات مرسوم عراق در جنگ تحمیلی بود. در سال 1363 این اقدام عراق ابعاد جدیدی یافت[1] و از ابتدای اردیبهشت 1363 مناطق مسکونی آبادان به طور مداوم زیر آتش سلاحهای سنگین عراق قرار گرفت.[2]
علاوه بر آبادان مهمترین نمود عینی جنگ شهرها در این دوره، حملات هوایی و موشکی عراق به مناطق کردنشین و برخی شهرهای غربی ایران بود که از نیمه خرداد 1363 و با حمله پرتلفات عراق به بانه شروع شد. 15 خرداد 1363 عراق در اقدامی بیسابقه تجمع مردم بانه را در مراسم سالگرد پانزده خرداد هدف حمله هوایی قرار داد. در این حمله ۶ فروند از هواپیماهای عراق در دو نوبت به شهر بانه حمله کردند و ضمن بمباران ۸ نقطه شهر، از جمله محل تجمع مردم در مراسم ۱۵ خرداد و ساختمان فرمانداری بانه، با راکت و مسلسل مردم را زیر آتش گرفتند که حاصل آن ۲۵۰ شهید و ۴۰۰ مجروح بود. دوسوم شهدا از نیروهای نظامی و بقیه از مردم عادی و پیشمرگان مسلمان کرد بودند. در بعضی نقاط شهر آتشسوزی رخ داد و برق شهر قطع شد. به دنبال آن، مردم به دلیل نگرانی از حمله دوباره هواپیماهای عراق، شهر را ترک کرده و به روستاهای اطراف پناه بردند.[3]
همزمان با این حمله، جنگندههای عراق به حریم هوایی شهرهای کرمانشاه، گیلان غرب، همدان، نهاوند، دهلران و جوانرود تجاوز و برخی از مناطق مسکونی شهر نهاوند را بمباران کردند. حملات هوایی عراق علیه شهرهای غرب کشور و گلولهباران آبادان و خرمشهر ادامه یافت و شهرهای مسجدسلیمان و دزفول نیز مورد حملات موشکی قرار گرفتند.
حملات هوایی و موشکی عراق به شهرهای ایران و به ویژه بمباران مردم بانه موجب تشدید تهدیدات کلامی مقامات دو کشور شد و آنها به نیروهای نظامی برای حمله و مقابله به مثل در جنگ شهرها آمادهباش دادند. چند روز پس از آغاز جنگ شهرها از سوی عراق، ایران در اقدامی تلافی جویانه، تأسیسات شهرهای علی شرقی و علی غربی را بمباران کرد و به گلولهباران شهرهای مرزی عراق در جنوب این کشور پرداخت. همزمان با تشدید جنگ شهرها، ستاد مشترک ارتش ایران اعلام کرد که موشکهای عراق در اطراف بصره آماده پرتاب شدهاند و پایگاه هوایی شعیبیه عراق برای حملات موشکی و هوایی به اهداف ایران اعلام آمادگی کرده است. در چنین شرایطی که حملات هوایی، موشکی و توپخانهای عراق علیه شهرها و مناطق مسکونی ایران و حملات هوایی و توپخانهای ایران به صورت محدودتر علیه مناطق مسکونی و صنعتی ادامه داشت، خاویر پرز دکوئیار دبیرکل سازمان ملل متحد در دو نامه جداگانه به رؤسای جمهور ایران و عراق[4] از آنها خواست حملات نظامی علیه مناطق مسکونی یکدیگر را متوقف کنند. وی در نامه خود از دریافت خبر خسارات جانی سنگین به غیرنظامیان در حمله هوایی به شهر بانه در 15 خرداد 1363 که مورد تأیید کمیته بینالمللی صلیب سرخ قرار گرفت و نیز حملات تلافیجویانه متقابل به شهرهای ایران و عراق که متعاقب آن انجام شد، اظهار ناراحتی کرد. وی متذکر شد که جامعه بینالمللی نمیتواند حملات نظامی عمدی به مناطق غیرنظامی را نادیده بگیرد؛ بنابراین، لازم است این حملات متوقف شود. بر این اساس، دکوئیار از دولتهای عراق و ایران خواست تا حملات نظامی از طریق بمباران هوایی، پرتاب موشک و گلولهباران توپخانه به مناطق کاملاً غیرنظامی را متوقف و در آینده نیز از انجام آن خودداری کنند. دبیرکل سازمان ملل با اشاره به فرارسیدن ماه رمضان، برقراری آتشبس در این ماه را مناسب اعلام کرد و افزود که در صورت دریافت سریع پاسخ مثبت از هر دو طرف، آماده است روز 12 ژوئن 1984 (22 خرداد 1363) ساعت 12 به وقت گرینویچ از طرف جامعه بینالمللی اعلام آتشبس کند.[5]
این درخواست دبیرکل سازمان ملل با استقبال ایران و عراق روبهرو شد و دو طرف ضمن اعلام موافقت با آتشبس برای حمله به غیرنظامیان، این توافق را از روز ۱۲ ژوئن ۱۹۸۴ (22 خرداد 1363) و ساعت ۱۲ به وقت گرینویچ به اجرا درآوردند. برای اولین بار در طول سه سال و نیم جنگ، از بامداد روز ۲۲ خرداد 1363 به صورت رسمی حملات علیه غیرنظامیان متوقف و در جنگ شهرها آتشبس برقرار شد. رئیسجمهور ایران به نیروهای مسلح کشور دستور داد تا اجرای هرگونه آتش زمینی و هوایی علیه شهرها و مناطق مسکونی عراق را متوقف کنند و در صورت حمله توپخانهای، پرتاب موشک یا حمله هوایی عراق به شهرها و مناطق مسکونی ایران، یگانهای مسلح بنا به دستور قرارگاه فرماندهی کل نیروهای مسلح به حملات پاسخ دهند.
