مفاهیم و اصطلاحات

مقابله به مثل

محسن شیرمحمد
15 دورہ

در دوران دفاع مقدس، به دلیل حملات عراق علیه مناطق مسکونی و تأسیسات و کشتی‌های صدور نفت ایران در خلیج ‌فارس، ایران ناگزیر به مقابله به مثل شد اما در این مقابله بر خلاف عراق، مسائل اخلاقی و انسانی را رعایت می‌کرد.

با آغاز حمله سراسری عراق (31 شهریور 1359)، پالایشگاه آبادان و مخازن نفتی این شهر توسط دشمن با توپخانه و انواع خمپاره‌اندازها زیر آتش قرار گرفت. ارتش عراق در هفته‌های اول جنگ، ۱۵۰ مخزن ذخیره نفت را در آبادان به آتش کشید. در ۶ ماه اول جنگ بیش از نیمی از این مخازن نفتی نابود شدند. پالایشگاه آبادان که آن زمان بزرگ‌ترین مرکز تأمین فرآورده‌های نفتی کشور بود، پس از ۱۱ ماه از جنگ کاملاً تعطیل شد و در تأمین سوخت کشور مشکل پدید آمد و بنزین جیره‌بندی شد.‌‌[1]

در عملی متقابل و به‌ منظور کاهش بودجه عراق، تلمبه‌خانه‌های نفتی آن کشور که نفت خام را به ترکیه و سواحل دریای مدیترانه و از آنجا به اروپا انتقال می‌داد، همچنین پالایشگاه‌های بصره، الدوره، خانقین، کرکوک، موصل و مراکز نفتی حلفائیه، رمیله، بصره، نفت‌خانه، خانقین و سکوهای بارگیری نفت در شمال غرب خلیج ‌فارس به نام‌های البکر و العمیه و تلمبه‌خانه‌های موسوم به کِی-1، کِی-2، کِی-3 و مخازن نفتی در سراسر خاک عراق مورد بمباران هوایی ایران قرار گرفت‌‌[2] و صدور نفت عراق از 5/3 میلیون بشکه در روز به 250 هزار بشکه کاهش یافت.[3]

در ادامه جنگ، عراق درصدد حمله به کشتی‌های حامل کالا برای ایران برآمد؛ در اولین مرحله روز 30 اردیبهشت 1360 کشتی لوئیس وان حامل کالا برای ایران توسط هواپیماهای عراقی در نزدیکی بندر امام خمینی هدف قرار گرفت.[4] 21 مرداد 1361 عراق با اعلام منطقه ممنوعه‌ در شمال خلیج ‌فارس، حملات خود علیه کشتی‌های تجاری به مقصد ایران را افزایش داد.[5] از آبان و آذر 1361 ممنوعیت تردد نفت‌کش‌ها نیز به جزیره خارک در اولویت اقدامات عراق در خلیج ‌فارس قرار گرفت تا هزینه‌های جنگ برای ایران را افزایش دهد.[6]

ایران برای مقابله با عراق کشتی‌های تجاری عازم بندر امام خمینی را با نیروهای نظامی اسکورت کرد اما نتوانست مانع حملات عراق شود.[7] نفت‌کش‌ها به مقصد جزیره خارک نیز اسکورت می‌شدند.[8]

در واکنش به حملات عراق، ایران در 23 اردیبهشت 1363 مقابله به مثل علیه حامیان این کشور در خلیج ‌فارس را با حمله یک هواپیمای فانتوم ایران به نفت‌کش کویتی «ام‌الکسبه» آغاز کرد.[9] نیروی دریایی سپاه نیز از اوایل 1365 عملیات مقابله به مثل در خلیج‌ فارس (در جنگ نفت‌کش‌ها) را آغاز کرد‌‌[10] و در سال ۱۳۶۶ با آمدن به سمت تنگه هرمز، دامنه عملیات مقابله به مثل خود را گسترش داد. 2 مرداد ۱۳۶۶ نیز سوپر تانکر نفتی بریجتون (حامل نفت کویت) در خلیج‌ فارس مورد هدف مین‌های دریایی قرار گرفت.‌‌[11]

