مفاهیم و اصطلاحات

اسیران ایرانی

سجاد نادری‌پور
2 Views

در جنگ تحمیلی عراق علیه ایران،  40.214 نفر از رزمندگان ایران و برخی مردم غیر نظامی مناطق جنگی به اسارت عراق درآمدند که از این تعداد، 574 نفر  در دوران اسارت فوت شده  یا به شهادت رسیدند و 500 نفر به عراق یا سایر کشورها پناهنده شدند و بقیه تا سال 1382 به کشور بازگشتند.

پس از جنگ جهانی دوم، قوانین قابل توجهی در خصوص حقوق اسیران جنگی به تصویب رسیده است که از جمله آنها عهدنامه‌های چهارگانۀ ژنو است که در میان آنها، عهدنامۀ سوم ژنو دربارۀ رفتار با اسیران جنگی، دارای مقررات نسبتاً جامعی شامل لزوم رفتار انسانی، حفظ و نگهداری اسیران جنگی و اعلام مشخصات آنان به کشور متبوعشان و ممنوعیت اجبار آنان به افشای اطلاعات است.[1]

در طول 8 سال دفاع مقدس، در مجموع 40.214 نفر از رزمندگان ایران و مردم شهرهای مرزی  به اسارت عراق درآمدند[2] که از این تعداد، در حدود 25.000 نفر توسط سازمان صلیب ‌سرخ ثبت‌نام شدند، اما بقیه، تا پایان جنگ تحمیلی و آغاز تبادل اسرا، در زمره مفقودین بودند.[3] در این دوره، 574 نفر از اسیران ایرانی فوت شده یا به شهادت رسیدند و تعداد 500 نفر نیز به سایر کشورها پناهنده شده و به کشور بازنگشتند.[4]

متوسط سن اسرای ایرانی در عراق ۲۲ سال و متوسط سن پنج اسیر ایرانی خردسال کمی بیش از هفت سال بود؛ مسن‌ترین اسیر ایرانی هنگام اسارت ۹۷ سال داشت که بعد از ۸۰۴ روز، آزاد شد.[5]

درباره تعداد اسرای زن جنگ تحمیلی، آمار روشنی منتشر نشده، اما در برخی منابع از تعداد ۱۷۱ اسیر زن در جنگ تحمیلی یاد شده است. [6]

طولانی‌ترین دوره اسارت مربوط به خلبان حسین لشگری است که در 27 شهریور 1359 در سانحه هوایی آسیب دید و اسیر نیرو‌های بعثی شد و پس از ۱۸ سال در هفدهم فرودین 1377 به کشور بازگشت. [7]

حجت‌الاسلام سید على‌اکبر ابوترابی (مرحوم) مشهور به سیدآزادگان، با برنامه‌ریزی‌ها و اقداماتی که در زندان‌های عراق انجام داد، رهبر معنوی اسرا به شمار می‌رفت. [8]

تنها ۴ روز بعد از پذیرش قطعنامه ۵۹۸، ارتش بعث با هجوم سراسری به خاک ایران توانست بیشترین تعداد اسیر در جنگ را در اختیار بگیرد؛ حدود ۲۵ درصد از اسرای جنگ تحمیلی (۱۹ هزار و ۳۸۷ نفر) مربوط به همین هجوم دوباره عراق به ایران در تیر ۱۳۶۷ هستند.[9]

در عراق، اسرای ایرانی در 22 اردوگاه و در چهار استان نینوا، الانبار، صلاح‌الدین و دیالی نگهداری می‌شدند.[10]

اردوگاه‌های اسیران ایرانی در عراق به سه دسته کلی تقسیم می‌شدند؛ اردوگاه‌های موصل 1، 2، 3، 4؛ اردوگاه‌های صلاح‌الدین یا اردوگاه‌های تکریت؛ و اردوگاه‌های رمادی و الانبار. همه این اردوگاه‌ها در مناطقی که طرفداران حزب بعث اکثریت داشتند بنا شده بود.[11]