با اعلام توقف حملات علیه غیرنظامیان، برای نخستین بار عراق از حمله به مناطق مسکونی آبادان خودداری کرد و در نامهای به دبیرکل سازمان ملل ضمن اعلام رعایت آتشبس در حمله علیه غیرنظامیان، ادامه آن را به تداوم رفتار متقابل از سوی ایران منوط کرد. دبیر کل سازمان ملل متحد با استقبال از توقف حملات علیه غیرنظامیان، در پیامهای جداگانه به رؤسای جمهور ایران و عراق از پاسخ مثبت آنها به درخواست سازمان ملل و خودداریشان از حمله به مناطق مسکونی قدردانی کرد.[6]
به دنبال این توافق، به تقاضاى دبیر کل سازمان ملل قرار شد هیئتهای ناظر آن سازمان براى نظارت بر اجراى مفاد این توافق در تهران و بغداد مستقر شوند؛[7] گروههای اعزامی این سازمان به تهران و بغداد از ٣٠ خرداد تا ٥ تیر 1363، در محل مأموریتهای خود برای پاسخگویی به درخواستهای تحقیق کشورهای میزبان حاضر شدند.[8]
با وجود توافق بین ایران و عراق، عراق بارها توافق ۱۲ ژوئن را نادیده گرفت.[9] به عنوان نمونه در 24 خرداد 1363 آبادان را با گلوله توپ و خمپاره هدف قرار داد.[10] 27 خرداد 1363 نیز آبادان در دو نوبت، هدف سلاح سنگین عراق قرار گرفت.[11] به دنبال این اقدامات، ایران طی نامهای به سازمان ملل، به این اقدام عراق اعتراض کرد.[12] سازمان ملل متحد پس از اطلاع از این اقدام، هیئت ناظر مستقر در تهران را به بازدید از مناطق مورد حمله فرستاد و بازرسان نیز در گزارش خود به شوراى امنیت سازمان ملل این موارد را تأیید کردند.[13]
همزمان با تداوم حملات عراق به مناطق غیرنظامی ایران، این کشور میکوشید ایران را به نقض توافق دو کشور مبنی بر قطع حملات به مناطق مسکونی متهم کند و از این رهگذر اقدامات خود را موجه جلوه دهد. در این زمینه عراق روز 24 شهریور 1363 در یک بیانیه نظامی مدعی شد[14] توپخانه ایران در روز 21 شهریور حومه شهر بصره را گلولهباران کرده است که براثر آن یک نفر کشته، ۶ نفر از جمله ۳ کودک مجروح و ۶ منزل نیز منهدم شده است.[15] در پی اینگونه ادعاهای عراق و درخواست این کشور از سازمان ملل برای تحقیق در این زمینه، کارشناسان سازمان ملل تحقیقات خود را در منطقه بصره آغاز کردند و در 28 شهریور دبیر کل سازمان ملل بر مبنای گزارش کارشناسان، ادعای عراق در مورد حمله ایران به یک منطقه مسکونی در بصره را رد کرد. 28 شهریور 1363 ایران نیز طی نامهای 77 مورد حمله به مناطق غیرنظامی و اغلب آبادان و خرمشهر، از ۲۴ خرداد تا ۱۷ شهریور 1363، را به اطلاع دبیرکل سازمان ملل رساند.
با وجود اعتراضات ایران به حملات عراق علیه مناطق غیرنظامی، این روند کم و بیش ادامه یافت و در اسفند ۱۳۶۳ که عراق احساس کرد ایران درصدد اجرای عملیات گستردهای در جبهه است، حملات خود را به مناطق مسکونی ایران شدت بخشید؛ یک هفته پیش از شروع عملیات بدر (19 اسفند 1363) حملات هوایی و موشکی عراق به ۱۰ شهر ایران موجب شد تا ایران نیز دست به اقدام متقابل بزند؛ بدین ترتیب جنگ شهرها بین دو کشور آغاز شد[16] و عملاً توافق ژوئن 1984 اعتبار خود را از دست داد.
[1]. یزدانفام، محمود، روزشمار جنگ ایران و عراق ـ آغاز جنگ نفتکشها، ج 31، تهران، مرکز اسناد و تحقیقات دفاع مقدس، 1397، ص 23.
[2]. همان، ص 57.
[3]. همان، ص 23.
[4]. همان، ص 24.
[5]. همان، ص 587.
[6]. همان، ص 25.
[7]. غلامی، فتاح، «بازخوانی یک پرونده تاریخی: جنگ شهرها»، وبسایت خبری تحلیلی عصر ایران،1 مهر 1386،
https://www.asriran.com/fa/news/25826.
[8]. نعمتی وروجنی، یعقوب و حجتالله کریمی، روزشمار جنگ ایران و عراق (رکود در جبهه، تحرک در دیپلماسی)، ج 32، تهران، مرکز اسناد و تحقیقات دفاع مقدس، 1398، ص 873.
[9]. غلامی، فتاح، همان.
[10]. یزدانفام، محمود، همان، ص 631.
[11]. همان، ص 657.
[12]. همان، ص 683.
[13]. غلامی، فتاح، همان.
[14]. نعمتی وروجنی، همان، ص 22.
[15]. همان، ص 23.
[16]. همان.
