مفاهیم و اصطلاحات
میله مرزی
محسن شیرمحمد
3 دورہ
میله مرزی از جمله نشانههای تفکیک مرز هر کشور با کشور همسایه است؛ حکومت بعث همزمان با آغاز جنگ تحمیلی، میلههای مرزی بین عراق و ایران را جابجا کرد و از بین برد و پس از جنگ تحمیلی و در نهایت پس از سقوط صدام حسین، دوباره میلهگذاری مرزی انجام و مرز دو کشور مشخص شد.
با تشکیل قومیتها و زندگی اجتماعی، هر گروه برای خود محدوده مشخصی با نام مرز، معین کرد و حاکمیت خود را در آن تثبیت نمود.[1]
مفهوم مرز در گذشته با امروز متفاوت بود و مرز دو سرزمین به صورت یک خط مفهوم نداشت و معمولاً منطقه پهناور حد فاصل بین دو امپراتوری، منطقه سرحدی نامیده میشد. چون مرزها در گذشته به طور دقیق مشخص نبود، عنوان سرحد یا منطقه مرزی اطلاق میشد، ولی با گذشت زمان و پیشرفت توپوگرافی، کارتوگرافی و تولید وسایل دقیق برای تعیین دقیق مرز، حدود کشورها به طور دقیق، مشخص و نشانهگذاری شدند.[2] البته ازدیاد روزافزون جمعیت و نیاز فزاینده انسانها به منابع طبیعی موجب شد تا حکومتها در تعیین و علامتگذاری خطوط مرزی دقت بیشتری داشته باشند.
استقرار و تثبیت خط مرز دو کشور 4 مرحله دارد.[3] مرحله اول «تعریف مرز» است که دو طرف بر سر مکان تقریبی مرز به تفاهم میرسند. در این مرحله پدیدههای مشخص جغرافیایی مثل کوه، رود یا خطوط مدارات و نصفالنهارات به وسیله خطوط مستقیم به یکدیگر متصل میشوند.
در مرحله دوم و با استفاده از نقشههای بزرگمقیاس، عکسهای هوایی و تصاویر ماهوارهای، نقشه مرز با دقت ترسیم میشود. البته دوره زمانی بین این مرحله و مرحله اول ممکن است چندین دهه طول بکشد؛ به عنوان مثال چندین کشور آفریقایی که مرزهایشان در اواخر قرن ۱۹م تعریف و تعیین شده بود، اکنون در حال مشخص کردن حدود دقیق مرزهایشان با یکدیگر هستند.
مرحله بعدی تعیین مرز، علامتگذاری است. در این مرحله خط مرزی بر روی زمین پیاده و علامتگذاری میشود. این علامتگذاری، یک فرآیند پر هزینه است و تا هنگامی که کشورها در امتداد مرزهای خود با کشورهای همسایه دچار مشکل نشوند، به فرآیند علامتگذاری توجه خاصی نمیکنند.
در مناطق حساستر نیز که نیازمند علامتگذاری دقیق هستند، موانع سیمی کشیده میشود؛ در مواردی نیز دیوار ساخته میشود. این مرزهای حساس، به طور منظم نگاهبانی و بازرسی میشوند تا کارایی آنها حفظ شود. مرزهای ایران با افغانستان از جمله مرزهایی است که به دلیل شرایط خاص کشور افغانستان و به منظور جلوگیری از ورود مواد مخدر به کشور، طرح انسداد مرز و ایجاد موانع فیزیکی با هزینههای بسیار انجام شده است.
نوع، شکل، اندازه و رنگ خطوط مرزی با توافق دو کشور همسایه مشخص و در فواصل معین روی زمین نصب میشوند.[4] برای علامتگذاری مرز به طور معمول از تیرکها، ستونها و میلهها استفاده میشود.[5] علائم مرزی در مرزهای ایران با کشورهای همسایه به 4 طریق؛ میله منفرد در مرزهای خشکی، میله زوجی در مرزهای رودخانهای، میله سهجانبه در مرزهای مشترک سه کشور و گوی شناور در دریاچه سد ارس است.