13 شهریور 1366 ایران با شلیک یک فروند موشک کرم ابریشم از شبه‌جزیره فاو به سمت کویت، حمله به این کشور را آغاز کرد؛[12] این حمله‌ها در پاسخ به حمایت کویت از عراق در هدف قرار دادن کشتی‌ها و نفت‌کش‌های حامل بار و نفت ایران بود.[13]

11 مهر 1366 تعداد 60 فروند از قایق‌های سپاه پاسداران از جزیره خارک به قصد حمله به بندر خفجی در سواحل عربستان، حرکت کردند اما مانور هوایی و دریایی عربستان و آمریکا، این حمله را لغو کرد؛[14] این حمله در پاسخ به حمایت عربستان از عراق در هدف قراردادن کشتی‌ها و نفت‌کش‌های حامل بار و نفت ایران بود.

در مجموع طی جنگ نفت‌کش‌ها از 1359 تا 1367، تعداد 411 فروند کشتی حامل نفت و بار برای ایران و سایر کشورهای حاشیه خلیج ‌فارس مورد حمله قرار گرفتند که ۲۳۹ فروند آن‌ها یعنی ۵۸ درصد، نفت‌کش بود. در حمله به کشتی‌ها، در ۲۵۷ مورد از موشک‌های اگزوسه فرانسوی استفاده شد. در جریان جنگ علیه کشتی‌ها 432 نفر جان باختند که ۱۳۸ نفر آن‌ها عمدتاً از اتباع خارجی، متعلق به شرکت ملی نفت‌کش ایران بودند.[15] نیروی دریایی سپاه پاسداران در عملیات مقابله به مثل، در مجموع 55 فروند کشتی را هدف قرار داد.‌‌[16]

عراق همچنین از آغاز حمله سراسری، مناطق غیر نظامی و مسکونی ایران را با توپخانه و انواع موشک‌های زمین به زمین زیر آتش گرفت و بمباران هوایی کرد. در ماه‌های اول جنگ، حمله به مناطق مسکونی عمدتاً به شهرهای استان‌های مرزی صورت گرفت. عراق شهر اهواز، آبادان، خرمشهر، سوسنگرد، دهلران، قصر شیرین، سرپل ذهاب، گیلان غرب و شوش را با توپخانه هدف قرار داد. در این میان، دزفول بیش از دیگر شهرهای ایران مورد حمله موشکی دشمن قرار گرفت.‌‌[17]

از ابتدای حمله ارتش عراق به ایران در سال 1359، در چهار دوره دامنه درگیری نظامی میان ایران و عراق با بمباران و پرتاب موشک به صورت گسترده به درون شهرها و مراکز جمعیتی کشیده شد. در اولین دوره جنگ شهرها که از 13 اسفند 1363 آغاز شد، 39 شهر و روستا مورد حملات دشمن قرار گرفت. این حملات 1227 شهید و 4682 مجروح بر جای گذاشت.‌‌[18]

ایران تا سال 1362 از حمله به شهرهای عراق خودداری می‌کرد ولی در 17 بهمن 1362، امام خمینی با تقاضای مسئولین کشور با مقابله به مثل موافقت کرد.[19] رئیس‌جمهور وقت ایران اعلام کرد که از این پس کلیه شهرهای عراق، غیر از شهرهای مذهبی، هدف حملات ایران قرار خواهند گرفت.[20] البته طی این حملات، همواره به مردم شهرهایی که قرار بود حمله شود مهلت داده می‌شد شهر را ترک کنند. همچنین ایران در مقابله به مثل‌های خود بر این موضوع تکیه می‌کرد که اهداف صنعتی، اقتصادی و امنیتی عراق هدف حمله قرار گیرند. در اولین مقابله به مثل، شهرهای بصره، مندلی و خانقین زیر آتش توپخانه ایران قرار گرفتند.[21]

