گروه‌ها، نهادها، سازمان‌ها

لشکر 19 فجر

محسن شیرمحمد
33 دورہ

لشکر 19 فجر از جمله یگان‌های سپاه پاسداران در استان فارس است که در عملیات‌های مختلف دفاع مقدس حضور داشت.

بعد از پیروزی انقلاب اسلامی و هم‌زمان با فعالیت‌های ضدانقلاب در شمال غرب و غرب کشور به ویژه در مناطق کردنشین و گسترش تحرکات مسلحانه آن‌ها علیه نظام جمهوری اسلامی، نیروهای سپاه پاسداران فارس به همراهی تعدادی از نیروهای مردمی در گروه‌های متعدد عازم کردستان شدند. از جمله این موارد می‌توان به اعزام سه گروه مسلح به سنندج در ۱۰ اردیبهشت ۱۳۵۹ و اعزام نیرو به مهاباد در مرداد ۱۳۵۹ اشاره کرد.

با آغاز جنگ تحمیلی، رزمندگان سپاه پاسداران فارس و نیروهای بسیجی راهی جبهه‌های نبرد حق علیه باطل شدند. نخستین گروه رسمی، ۱۱ مهر ۱۳۵۹ به تعداد ۱۷۰ نفر به جبهه جنوب و اهواز اعزام شدند. سپس نیروهایی نیز به محورهای عملیاتی آبادان، سوسنگرد، دهلران و مهران اعزام شدند.‌‌[1]

با اعزام روزافزون داوطلبان از شیراز و پیوستن آن‌ها به سایر رزمندگان در جبهه، نبود یک تشکیلات نظامی به منظور سازمان‌دهی نیروهای این استان به چشم می‌خورد. همین امر باعث شد تا نیروهای اعزامی فارس نخستین بار در قالب تیپ شهید آیت‌الله دستغیب سپاه پاسداران به فرماندهی محسن بنائیان در ۱۲ دی ۱۳۶۰ با ۱۲۰۰ نیرو عازم جبهه‌های جنوب شوند. با نزدیک شدن به عملیات فتح‌المبین (فروردین 1361) نیروهای زیادی از استان فارس در قالب تیپ‌های لیله‌القدر، امام مهدی (عج)، شهید مهدی فیروزی و مالک اشتر سپاه پاسداران سازمان‌دهی شدند.‌‌[2] 15 اسفند ۱۳۶۰ هم‌زمان با آغاز عملیات فتح‌المبین، گروه رزمی ۳۵ امام سجاد «ع» نیز به تیپ ۳۵ امام سجاد «ع» تبدیل و به فرماندهی محمدنبی رودکی با ۵ گردان برای شرکت در عملیات آماده شد.‌‌[3] این تیپ در قالب قرارگاه فجر در عملیات حضور یافت و توانست همراه با تیپ ولی‌عصر «عج» سایت رادار را به تصرف درآورد.‌‌[4]

سال ۱۳۶۱ با گسترش اعزام‌های مردمی به جبهه‌ها و ضرورت سازمان‌دهی آن‌ها در قالب یگان‌ها و تیپ‌های جدید، تیپ‌های جدید در مناطق 9 گانه (سپاه پاسداران) تشکیل شد. منطقه ۹ سپاه پاسداران (فارس) با تشکیل تیپ جدید به نام فاطمه الزهرا «س» در این امر پیش‌قدم شد. ۲۷ آبان ۱۳۶۱ در کازرون، نخستین جلسه تأسیس تیپ تشکیل و فرماندهی آن را محسن بنائیان بر عهده گرفت. مقر تیپ جدید نیز در مدرسه اندرزگو در آبادان تعیین شد که پس از مدتی به منطقه زید در ۳ کیلومتری سه‌راهی حسینیه (خوزستان) منتقل گردید. همچنین از آنجا که سازمان‌دهی و اعزام گردان‌ها به جبهه‌های جنگ در استان فارس به صورت متمرکز صورت می‌گرفت و این کار مستلزم اقدامات تبلیغاتی گسترده و صرف نیروی زیاد در خصوص جمع‌آوری نیروهای مردمی بود، مسئولیت مستقیم تشکیل گردان‌های رزمی بر عهده شهرستان‌های فارس شد. نواحی ۱ و ۷ (شیراز و آباده) مسئول تأمین نیروهای گردان‌های تیپ ۳۵ امام سجاد «ع»، نواحی ۲ و ۳ (جهرم و فسا) برای تأمین نیروهای تیپ ۳۳ المهدی «عج» و نواحی ۴، ۵ و ۶ (بوشهر، یاسوج و کازرون) برای تأمین نیروهای تیپ تازه تأسیس ۹۳ فاطمه الزهرا «س» در نظر گرفته شد.‌‌[5]