میلههای مرزی نیز شامل سه نوع است. میله مرزی اصلی، میله اصلی و فرعی و میله مرزی متقاطع. میله مرزی اصلی به صورت فلزی یا سیمانی یا سنگی با هماهنگی دو کشور در نقاط مشخص و معین روی خط مرز نصب میشود. میله مرزی فرعی نیز به صورت فلزی یا سیمانی یا سنگی در حدفاصل دو میله اصلی نصب میشود تا خط مرز بهتر و سادهتر قابل شناسایی باشد. معمولاً شکل و اندازه میلههای فرعی با میلههای اصلی متفاوت است. میله مرزی متقاطع در فصل مشترک مرز 3 کشور نصب میشود.[6]
طول مرزهای ایران با همسایگانش 8755 کیلومتر، شامل 2700 کیلومتر مرز دریایی، 1893 کیلومتر مرز رودخانهای و 4162 کیلومتر مرز خشکی است.[7]
تعداد میلههای مرزی ایران با ترکیه 517،[8] با افغانستان 182،[9] با پاکستان 311،[10] با ترکمنستان 162،[11] با آذربایجان 138،[12] با ارمنستان 42[13] و با عراق 742 میله شامل 126 میله اصلی و 616 میله فرعی است.[14]
طول مرزهای دریایی ایران 2564 کیلومتر است که در سه بخش خلیج فارس، دریای عمان و دریای خزر قرار دارد. 258 کیلومتر با عربستان، 24 کیلومتر با عراق، 144 کیلومتر با کویت، 27 کیلومتر با بحرین، 268 کیلومتر با قطر و 330 کیلومتر با امارات در خلیج فارس است. 227 کیلومتر با عمان در تنگه هرمز، 204 کیلومتر با پاکستان، 102 کیلومتر با امارات و 456 کیلومتر با عمان در دریای عمان و 224 کیلومتر با آذربایجان و 300 کیلومتر با ترکمنستان نیز در دریای خزر است.[15]
در طول تاریخ، پرحادثهترین مرزهای ایران، مرزهای غربی بود و در چهار قرن گذشته، 25 جنگ گسترده بین ایران و عثمانی و بعد از تجزیه عثمانی، با عراق به وقوع پیوسته که آخرین آن در سال 1359 و جنگ تحمیلی عراق علیه ایران است.[16] محدوده مرزی ایران و عراق در قسمت شمالی از ارتفاعات دالامپرداغ که مرز مشترک ایران، ترکیه و عراق است، شروع شده و ۶۱۶ کیلومتر به سمت جنوب تا منطقه تنگه باویسی واقع در شمال قصر شیرین در استان کرمانشاه ادامه پیدا میکند.[17] میلههای مرزی در این بخش، از میله مرزی اصلی ۱۲۶ در مرز مشترک ایران، عراق و ترکیه آغاز و تا میله مرزی فرعی 5/62 در تنگه باویسی ادامه دارد. این قسمت از مرز ۲۴۵ میله مرزی دارد.[18]
در ادامه، محدوده مرزی تنگه باویسی در شمال سرپل ذهاب و غرب ثلاث باباجانی در استان کرمانشاه شروع و به طول ۵۱۸ کیلومتر به سمت جنوب تا دهلران در استان ایلام ادامه پیدا میکند.[19] میلههای مرزی در این بخش از میله مرزی فرعی 5/62 با مختصات جغرافیایی (76/۳۸۵۳۷۲۹ عرض جغرافیایی شمالی و 57/ ۵۶۴۲۰۹ طول جغرافیایی شرقی) واقع در تنگه باویسی آغاز و تا میله مرزی فرعی 20/24 با مختصات جغرافیایی (16/ 3610118 عرض جغرافیایی شمالی و74/68067 طول جغرافیایی شرقی) در دهلران ادامه دارد. در کل این بخش از مرز، ۲۶۸ میله مرزی وجود دارد.[20]
محدوده مرزی ایران و عراق در بخش سوم از منطقۀ دهلران در استان ایلام شروع شده و به طول ۴۷۴ کیلومتر به سمت جنوب تا دهانۀ فاو در آبادان ادامه پیدا میکند.[21] بخش عمدهای از مرز در این منطقه مرز آبی و منطبق بر خط تالوگ (خطالقعر) در قعر رودخانه اروندرود است.[22] میلههای مرزی در این بخش از میله مرزی فرعی 20/24 با مختصات جغرافیایی (16/ 3610118 عرض جغرافیایی شمالی و 74/ 68067 طول جغرافیایی شرقی) در دهلران آغاز و تا میله مرزی فرعی «یک» با مختصات جغرافیایی (12 / 3373034 عرض جغرافیایی شمالی و 77 798539 طول جغرافیایی شرقی) ادامه دارد. این قسمت ۲۱۸ میله مرزی دارد.[23]
