مکان‌ها

استان بوشهر

محسن شیرمحمد
3 دورہ

استان بوشهر از معدود استان‌های کشور است که در دفاع مقدس، در هر سه جبهه زمینی، دریایی و هوایی نقش داشت و بنادر و تأسیسات نفتی آن بارها هدف حملات دشمن قرار گرفت .

استان بوشهر با 27.653 کیلومتر مربع وسعت در جنوب غربی ایران، حدود 4/1 درصد مساحت کل کشور را به خود اختصاص داده است. این استان از شمال به خوزستان، کهکیلویه و بویراحمد، از جنوب به هرمزگان و خلیج فارس، از شرق به فارس و از غرب به خلیج ‌فارس محدود است. استان بوشهر 10 شهرستان، ۱۷ بخش، ۱۳ شهر و ۳۶ دهستان دارد. بوشهر، تنگستان، دشتستان، دشتی، دیر، دیلم، کنگان، عسلویه، جم و گناوه، 10 شهرستان استان هستند. 99 درصد ساکنین بوشهر مسلمان و بیشتر شیعه هستند.

استان بوشهر در طول تاریخ همواره در برابر اشغالگران خارجی مقاومت کرده است. بوشهر تاکنون 3 بار توسط انگلیس اشغال شده است. نخستین اشغال بوشهر در دوره محمدشاه قاجار در سال 1217ش بود که مردم این دیار به رهبری باقرخان تنگستانی و شیخ حسن آل عصفور این کشور را از شهر بیرون کردند. در سال 1235ش انگلستان برای بار دوم بوشهر را اشغال کرد که پس از انعقاد معاهده پاریس پایان یافت. در سال 1294ش نیز انگلستان برای بار سوم بوشهر را اشغال کرد که مردم تنگستان به رهبری رئیس‌علی دلواری اشغالگران را مجبور به ترک این شهر کردند.‌‌[1]

در روزهای پیروزی انقلاب اسلامی نیز مردم بوشهر در تظاهرات‌های مختلف علیه حکومت پهلوی حاضر بودند و 18 شهید تقدیم انقلاب اسلامی کردند.‌‌[2]

با آغاز جنگ تحمیلی عراق علیه ایران، مردم استان بوشهر نیز در دفاع از کشور فعال شدند. اوایل جنگ، تعدادی از رزمندگان بوشهر در تیپ المهدی «عج» و لشکر ۱۹ فجر سپاه پاسداران مربوط به استان فارس حضور یافتند و در عملیات‌های ثامن‌الائمه، طریق‌القدس و فتح‌المبین به مقابله با دشمن پرداختند. در بهمن سال ۱۳۶۲ اولین یگان رزم این استان به نام تیپ حضرت امیر «ع» در سپاه پاسداران تشکیل شد.‌‌[3] با شروع عملیات خیبر در اسفند ۱۳۶۲ و پس از مجروح شدن تعداد زیادی از قایقرانان شرکت کننده در عملیات خیبر، تعدادی از رزمندگان گردان‌های تیپ حضرت امیر «ع» بوشهر که با قایقرانی و دریانوردی آشنایی داشتند، برای ادامه عملیات به منطقه اعزام شدند؛ با پایان عملیات خیبر، تیپ حضرت امیر (ع) نیز منحل شد.‌‌[4]

 در ادامه جنگ برای طرح‌ریزی یک عملیات آبی - خاکی، مأموریتی به استان بوشهر محول‌‌[5] و 20 خرداد 1363، ناوتیپ ۱۳ امیرالمؤمنین «ع» سپاه پاسداران در این استان تشکیل شد.‌‌[6]