۲۸ فروردین ۱۳۶۲، لشکر ۱۹ فجر به فرماندهی محمدنبی رودکی‌‌[6] تشکیل شد. ابتدا تصمیم این بود که تیپ‌های 33 المهدی، فاطمه زهرا «س» و 35 امام سجاد «ع» لشکر 19 فجر را تشکیل دهند، اما تیپ 33، در استان فارس مستقل باقی ماند و لشکر فجر با دو تیپ دیگر شکل گرفت؛‌‌[7] به مناسبت شب 19 ماه رمضان، شب ضربت خوردن حضرت علی «ع» و با الهام از سوره فجر و به عنوان شکافنده و روشنایی، این لشکر، 19 فجر نامیده شد.‌‌[8]

 با تشکیل و تکمیل کادر لشکر ۱۹ فجر، مقر عملیاتی آن نخست در ابتدای جاده ابوغریب بود و سپس به پادگان صحرایی عین‌خوش (خوزستان) منتقل شد. ۳ مرداد ۱۳۶۲ و پس از مدت کوتاهی از تشکیل لشکر ۱۹ فجر، با اضافه شدن ۲۷۰ نفر از نیروهای رسمی سپاه پاسداران به این لشکر، ۹ گردان در این لشکر تشکیل شد‌‌[9] و در عملیات‌های مختلف شرکت کرد؛ از جمله در اسفند 1362 در عملیات خیبر در شمال بصره‌‌[10] با 8 گردان شرکت کرد. در ادامه نیز پدافند از پد مرکزی و پد غربی جزیره مجنون جنوبی را بر عهده گرفت.‌‌[11] 20 تیر ۱۳۶۴ نیز عملیات قدس۳ را در منطقه جنوب دهلران با 3 گردان و همراه پشتیبانی توپخانه و هوانیروز ارتش انجام داد که علاوه بر انهدام بخشی از تسلیحات و ادوات، 700 نفر از نیروهای عراقی کشته و مجروح و تعدادی هم اسیر شدند.‌‌[12]

لشکر 19 فجر در عملیات والفجر 8 (بهمن 1364) نیز در قالب قرارگاه نوح «ع» شرکت داشت.‌‌[13] قبل از عملیات نیروهای این لشکر برای غواصی، تشکیل گردان‌های آبی- خاکی و عبور از رودخانه، در دریاچه سد گتوند آموزش دیدند.‌‌[14] یگان دریایی این لشکر در عملیات والفجر 8 با 35 قایق و 175 نفر،2 گردان را در موج اول حمله به ساحل سمت دشمن منتقل کرد.‌‌[15] 4 دی 1365 نیز این لشکر در عملیات کربلای ۴ با هدف نزدیک شدن به بصره شرکت داشت. 3 گردان غواص حضرت رسول «ص»، امام حسین «ع» و امام علی «ع» ، خط دشمن را شکستند و در ادامه 3 گردان حضرت زینب «س»، امام حسن «ع» و امام مهدی «عج» با قایق منتقل شدند؛ البته به دلیل فشار دشمن و لو رفتن عملیات، نیروها عقب‌نشینی کردند.‌‌[16]

لشکر 19 فجر در عملیات کربلای 5 (دی 1365) برای پیشروی در شرق بصره و تصرف شلمچه نیز شرکت داشتند.‌‌[17] پس از شکستن خط دشمن توسط گردان‌های غواص، گردان‌های امام مهدی «عج» و گردان امام حسین «ع» این لشکر از خط دشمن عبور کردند. صبح عملیات نیز گردان‌های حضرت زینب «س» و حضرت رسول «ص» این لشکر منطقه پنج‌ضلعی و مقر تیپ 111 عراق را تصرف کردند؛‌‌[18] در ادامه نیز پدافند از جاده شلمچه به تَنومه را انجام دادند.‌‌[19]