جنگ دوم شهرها از 5 خرداد 1364 آغاز شد و 20 روز ادامه یافت که 570 شهید و 1332 مجروح در بر داشت و در 115 نوبت حمله موشکی، هوایی و توپخانه‌ای دشمن، 27 شهر ایران مورد حمله عراق قرار گرفت. سومین دوره جنگ شهرها (30 بهمن 1365) نیز 42 روز به طول انجامید و علاوه بر بمباران و حملات توپخانه‌ای، 27 مورد حمله موشکی را شامل شد. در این حملات که با حمله به مناطق مسکونی سوسنگرد آغاز شد، 65 شهر آسیب دید و 3035 نفر شهید و 11150 نفر مجروح شدند.‌‌[22]

از سال 1365، ایران شلیک موشک عقاب را نیز آغاز کرد؛‌‌[23] موشک عقاب با برد 40 کیلومتر تنها برای هدف قرار دادن اهداف بزرگ مناسب بود. ایران با این موشک‌ شهرهای نزدیک مرز مانند بصره را هدف قرار می‌داد.‌‌[24] در مجموع تا پایان جنگ تحمیلی، 326 فروند موشک عقاب توسط ایران شلیک شد.‌‌[25]

چهارمین دوره از حملات گسترده موشکی و هوایی عراق به شهرها، روستاها و سایر مراکز جمعیتی ایران از 8 اسفند 1366 با حمله به پالایشگاه تهران و سپس حمله موشکی به تهران در روز 10 اسفند 1366 آغاز شد و تا پایان فروردین 1367 ادامه یافت. در این دوره که 53 روز به طول انجامید، برای اولین بار تهران و شهرهای قم، اصفهان، تبریز، کرج و شیراز مورد حمله موشکی عراق قرار گرفتند.‌‌[26] این موشک‌ها، موشک‌های «اسکاد بی» بودند که با کاهش سر جنگی به 160 کیلوگرم و افزایش سوخت،‌‌[27] برد آن‌ تا 500 کیلومتر افزایش یافته و از سوی عراق، «الحسین» نام گرفت.‌‌[28] عراق در این دوره جمعاً 189 فروند موشک، تهران 134 موشک، اصفهان 23 موشک، قم 17 موشک، تبریز 8 موشک، کرج 4 موشک و شیراز 3 موشک پرتاب کرد. این حملات حداقل 1746 شهید و 8183 مجروح بر جا گذاشت و خسارات فراوانی نیز به بار آورد.‌‌[29] ایران نیز 50 موشک به سمت شهرهای عراق پرتاب کرد.‌‌[30]

در مجموع عراق 153 موشک «الحسین»، 175 موشک «اسکاد» و‌ 82 موشک فراگ‌‌[31] و ایران نیز 326 موشک عقاب، 11 موشک ایران-130 و 119 موشک اسکاد در طول هشت سال جنگ به خاک یکدیگر شلیک کردند.‌‌[32] از 119 موشک اسکاد، 91 فروند به بغداد، 11 فروند به موصل، 6 فروند به کرکوک، یک فروند به العماره و یک فروند نیز به تکریت پرتاب شدند.‌‌[33]

در طول دفاع مقدس مناطق خوزستان ۲۲۵ بار، کردستان ۵۱ بار، ایلام ۳۷ بار، آذربایجان غربی ۳۶ بار، کرمانشاه ۳۳ بار، مورد تهاجم شیمیایی عراق قرار گرفت.‌‌[34] در جریان این حملات، 17250 نفر شهید و 127 هزار نفر مصدوم شدند.‌‌[35] با وجود استفاده عراق از سلاح‌های شیمیایی در جنگ تحمیلی، مقامات نظامی ایران گزینه مقابله به مثل را مطرح کردند، اما امام خمینی به دلیل ممنوعیت استفاده از این سلاح در اسلام، از این کار جلوگیری کردند.‌‌[36]

[1]. علایی، حسین، روند جنگ ایران و عراق، ج 1، تهران، مرز و بوم، 1391، ص 230.

