مفاهیم و اصطلاحات
حامیان صدام (نیروی انسانی)
سجاد نادریپور
4 دورہ
آمریکا، انگلیس، فرانسه، مصر، عربستان سعودی، ترکیه، ایتالیا، هلند و بلژیک بخشی از کشورهای حامی عراق در جنگ تحمیلی بودند که نیروهای نظامیشان، مستقیم و غیرمستقیم، در جبهههای جنگ حاضر شدند.
با آغاز جنگ تحمیلی عراق علیه ایران، بسیاری از کشورهای جهان به پشتیبانی مالی و تسلیحاتی از عراق پرداختند، اما برخی دیگر از کشورها، به این میزان بسنده نکرده و با بهرهگیری از نیروهای نظامی، مستقیم و غیرمستقیم، در جبهههای جنگ حاضر شدند.
در میان حامیان حکومت بعث، آمریکا پررنگترین حضور نظامی در جنگ تحمیلی را داشت. سازمان سیا در سال ۱362، به طور محرمانه اطلاعاتی در اختیار عراق قرار داد تا در حملات شیمیایی با گاز خردل علیه نیروهای ایران استفاده کند. همچنین، در زمستان 1363، این سازمان اطلاعات حساس مربوط به شناسایی ماهوارهای را در اختیار عراق قرار داد تا این کشور را در حملات هوایی علیه ایران یاری کند.[1] پس از تصرف شبه جزیره فاو توسط ایران در عملیات والفجر 8 (1364) نیز، در پاتکهای عراق برای بازپسگرفتن این شبه جزیره که ۷۵ روز بدون وقفه ادامه داشت، هواپیماهای شناسایی آواکس آمریکا وظیفه انتقال اطلاعات نظامی به عراق را برعهده داشتند.[2] علاوه بر این، در جنگ تحمیلی، طی برنامهای بسیار سِّری، بیش از 60 نفر از افسران سازمان اطلاعات دفاعی آمریکا، اطلاعات مشروحی درباره استقرار نیروهای ایران، طراحی تاکتیکی صحنه نبرد، برنامه حملات هوایی این کشور و ارزیابی میزان خسارات بمبارانهای صورت گرفته توسط عراق را در اختیار بغداد قرار دادند.[3]
در جریان جنگ نفتکشها در خلیج فارس نیز در پی دعوت کویت از دو ابرقدرت (آمریکا، شوروی) و قدرتهای بزرگ اروپایی و آسیایی مثل انگلستان، فرانسه و چین برای اسکورت نفتکشهای کشورش، حضور آمریکا از مرحله اطلاعاتی، وارد مرحله عملیاتی شد. در این مدت، نیروهای نظامی ایران و آمریکا ۱۲ بار با یکدیگر درگیر شدند یا به سوی اهداف همدیگر حمله کردند که آخرین آنها حمله ناو آمریکایی به هواپیمای مسافربری ایران در خلیج فارس در روزهای پایانی جنگ تحمیلی بود.[4]
در همین دوره، نیروی دریایی برخی کشورهای اروپایی نظیر ایتالیا، هلند و بلژیک نیز در خلیج فارس مستقر شدند؛[5] البته در میان کشورهای اروپایی، فرانسه حضور پررنگتری داشت. این کشور، 3000 نفر نیروی ویژه به همراه ناو هواپیمابر کلمانسو و دو ناوشکن و یک کشتی تدارکاتی به منطقه فرستاد.[6] قبل از این هم فرانسه کمکهای مستشاری خود را در اختیار عراق قرار داده بود.[7] همچنین به منظور تقویت و تکمیل سیستم دفاع ضد هوایی عراق، فرانسه ۴۰۰ فناور نظامی و غیر نظامی به عراق فرستاد.[8] در سال ۱۳۶۳ نیز، ۱۰۰۰ فناور فرانسوی برای نصب موشکهای اگزوسه بر روی کشتیهای این کشور وارد بغداد شدند.[9]