نیروهای لشکر 19 فجر در سال آخر جنگ تحمیلی و اواخر تیر ۱۳۶۷ به مدت 2 سال در منطقه کوشک تا شلمچه و بعد در منطقه آبادان و اروندرود در خطی به طول 110 کیلومتر مستقر و به پدافند مشغول شدند.‌‌[20]

با پایان جنگ تحمیلی، در لشکر ۱۹ فجر تغییراتی ایجاد و 3 تیپ در آن سازمان‌دهی شد؛ در شیراز تیپ ۱ امام حسن «ع»، در کازرون تیپ ۲ امام سجاد «ع» و در فسا تیپ ۳ حجت بن الحسن «عج» تشکیل شد.‌‌[21]

در دفاع مقدس 6.113 نفر از نیروهای لشکر 19 فجر به شهادت رسیدند؛‌‌[22] محمد اسلامی‌نسب فرمانده گردان امام رضا «ع»، غلامرضا کرامت فرمانده گردان ادوات و محمدامین کیهان‌فرد جانشین اطلاعات لشکر از جمله این شهدا هستند.‌‌[23]

محمد نبی رودکی فرماندهی لشکر 19 فجر در دوران دفاع مقدس را بر عهده داشت‌‌[24] و ‌اکنون سرتیپ دوم پاسدار ظهراب قنبری فرمانده لشکر 19 فجر است.‌‌[25]

[1]. گروه راویان تخریب‌چی لشکر 19 فجر استان فارس، سرنیزه‌های خاکی، تهران، مرکز اسناد و تحقیقات دفاع مقدس، 1402، ص 44.

[2]. همان، ص 45.

[3]. همان، ص 46.

[4]. رفاهت، علی‌رضا و حسین احمدی، «تاریخ شفاهی دفاع مقدس: روایت محمدنبی رودکی فرمانده لشکر 19 فجر»، تهران، مرکز اسناد و تحقیقات دفاع مقدس، 1402، ص 155 و 163.

[5]. گروه راویان تخریب‌چی لشکر 19 فجر استان فارس، همان، ص 46.

[6]. همان، ص 47.

[7]. رفاهت، علی‌رضا و حسین احمدی، همان، ص 241.

[8]. همان، ص 243.

[9]. گروه راویان تخریب‌چی لشکر 19 فجر استان فارس، همان، ص 47.

[10]. علایی، حسین، روند جنگ ایران و عراق، ج 2، تهران، مرز و بوم، 1391، ص 59.

[11]. رفاهت، علی‌رضا و حسین احمدی، همان، ص 290 و 295.

[12]. همان، ص 278 و 326.

[13]. نیازی، یحیی، جاده استراتژیک فاو - بصره، تهران، مرکز اسناد و تحقیقات دفاع مقدس، 1391، ص 32.

[14]. رفاهت، علی‌رضا و حسین احمدی، همان، ص 408.

[15]. همان، ص 413.

[16]. همان، ص 447 تا 450.

[17]. فوزی، یحیی و علی‌رضا لطف‌الله‌زادگان، روزشمار جنگ ایران و عراق - زمینه‌سازی در تدارک عملیات سرنوشت‌ساز، ج 43، تهران، مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، 1378، ص 18.

[18]. رفاهت، علی‌رضا و حسین احمدی، همان، ص 469.

[19].همان، ص 486.

[20]. همان، ص 610.

[21]. همان، ص 612.

[22]. خبرگزاری صداوسیما، «گرامیداشت شهدای گردان خط‌شکن لشکر 19 فجر»، 23 شهریور 1403، www.iribnews.ir/fa/news/4330269.

[23]. رفاهت، علی‌رضا و حسین احمدی، همان، ص 270 تا 272.

[24]. همان، ص 16.

[25]. خبرگزاری بسیج، «اهدای پرچم حضرت علی بن موسی‌الرضا (ع) به لشکر فجر»، 25 دی 1402، https://basijnews.ir/fa/news/9570696.