 با آنکه طبق عهدنامه‌‌های ژنو و همچنین اصول دینی، رفتار با اسرا باید انسانی و اخلاقی باشد، اما با اسرای ایرانی بسیار زشت، خشن و خلاف مقررات بین‌المللی و انسانی برخورد می‌شد. در بدو ورود آنها را از محلی عبور می‌دادند و نیروهای عراقی از دو طرف، با وسایلی از قبیل کابل، نبشی  و چوب آنان را مورد ضرب و شتم قرار می‌دادند.[12] از دیگر شکنجه‌های جسمی که در اردوگاه‌های عراق وجود داشت؛ قطع آب و جیره غذایی و حبس درون آسایشگاه برای چند روز، ضرب و جرح با شلاق، میله و باتوم، آویزان کردن از سقف یا پنکه با دست بسته، آویزان کردن اجسام سنگین به برخی اندام اسیر، مجبور کردن اسیر به خوردن صابون یا پودر رختشویی، جلوگیری و ممانعت از خواب و استراحت، اتو کشیدن روی بدن اسیر، ناخن کشیدن، دادن شوک‌های الکتریکی، وصل کردن برق به اندام اسیر به ‌خصوص به ناحیه گوش‌ها، شکستن استخوان‌ها و بریدن اعضای بدن، کور کردن چشم‌ها، داخل گونی کردن اسرا و از بالای بلندی یا پله‌ها به پایین پرت کردن، خوراندن قرص‌های مخدر یا تزریق آمپول‌های بی‌حس‌کننده در ایام محرم و سوگواری‌ها و انواع دیگر شکنجه‌ها را می‌توان اشاره کرد.[13]

از اتفاقات مهم هشت‌سال دفاع مقدس، اسارت 23 نفر از نیروهای بسیجی نوجوان سپاه استان کرمان در جریان عملیات الی بیت‌المقدس بود که رژیم بعث با سوءاستفاده از سن این افراد، آنها را از سایر اسرا جدا کرده و به دیدار رئیس‌جمهور عراق برد. صدام در این دیدار اعلام کرد، با هماهنگی صلیب سرخ، آنها را به ‌زودی به ایران بازمی‌گرداند. پس از این دیدار، رسانه‌های عراقی سعی کردند با پوشش خبری گسترده، از این اتفاق بهره‌برداری تبلیغاتی کنند. اسرای نوجوان که بر اثر تبلیغات رسانه‌های عراقی در موضوع ضعف قرار گرفته بودند، با هدف به‌ دست گرفتن ابتکار عمل و پیوستن به سایر اسرا در اسارتگاه‌های عراق، اعتصاب غذا کردند و در نهایت موفق شدند نقشه تبلیغاتی عراق را خثنی و پس از پیوستن به سایر اسرا، با پایان جنگ تحمیلی به کشور بازگردند.[14]

اسیران ایرانی در عراق به دلایلی نظیر استحکامات قوی اردوگاه‌ها، نگرانی از نتیجه ناموفق،[15] دستگیری توسط نگهبانان،[16] اذیت و شکنجه سایر اسرای اردوگاه و ... کمتر تن به فرار از اردوگاه‌ها دادند. در برخی زندان‌های عراق چند تلاش برای فرار توسط اسرای ایرانی صورت گرفت که برخی از آنها موفق بود. به ‌عنوان نمونه، دو نفر از اسیران ایرانی توانستند از شهر بدره عراق فرار کنند.[17] سیدرضا موسوی نیز به همراه دو نفر دیگر از اسرا، توانستند در ماه‌های ابتدایی جنگ، از زندان رژیم بعث گریخته و به کشور بازگردند. سیدرضا که در آخرین روز خدمت سربازی‌اش به اسارت نیروهای دشمن درآمده بود، توانست در 27 فروردین 1359، از زندان سلیمانیه عراق فرار کند. البته سیدرضا حین ورود به ایران، به اسارت حزب دموکرات ایران درآمد، اما در نهایت از اسارت آنها هم رهایی یافت و به کشور بازگشت.‌‌[18]