اتحاد جماهیر شوروی نیز به عراق خدمات مستشاری ارائه میداد. در آغاز جنگ، 1200 مستشار شوروی در ارتش عراق خدمت میکردند و 5000 سرباز عراقی در اتحاد جماهیر شوروی آموزش میدیدند.[10] در سالهای ۱۳61 و ۱362، 2000 مستشار و در آبان 1362نیز، 1200 مشاور نظامی شوروی برای ترمیم وضعیت ارتش عراق که بسیار ضعیف شده بود به این کشور اعزام شدند.[11]
مصر نیز پس از آزادسازی خرمشهر در ۳ خرداد ۱۳۶۱، نیروهای نظامیاش را به کمک صدام فرستاد. در سال ۱361، عراق با اعزام یک هیئت نظامی به قاهره خواستار افزایش سطح همکاری نظامی مصر شد. البته مصر در واکنش به تقاضاهای عراق با احتیاط عمل کرد. هر چند این کشور پذیرفت سطح کمک و همکاریهای نظامی خود را با عراق افزایش دهد، اما از پذیرش اینکه همکاریهایشان از چارچوبهای تعریفشده فراتر رود و به مداخله مستقیم در جنگ منجر شود، خودداری کرد.[12] البته تعدادی از افسران نظامی مصر طبق برنامه مهاجرت اختیاری، در جنگ تحمیلی با ارتش عراق همکاری کردند؛ برنامه مهاجرت اختیاری به افسران مصری اجازه میداد تا با تقاضای بازنشستگی پیش از موعد، برای دادن مشاوره، رایزنی یا شرکت مستقیم در جنگ، به ارتش عراق بپیوندند.[13]
دولت کویت نیز برای تقویت توان دفاعی خود در برابر حملات موشکی و هوایی احتمالی ایران، تعدادی از خلبانهای مصری را به خدمت گرفت.[14]
عربستان سعودی نیز از مهمترین پشتیبانان مالی و تدارکاتی عراق در جنگ تحمیلی بود. در آغاز جنگ، عربستان 3 بندر خود در دریای سرخ را به طور کامل برای نقل و انتقال سلاح و مهمات در اختیار عراق گذاشت. این اقدام که واکنشهای تلافیجویانه ایران را به همراه داشت، روابط ایران با این کشور را متشنجتر کرد و 2 کشور با هم درگیر شدند؛ 2۶ اردیبهشت ۱363، یک نفتکش عربستانی هدف حمله قرار گرفت. در پاسخ، هواپیماهای اف-۱۵ سعودی با اطلاعاتی که از هواپیماهای جاسوسی آمریکایی آواکس دریافت کرده بودند، در خرداد همان سال، یک فروند از جنگندههای اف-۴ ایران را که بر فراز 2 نفتکش سعودی در اطراف جزیره العربی در پرواز بود، سرنگون کردند.[15]
ترکیه نیز در جنگ تحمیلی عراق علیه ایران، مداخله مستقیم نظامی کرد. اگر چه ترکیه در سالهای ابتدایی جنگ، بیطرف بود، اما در سالهای پایانی، مداخله محدودی به نفع عراق داشت. علت این امر، مشکل ترکیه با جداییطلبی کردهای این کشور بود که در جنگ ایران و عراق بیشتر شده بود. هر چند ایران به ترکیه اطمینان داده بود که با تجزیهطلبی کردهای این کشور همراهی نخواهد کرد، اما با پیشروی ایران در شمال عراق، شورای امنیت ملی ترکیه در 19 استان کردنشین خود حالت فوقالعاده اعلام کرد و برای ورود به عراق و سرکوب کردها، با عراق به توافق رسید. البته به خطر افتادن حوزه نفتی کرکوک به عنوان یکی از مهمترین منابع تأمین نفت ترکیه، ضعف روزافزون عراق در کنترل مرزهای مشترکش با ترکیه و در نهایت تشویقهای آمریکا و ناتو به ترکیه برای دخالت به نفع صدام، از دیگر دلایل ورود این کشور به نفع عراق بود.[16]