ناوتیپ امیرالمؤمنین «ع» در نبردهای مختلف از جمله والفجر 8 که برای تصرف شهر فاو عراق در 20 بهمن 1364 آغاز شد، شرکت داشت. در این عملیات، طی ۴۸ ساعت شهر فاو تصرف شد و نیروهای ایران بر خورعبدالله (تنها آبراه بندر ام‌القصر عراق) مسلط شدند. ناوتیپ امیرالمؤمنین «ع» با ۵ گردان امام حسین «ع»، امام حسن «ع»، ابوالفضل «ع»، مالک اشتر و ادوات در این عملیات شرکت کرد. این گردان‌ها حدود ۶ ماه در خط پدافندی این منطقه ماندند؛ گردان امام حسن «ع»، کنترل خورعبدالله را به عهده داشت.‌‌[7]

ارتش عراق در 28 فروردین 1367 در منطقه جنوب حمله کرد و شهر فاو را پس گرفت. به دنبال آن ناوتیپ امیرالمؤمنین «ع» در کنار اروند در خاک ایران مستقر و به پدافند از منطقه پرداخت تا مانع از پیشروی نیروهای عراق شود.‌‌[8] تا پایان جنگ نیز نیروهای ناوتیپ پدافند از منطقه را ادامه دادند.‌‌[9]

در دفاع مقدس، 556 نفر از نیروهای ناوتیپ 13 امیرالمؤمنین «ع» به شهادت رسیدند.‌‌[10]

پایگاه ششم شکاری بوشهر از پایگاه‌های نیروی هوایی ارتش در جنگ تحمیلی بود. این پایگاه از جمله فرودگاه‌هایی بود که عراق در روز 31 شهریور 1359 به آن حمله کرد که البته تنها باند پرواز آن آسیب دید و به سرعت تعمیر شد. در پاسخ به حمله دشمن، چهار فروند اف-4 از این پایگاه در همان روز وارد خاک عراق شدند و پایگاه شعیبیه در استان بصره را بمباران کردند. روز بعد و در چارچوب عملیات کمان 99 نیز، پایگاه بوشهر وارد عمل شد و 30 فروند اف-4، پایگاه هوایی شعیبیه، تأسیسات نظامی بندر فاو و همچنین نیروهای دشمن را در شلمچه بمباران کردند.

از دیگر اقدامات پایگاه بوشهر، دفاع هوایی از میادین نفتی شمال خلیج‌ فارس و اسکورت کاروان کشتی‌های نفت‌کش و باری به جزیره خارک و بندر امام بود. با توجه به حملات متعدد هوایی به جزیره خارک که مرکز صادرات نفت ایران بود، یک گردان از هواپیماهای اف-14 از اصفهان به بوشهر منتقل شد تا عملیات رهگیری و گشت هوایی روی آب‌های خلیج ‌فارس برای اسکورت نفت‌کش‌ها و کشتی‌های باری با سرعت و دقت بالاتری انجام شود.

 در جنگ تحمیلی هواپیماهای پایگاه بوشهر در مجموع تعداد 10870 سورتی پرواز جنگی انجام دادند و 89 نفر از نیروهای آن به شهادت رسیدند که 63 نفر از آن‌ها خلبان بودند.‌‌[11]

پایگاه دریایی بوشهر نیز از جمله پایگاه‌های فعال نیروی دریایی در دفاع مقدس بود. نیروی دریایی در 30 شهریور 1359، به منظور طراحی، نظارت و کنترل عملیات دریایی در خلیج ‌فارس و دریای عمان، یک قرارگاه مقدم دریایی با نام نیروی رزمی 421 در بوشهر تشکیل داد.‌‌[12] روز 31 شهریور 1359 نیز، یک گردان از تکاوران نیروی دریایی به فرماندهی ناخدا هوشنگ صمدی از پایگاه دریایی بوشهر به خرمشهر اعزام شدند که در دفاع 34 روزه از این شهر به همراه سایر نیروهای مسلح در مقابل دشمن حضور داشتند.‌‌[13] با هدایت قرارگاه 421 در دو عملیات شهید صفری و اشکان در آبان 1359، اسکله‌های البکر و العمیه عراق در شمال خلیج ‌فارس به آتش کشیده شد و عملاً صدور نفت عراق از طریق دریا قطع شد.‌‌ در 7 آذر 1359 در عملیات مروارید نیز که با محوریت ناوچه پیکان و پشتیبانی فانتوم‌های نیروی هوایی ارتش انجام شد، 11 فروند از شناورهای رزمی و همچنین 13 جنگنده و یک بالگرد دشمن هدف قرار گرفت و فعالیت نیروی دریایی عراق در خلیج ‌فارس تقریباً متوقف شد.‌‌[14]