969 نفر از اسیران ایرانی بین سال‌های 1360 تا 1368  در 19 مرحله، 37.532 نفر در تبادل بزرگ سال 1369 در 42 مرحله و 639 نفر بین سال‌های 1369 تا 1382 در 17 مرحله به کشور بازگشتند.[19]

در دوره اول تبادل، تقریباً نیمی از اسیرانی که آزاد شدند غیر نظامیان بودند که در روزهای آغازین جنگ در روستاهای مرزی جنوب کشور به اسارت دشمن درآمده یا توسط گروهک‌های ضدانقلاب کومله و دموکرات در کردستان دستگیر و به عراقی‌ها فروخته شده بودند. 23 نفر از اسرای این دوره  زنان بودند که عموماً از غیر نظامیان مناطق مرزی و 5 نفر از نیروهای امدادگر بودند. در میان اسرای این دوره تعدادی مجروح و معلول نیز حضور داشتند که تحت نظارت نمایندگان کمیتۀ بین‌المللی صلیب سرخ در فرودگاه‌های مهرآباد، آنکارا (ترکیه)، لارناکا (قبرس) و مرز خسروی ـ منذریه تحویل مقامات ایرانی شدند.[20]

در دوره دوم تبادل، 2 سال پس از پذیرش قعطنامه 598، اسرا در مرز خسروی- منذریه و فرودگاه مهرآباد تحویل مقامات ایران

شدند. این تبادل در 42 مرحله صورت گرفت؛ اولین تبادل در 26 مرداد 1369 در مرز خسروی- منذریه بود که 1.272 اسیر به‌ وسیلۀ نمایندگان صلیب سرخ تحویل مقامات ایرانی شدند.[21]

در دوره سوم تبادل که از سال 1382-1369 به طول انجامید، 639 اسیر در 17 مرحله با نظارت نمایندگان صلیب سرخ تحویل مقامات ایرانی شدند. در پایان این مرحله، آذر 1382، پرونده اسیران زنده ایرانی و عراقی بسته شد و نمایندگان کمیتۀ بین‌المللی صلیب سرخ، مقامات عراق و مقامات جمهوری اسلامی ایران توافق کردند که هیچ اسیر زندۀ ایرانی و عراقی در دو کشور وجود ندارد.[22]

از سال 1368 در دوره سوم مجلس شورای اسلامی، موضوع اشتغال، مسکن، درمان و آموزش آزادگان (اسیران ایرانی در عراق) به تصویب رسید. پس از آزادی اسیران «ستاد آزادسازی اسرا» به «ستاد رسیدگی به امور آزادگان» تغییر نام یافت و بعدها در بنیاد شهید و امور ایثارگران ادغام شد. از سال 1384 نیز «مؤسسه فرهنگی پیام آزادگان» توسط جمعی از اسرای ایرانی جنگ تحمیلی، برای فعالیت فرهنگی درباره آزادگان تأسیس شد.[23]

سال 1402، دفتر هنر و ادبیات اسارت حوزه هنری، با استفاده از ظرفیت‌های دفتر ادبیات انقلاب اسلامی و دفتر ادبیات و هنر مقاومت در زمینه نشر آثاری با موضوعات اسیران ایران و عراق در جنگ تحمیلی شروع به فعالیت کرد. این دفتر با تمرکز بر روایت‌های کمتر شنیده‌شده، آثاری درباره زندگی آزادگان و نقش همسران و مادران آنان منتشر کرده است و تاکنون 10 عنوان کتاب تولید شده که 3 کتاب مطبخ، شب‌های سفید و برادران قلعه فراموشی رونمایی شده است. [24]