یمن شمالی نیز چند تیپ (هر تیپ شامل 4000 تا 6000 سرباز) نیروی نظامی در اختیار عراق قرار داد. این نیروها پس از گذراندن دورههای آموزشی، در خطوط پشتیبانی جبهههای عراق مستقر شدند تا امکان اسارت آنان توسط نیروهای ایران کم باشد.[17]
سودان نیز یک هنگ شامل 2000 تا 4000 نیروی نظامی به عراق اعزام کرد. البته این نیروها پس از آغاز بحران داخلی سودان (1361) به کشورشان بازگشتند.[18]
اردن نیز از حامیان سنتی عراق بود و در جنگ تحمیلی تعداد نامعلومی نیروی نظامی داوطلب به عراق اعزام کرد که پس از گذراندن دورههای آموزشی، در خطوط پشتیبانی جبهههای عراق مستقر شدند.[19]
با وجود تدابیر بسیار رژیم بعث برای جلوگیری از اسارت نیروهای غیرعراقی توسط ایران که وجهه این کشور را مخدوش میکرد، در جنگ تحمیلی 247 نفر از نیروهای غیر عراقی از بیش از 15 کشور جهان، به اسارت نیروهای ایران درآمدند.[20]
[1]. دیکسن، نورم، «آمریکا چگونه صدام حسین را به سلاحهای شیمیایی مجهز کرد؟»، فصلنامه نگین ایران، ترجمه پریسا کریمینیا، سال ششم، بهار 1387، ش 24، ص 63.
[2]. امیدی، علی، «روزشمار دخالت آمریکا در جنگ تحمیلی در پرتو اسناد جدید»، فصلنامه مطالعات جنگ ایران و عراق، سال ششم، تابستان 1386، ش 21، ص 75.
[3]. دیکسن، نورم، همان، ص 63.
[4]. یزدانفام، محمود، «جنگ دریایی ایران و عراق؛ زمینهها و راهبردها»، فصلنامه نگین ایران، سال نهم، تابستان 1389، ش 33، ص 43 و 44.
[5]. کردزمن، آنتونی، «غرب و منازعه دریایی در خلیج فارس: 1987»، ترجمه پریسا کریمینیا، فصلنامه نگین ایران، سال دوم، تابستان 1382، ش 5، ص 84.
[6]. همان.
[7]. ربیعی، زهرا، «بررسی مواضع فرانسه در قبال جنگ تحمیلی»، فصلنامه نگین ایران، سال هشتم، زمستان 1388، ش 31، ص 79.
[8]. همان، ص 80 و81.
[9]. همان، ص 81.
[10]. درویشی سهتلانی، فرهاد، جنگ ایران و عراق - پرسشها و پاسخها، ج 1، تهران، مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، 1386، ص 109.
[11]. رحمتی، مهدی، «روابط ایران و شوروی در دوره جنگ ایران و عراق»، فصلنامه نگین ایران، سال نهم، پاییز 1389، ش 34، ص 86 و87.
[12]. حسینی، مختار، «نقش مصر در جنگ ایران و عراق»، فصلنامه نگین ایران، سال اول، تابستان 1381، ش 1، ص 63 و 64.
[13]. همان، ص 66.
[14]. موسوی، سید مسعود، «بررسی مواضع و عملکرد کویت در جنگ ایران و عراق»، فصلنامه نگین ایران، سال دوم، بهار 1383، ش 8، ص 80.
[15]. حسینی، مختار، همان، ص 89.
[16]. فرجزاده، سکینه، «بررسی مواضع ترکیه نسبت به جنگ تحمیلی عراق علیه ایران»، فصلنامه نگین ایران، سال نهم، زمستان ۱۳۸۹، ش 35، ص 65 و 66.
[17]. شربل، غصان، العراق من حرب إلی حرب - صدام مر من هنا، بیروت، ریاض الریس للکتب و النشر، 2010 م، ص 221؛ پرسمان دانشگاهیان، «اسناد اسرای غیرعراقی در جنگ تحمیلی»، https://www.porseman.com/article/%D8%A7%D8%B3%D9%86.
[18]. همان.
[19]. همان.
[20]. خبرگزاری دفاع مقدس، https://dnws.ir/0008NV؛ خبرگزاری تسنیم، https://tn.ai/1510212.