در سال 1364 نیروی دریایی سپاه پاسداران تشکیل شد و منطقه دوم دریایی آن تحت نام نوح نبی «ع» در بوشهر مستقر شد.[15] بسیاری از افراد نیروی دریایی سپاه از اهالی بوشهر بودند؛ سپاه پاسداران پس از آموزش دادن تعدادی از افراد بومی بوشهر، آنان برای خرید کشتی به هلند اعزام کرد و آن‌ها کشتی‌های خریداری شده را به ایران آوردند.[16]

جزیره خارک نیز در دفاع مقدس نقش ویژه‌ای در اقتصاد کشور داشت. از سال ۱۳۴۴، به دنبال ساخت اسکله در خارک، این جزیره به بندرگاه بزرگ صدور نفت ایران در جهان تبدیل شد. با شروع جنگ تحمیلی، مخازن و اسکله‌های جزیره خارک در 2 مهر 1359 مورد حمله عراق قرار گرفت و در طول دفاع مقدس نیز ادامه یافت. در سال 1359، 80 حمله؛ سال 1360، 2 حمله؛ سال 1361، 105 حمله؛ سال 1362، 10 حمله؛ سال 1363، 32 حمله؛ سال 1364، 281 حمله؛ سال 1365، 618 حمله؛ سال 1366، 985 حمله و در سال 1367 نیز 356 حمله از سوی عراق علیه خارک انجام شد. با وجود این، با اقدامات نیروهای شرکت نفت، ارتش و سپاه پاسداران یک روز هم شریان حیاتی نفت ایران قطع نشد. در این دوره 319 نفر از این نیروها نیز به شهادت رسیدند.‌‌[17]

تأسیسات بندری بوشهر نیز در دفاع مقدس نقش داشت. با آغاز جنگ تحمیلی و سقوط بندر خرمشهر و کاهش چشمگیر فعالیت بندر امام خمینی، بندر بوشهر با وجود کمبود اسکله، عمق کم کانال دسترسی و بارانداز محدود، به یکی از فعال‌ترین بنادر تدارکاتی و پشتیبانی کشور تبدیل شد. این بندر با در اختیار گذاشتن اسکله‌ها و شناورهای خدماتی به نیروهای دریایی نظامی، نقش مؤثری در پشتیبانی نظامی نیز ایفا کرد. از جمله اقدامات انجام‌شده در این بندر، اعزام یدک‌کش‌های فتح‌المبین، تبوک، کربلا و خضراء به بندر امام خمینی و اسکورت هفتگی کاروان‌های کشتی‌های اعزامی به این بندر بود. همچنین در طول جنگ، ۷۰۰ نفر از کارکنان اداره کل بنادر و دریانوردی استان بوشهر نیز صورت متناوب در جبهه‌های جنگ حضور داشتند.‌‌[18]