تاکنون فیلم‌های مختلفی در مورد اسرا ساخته شده است. «پرواز از اردوگاه»، «کیمیا»، «پاتک»، «بوی پیراهن یوسف»، «قاصدک»، «مردی شبیه باران»، «معصوم»، «یک قدم تا مرگ»، «دست‌های خالی»، «رنجر»، «نفوذی»، «اخراجی‌های ۲»،‌ «اتوبوس شب»، «دوئل»، «بیداری‌ رویاها» و «خرس» از آن جمله‌اند. فیلم آن 23 نفر نیز به کارگردانی مهدی جعفری در سال 1397 ساخته شد. این فیلم برگرفته از کتاب «آن 23 نفر» نوشته یوسف احمدزاده از انتشارات انتشارات سوره است.  

[1]. موسوی بجنوردی، محمدکاظم، «اسیر جنگی»، دانشنامه ایران، ج 4، تهران، مرکز دائره‌المعارف بزرگ اسلامی، 1393، ص82 و 83.

[2]. غلامرضا علاماتی، «واکاوی و تحلیل چگونگی تبادل اسرای جنگ ایران و عراق (1367-1359)»، فصلنامه علمی مطالعات دفاع مقدس، ش 2، تابستان،1400، ص 235.

[3]. ده‌نمکی، مسعود، فرهنگنامه اسارت و آزادگان - معرفی اجمالی اردوگاه اسرای ایرانی، ج 17، کتاب نشر، 1392، ص 5.

[4]. غلامرضا علاماتی، همان.

[5]. خبرگزاری ایسنا، https://www.isna.ir/news/99072921362/%D8%A2%D9%.

[6]. خبرگزاری صداوسیما، https://www.iribnews.ir/fa/news/3948365/%D.

[7]. ویکی آزادگان، https://fa.wikiazadegan.com/index.php?title=%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%8.

[8]. خبرگزاری صداوسیما، https://www.iribnews.ir/fa/news/.

[9]. خبرگزاری ایمنا، https://www.imna.ir/news/674874/%D8%B1%D9%88%D8%B2%DB%8C-%DA%A9%D9%87-.

[10]. غلامرضا علاماتی، همان، ص 234.

[11]. عزیزی، مجتبی، «نگاهی به وضعیت اسیران ایرانی در عراق»، فصلنامه مطالعات تاریخی، ش 29، تابستان ۱۳۸۹، ص 144 و 145.

[12]. همان، ص 148 و 149.

[13]. همان، ص 149.

[14]. ده‌نمکی، مسعود، همان، ص 8؛ خبرگزاری جمهوری اسلامی،

 https://www.irna.ir/news/83634032/%D8%A2%D9%86-%DB%B2%DB%B3-%D9%86%D

[15]. ده‌نمکی، مسعود، همان، ج 74، ص 834 و 905؛ ویکی آزادگان، همان.

[16]. ده‌نمکی، مسعود، همان، ج 75، ص 523؛ ده‌نمکی، مسعود، همان، ج 69، ص 358، 886، 894.

[17]. ده‌نمکی، مسعود، همان، ج 75، ص 44.

[18]. جمشیدی، رضا، سیدرضا (نام: سیدرضا ـ بر اساس خاطرات سیدرضا موسوی، اولین اسیری که از زندان عراق فرار کرد)، تهران، انتشارات سوره مهر، 1397، ص 71 و 244؛ همشهری آنلاین، https://www.hamshahrionline.ir/news/288705/%D9%81%D8%B-%.

[19]. غلامرضا علاماتی، همان، ص 235.

[20]. همان، ص 236.

[21]. همان، ص 238 و 239.

[22]. همان، ص 241.

[23]. مؤسسه فرهنگی هنری آزادگان، https://www.mfpa.ir/fa/aboutus.

[24]. پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، https://hawzah.net/fa/Discussion/view/86568 %