[2]. شیرمحمد، محسن، چشمان عقاب - حماسه گردان 11 شناسایی تاکتیکی نیروی هوایی و عملیات عکس‌برداری هوایی در دفاع مقدس، تهران، مرکز انتشارات راهبردی نهاجا، 1396، ص 146.

[3]. نمکی، علی‌رضا، نیروی هوایی در دفاع مقدس، تهران، ایران سبز، 1389، ص 143.

[4]. ناویاس، مارتین اس و ای.آر هوتن، جنگ نفت‌کش‌ها، ترجمه پژمان پورجباری و رحمت قره، تهران، بنیاد حفظ آثار و ارزش‌های دفاع مقدس، 1392، ص 99.

[5]. همان، ص 109.

[6]. همان، ص 97.

[7]. همان، ص 125.

[8]. شیرمحمد، محسن، بر فراز دریاها - نگاهی به تاریخ هوادریا و حماسه اسکادران‌های هواناو، بالگرد و بال ثابت در جنگ تحمیلی، تهران، دفتر پژوهش‌های نظری و مطالعات راهبردی نداجا، 1400، ص 175.

[9]. ناویاس، مارتین اس و ای.آر هوتن، همان، ص 154.

[10]. علایی، حسین، روند جنگ ایران و عراق، ج 2، تهران، مرزوبوم، 1391، ص 331.

[11]. خبرگزاری دفاع مقدس، «نیروی دریایی سپاه چگونه تشکیل شد»، www.defapress.ir/fa/news/416066/.

[12]. ناویاس، مارتین اس و ای.آر هوتن، همان، ص 291

[13]. همان.

[14]. همان.

[15]. همان، ص 15.

[16]. ولی‌پور زرومی، سیدحسین، «شکل‌گیری نیروهای سه‌گانه در سپاه»، فصلنامه نگین، ش 27، بهار 1388، ص 23.

[17]. علایی، حسین، روند جنگ ایران و عراق، ج 1، همان، ص 228.

[18]. ایزدی، یدالله، «دور چهارم جنگ شهرها علیه ایران 8/12/1366 تا 31/1/1367»، فصلنامه نگین ایران، ش 45، تابستان 1392، ص 79.

[19]. علایی، حسین، روند جنگ ایران و عراق، ج 2، همان، ص 39 تا 41.

[20]. سیوندیان، محسن، آتش‌باران، اصفهان، نشر ستارگان درخشان، 1394، ص 340.

[21]. همان، ص 342.

[22]. ایزدی، یدالله، همان، ص 79.

[23]. کوردزمن، آنتونی و آبراهام واگنر، درس‌های جنگ مدرن - جنگ ایران و عراق، ج 1، ترجمه حسین یکتا، نشر مرزوبوم، 1389، ص 445.

[24]. کوردزمن، آنتونی و آبراهام واگنر، همان، ج 2، ص 206.

[25]. اسدی، هیبت‌الله، آتش توپخانه، تهران، انتشارات دافوس آجا، 1394، ص 395.

[26]. ایزدی، یدالله، همان، ص 77.

[27]. علایی، حسین، روند جنگ ایران و عراق، ج 2، همان، ص 410.

[28]. کوردزمن، آنتونی و آبراهام واگنر، همان، ج 2، ص 201 و 202.

[29]. ایزدی، یدالله، همان، ص 79 و 80.

[30]. علایی، حسین، روند جنگ ایران و عراق، ج 2، همان، ص 425.

[31]. اسدی، هیبت‌الله، همان، ص 394.

[32]. همان، ص 395.

[33]. همان، ص 394.

[34]. شیرعلی‌نیا، جعفر، دایره‌المعارف مصور تاریخ ایران و عراق، تهران، نشر سایان، ۱۳۹۲، ص ۳۷9.

[35]. خبرگزاری بین‌المللی قرآن، «ایران بزرگ‌ترین قربانی سلاح‌های شیمیایی است»، 9 اردیبهشت 1394،‌www. iqna.ir/fa/news/-.

[36]. خبرگزاری دفاع مقدس، «چرا ایران از سلاح شیمیایی استفاده نکرد»، 13 شهریور 1393، www. defapress.ir/fa/news.