نیروگاه اتمی در حال ساخت بوشهر نیز از جمله مراکزی بود که به دنبال آغاز جنگ تحمیلی، هدف بمباران‌های هوایی عراق قرار گرفت. عراق جمعاً ۹ بار نیروگاه بوشهر را بمباران کرد. اولین حمله سال ۱۳۶۱ انجام شد که آسیبی جزئی به گنبد بتنی نیروگاه وارد کرد. فروردین سال ۱۳۶۲ نیز هواپیما‌های عراق دوباره نیروگاه را بمباران کردند. این بار بخشی از تجهیزات و محوطه نیروگاه آسیب دید. بهمن و اسفند سال ۱۳۶۳ باز به نیروگاه حمله شد و خساراتی بار آمد. آبان ۱۳۶۶ نیز در اثر بمباران بمب‌افکن‌های عراق، ۲۰ نفر از کارکنان و مهندسان و افراد نظامی محافظ نیروگاه شهید شدند.‌‌[19]

بندر و شهر بوشهر در 8 سال دفاع مقدس بارها هدف حملات هوایی دشمن قرار گرفته و شهیدان گرانقدری تقدیم انقلاب اسلامی کرده است. نادر مهدوی از افراد نیروی دریایی سپاه پاسداران که توسط بالگردهای آمریکایی پس از به اسارت درآمدن و شکنجه شدن به شهادت رسید، از آن جمله است.[20]

ستاد پشتیبانی جنگ جهاد سازندگی استان بوشهر نیز با یک گردان مهندسی رزمی و پشتیبانی مردم استان با تجهیزات و ماشین‌آلات سبک و سنگین در عملیات‌های فتح‌المبین، بیت‌المقدس، والفجر 8، بدر، خیبر و کربلای 4 و 5 حضور داشت.‌‌[21]

اداره کل راه و ترابری استان بوشهر نیز در دوران دفاع مقدس با اعزام گروه‌های راه‌سازی به یاری رزمندگان شتافت.[22]

استان بوشهر در دفاع مقدس بیش از 40 هزار رزمنده به جبهه‌ها اعزام کرده است که از این تعداد، 2.089 شهید، 5.544 جانباز و 442 آزاده تقدیم انقلاب کرده است. نخستین شهید استان بوشهر شهید آستروتین از کارکنان پایگاه هوایی بوشهر است. از جمله شهدای بنام استان بوشهر علیرضا یاسینی (فرمانده پایگاه ششم شکاری بوشهر)، قاسم هندی‌زاده، محمد نوری و علیرضا ماهینی هستند.[23]

در استان بوشهر یادمان‌های مختلفی از جنگ تحمیلی در پایگاه هوایی و همچنین موزه دفاع مقدس در محله بی‌سیم بوشهر ساخته شده است. موزه دریا و دریانوردی خلیج‌ فارس بوشهر در محله سبزآباد این شهر در محل سرکنسولگری سابق انگلیس تأسیس شده و برای آشنایی همگان با رشادت‌های مردم این استان برای حفاظت از کشور و خلیج ‌فارس فعالیت می‌کند.[24]

[1]. حسینی کازرونی، سید احمد، بوشهر شهر آفتاب و دریا - مجموعه 15 مقاله پیرامون بوشهر و برخی بنادر و جزایر خلیج‌فارس، تهران، لیان، 1384، ص 25 و 26؛ دانشنامه جهان اسلام، «بوشهر»، https://rch.ac.ir/article/Details/11907.

[2]. خبرگزاری دفاع مقدس، «لیست کامل شهدای انقلاب اسلامی استان بوشهر»، 21 بهمن 1395،https://defapress.ir/fa/news/226328.

[3]. احمدی‌پور، علی، شناسنامه ناوتیپ 13 امیرالمؤمنین در دوران دفاع مقدس، بوشهر، پلاک عشق، 1401، ص 20.

[4]. همان، ص .21

[5]. همان.

[6]. همان، ص 34.

[7]. همان، ص 22.

[8]. همان، ص 24.

[9]. همان، ص 379.

[10]. خبرگزاری تسنیم، «۵۵۶ شهید ناوتیپ ۱۳ امیرالمؤمنین (ع) بوشهر تجلیل شدند»، 22 اسفند 1397،

https://www.tasnimnews.com/fa/news/1968637.