بعد از پایان جنگ تحمیلی، بنا به دلایل مختلف از جمله از بین رفتن میلههای مرزی در طول مرز ایران و عراق و همچنین نامشخص بودن و اختلاف در برخی مناطق مرزی، برخی از مناطق ایران در تصرف عراق بود و برخی از مناطق عراق در تصرف ایران. از جمله مناطق تحت تصرف عراق، نفت شهر بود که به واسطه موقعیت جغرافیایی و نزدیک بودن به عراق مورد ادعای طرف مقابل بود. زینالقوس (زینالکش؛ جنوب قصر شیرین) نیز از جمله مناطق تحت تصرف ایران بود. این مناطق پس از حمله عراق به کویت، توسط نیروهای عراق تخلیه شد و ایران آنها را تصرف کرد. پس از مدتی، مناطقی از عراق که در تصرف ایران بود نیز تخلیه شد. بعد از سقوط صدام، بر اساس پیگیری و توافق طرفین[24] موضوع میلهگذاری بین ایران و عراق بر اساس توافقات دوجانبه قبلی و با توافق دو کشور و نظارت سازمان ملل و عقبنشینی دو کشور به مرزهای شناخته شده بینالمللی و معاهده حسن همجواری 13 ژوئن 1975 (23 خرداد 1354) انجام شد و با توجه به تخریب برخی میلههای مرزی زمینی و عدم لایروبی اروندرود در خلال جنگ تحمیلی، لازم بود برای ساخت مجدد میلهها در مرز زمینی و لایروبی اروندرود و اجرای عملیات هیدروگرافی (نقشهبرداری زیر آب) دو کشور با هم همکاری کنند.[25]
اسفند 1386 سندی به تصویب دو کشور رسید که بر اساس آن طرفین توافق کردند مسائل باقیمانده درباره مرز زمینی و رودخانهای بر اساس عهدنامه قبلی (1975 الجزایر) از طریق فعال کردن مکانیسم فنی و اجرایی حل شود؛ کمیسیونی نیز برای حل مشکلات مرزی تشکیل شد. این کمیسیون وظیفه داشت علائم جابجا شده را در محل اولیه نصب و مدارک آسیب دیده را بر اساس مدارک و نقشهها تجدید کند. گروههای دو کشور فعالیت خود را از اول اسفند 88 آغاز کردند و عملیات تجدید ساخت میلههای مرزی از مرز قصر شیرین آغاز و به سمت شمال و جنوب قصر شیرین ادامه یافت.[26]
در نیمه دوم سال 1389 با حضور هیئتهای کارشناسی ایران و عراق، مشکلات تعیین دقیق نقاط مرزی بررسی و حل شد؛ محل 642 میله مرزی جانمایی شد و برخی میلههای مرزی نیز که در جنگ تحمیلی هشت ساله آسیب دیده بود، ترمیم شد.[27]
عملیات تعیین دقیق خطوط مرزی بر اساس معاهده ۱۹۷۵ و نصب میلههای مرزی در سال ۱۳۹۱ به طور کامل به اتمام رسید و مورد توافق و امضای طرفین قرار گرفت. تنها منطقۀ باقیمانده، مناطق آبی از جمله اروندرود بود که میبایست پس از لایروبی و بر اساس قانون خطالقعر (تالوگ)، حدود مرزی طرفین مجدداً تعیین و مورد توافق قرار گیرد؛ در نهایت نیز در دی ۱۳۹۱ ایران و عراق در مورد لایروبی اروندرود توافق کردند.[28]
[1]. ستاره، جلال، مرزبانی، ج 1، تهران، معاونت تربیت و آموزش ناجا، چ دوم، 1389، ص 10.
[2]. محمدحسینی، مسعود، مرزهای ایران، تهران، انتشارات دانشگاه افسری و تربیت پاسداری امام حسین «ع»، 1391، ص 26.
[3]. همان، ص 29.
[4]. مرکز مطالعات خلیج فارس، «اصطلاحات مرزی»، http://www.persiangulfstudies.com/fa/pages/730.
[5]. محمدحسینی، مسعود، همان، ص 30
[6]. مرکز مطالعات خلیج فارس، همان.
[7]. ستاره، جلال، همان، ص 34
[8]. همان، ص 50.
[9]. همان، ص 41.
[10]. همان، ص 38.
[11]. همان، ص 43.
[12]. همان، ص 53.
[13]. محمدحسینی، مسعود، همان، ص 755.
[14]. همان، ص 157.
[15]. نامی، محمدحسن و اسفندیار حیدریپور، «الگوی جدید برای محاسبه دقیق مساحت و طول مرزهای کشور ج.ا.ایران»، فصلنامه علمی-پژوهشی جغرافیا (برنامهریزی منطقهای)، سال دوم، ش 2، بهار 1391، ص 242.
[16]. ستاره، جلال، همان، ص 47.
[17]. محمدحسینی، مسعود، همان، ص 159.
[18]. همان، ص 171.
[19]. همان، ص 219.
[20]. همان، ص 227.
[21]. همان، ص 250.
[22]. همان، ص 159.
[23]. همان، ص 256.
[24]. محققی، محمدحسن، اسرار مکتوم، تهران، انتشارات 27 بعثت، 1393، ص 479 و 480.
[25]. خبرگزاری مهر، «پاسخ متکی درباره میلهگذاری مرزی با عراق»، 22 اردیبهشت 1389، https://www.mehrnews.com/news/1081762.
[26]. همان.
[27]. روزنامه اعتماد، «95 درصد از میلههای مرزی ایران و عراق جانمایی شده است، 19 فروردین 1391،
https://www.magiran.com/article/2475164.
[28]. محققی، محمدحسن، همان، ص 479 و 480.