[11]. آریانی، حامد، «پایگاهی برای اولین پاسخ»، ماهنامه صف، ش 429، بهمن 1395، ص 21 و 22.

[12]. ماهنامه صف، ش370، مهر 1390، ص60.

[13]. یاحسینی، سیدقاسم، تکاوران نیروی دریایی در خرمشهر، تهران، سوره مهر، 1393، ص123ـ 118.

[14]. شیرمحمد، محسن، بر فراز دریاها، تهران، دفتر پژوهش‌های نظری و مطالعات راهبردی نداجا، 1400، ص 117 و 121؛ مسبوق، محمد و علی‌رضا جواهری، عملیات مروارید، تهران، مرکز انتشارات راهبردی نهاجا، 1394، ص185 و 186.

[15]. امیری، علی، «تبیین نقش نیروی دریایی در قدرت دریایی جمهوری اسلامی ایران»، فصلنامه ژئوپلیتیک، سال شانزدهم، ش 1، بهار 1399، ص 156.

[16]. شیرعلی‌نیا، جعفر، موج سرخ - روایت جنگ در خلیج ‌فارس، تهران، فاتحان، 1391، ص 122.

[17]. وب‌سایت موزه نفت، «آذرپاد اسکله‌ای برای بارگیری سوپر نفت‌کش‌ها» ،www.petromuseum.ir/content/؛ کرم الیگودرزی، محمدرضا، «خارک در دفاع مقدس، بوشهر»، اداره کل حفظ آثار و نشر ارزش‌های دفاع مقدس استان بوشهر، 1401، ص14 ، 32 و 33؛ خبرگزاری مهر، «خارگ به تعداد روزهای جنگ بمباران شد»، www.mehrnews.com/news/5029758.

[18]. خبرگزاری ایبنا، «بوشهر؛ فعال‌ترین بندر ایران در دوران دفاع مقدس»، 3 مهر 1403، https://www.ibna.ir/news/520017.

[19]. خبرگزاری میزان، «نیروگاهی که زیر بمباران بعثی‌ها خم به ابرو نیاورد»، 13 اسفند 1399، https://www.mizanonline.ir/fa/news/706770.

[20]. روزنامه کیهان، «ابرقهرمان نادری که کابوس آمریکا شد»، یکشنبه 16 مهر 1402، ش 23412، ص8.

[21]. دفتر پژوهش‌های فرهنگی - معاونت پژوهش و ارتباطات فرهنگی بنیاد شهید و امور ایثارگران، فرهنگ اعلام شهدا - استان بوشهر، ج 3، تهران، نشر شاهد ، 1392، ص 44 و 45.

[22]. مندنی‌پور، محمد، نقش اداره کل راه و ترابری استان بوشهر در دفاع مقدس، انتشارات دریانورد و اداره کل حفظ آثار و نشر ارزش‌های دفاع مقدس استان بوشهر، بوشهر، 1392، ص 165-132.

[23]. جمالی، عبدالحمید، گنجینه خلیج فارس (استان بوشهر در یک نگاه، بوشهر)، بوشهر، اداره کل حفظ آثار و نشر ارزش‌های دفاع مقدس استان بوشهر، 1389، ص 28 و30؛ دفتر پژوهش‌های فرهنگی - معاونت پژوهش و ارتباطات فرهنگی بنیاد شهید و امور ایثارگران، فرهنگ اعلام شهدا - استان بوشهر، ج 3، تهران نشر شاهد ، 1392، ص 45.

[24]. بنیاد حفظ آثار و نشر ارزش‌های دفاع مقدس - استان مرکزی راهیان نور، خلیج حماسه‌ها - آشنایی با قابلیت‌های تاریخ و یادمانهای استان‌های هرمزگان و بوشهر، تهران، بنیاد حفظ آثار و نشر ارزش‌های دفاع مقدس، 1394،‌ ص60.