صنایع موشکی
سجاد نادریپور
4 بازدید
موشکهای نازعات، مجتمع، شهاب 1، شهاب 2، شهاب 3، قدر، قیام، زلزال، فاتح 110، خلیج فارس، عاشورا، سجیل، هرمز، عماد، فاتح 313، خرمشهر، ذوالفقار، خرمشهر 2، فاتح مبین، زهیر، دزفول، حاج قاسم، خیبرشکن، ذوالفقار بصیر و رضوان از تولیدات صنعت موشکی کشور در طول دفاع مقدس و سالهای پس از آن است.
با گسترش جنگ شهرها و تجهیز عراق به موشک بهعنوان سلاحی تأثیرگذار در روند جنگ، حسن طهرانیمقدم ( شهید؛ فرمانده وقت واحد ادوات تیپ کربلا) در آبان 1362، مأموریت یافت با راهاندازی یگان موشکی سپاه پاسداران، زمینه تجهیز نیروهای ایران به فناوری موشکی و مقابله با حملات عراق را فراهم کند.[1]محسن رفیقدوست (وزیر وقت سپاه) نیز به همراه جمعی از فرماندهان و مسئولان عازم کشورهای لیبی و سوریه شدند تا موشک تهیه کنند. حافظ اسد (رئیسجمهور وقت سوریه) پذیرفت به نیروهای ایران آموزش دهد.[2] معمر قذافی (رئیسجمهور وقت لیبی) نیز پذیرفت در ازای حمله موشکی ایران به عربستان سعودی بدون دریافت پول، به ایران موشک دهد که البته ایران با این شرط موافقت نکرد.[3]
حسن طهرانیمقدم، در سال 1363 همراه با 13 نفر از همکارانش برای گذراندن دورههای آموزشی عازم سوریه شدند و در مدت 3 ماه توانستند دورههای آموزشی مورد نیاز نظیر «نقل و انتقالات و وصل کلاهک جنگی»، «فرماندهی سکو»، «مونتاژ و بارگیری موشک»، «تزریق»، «تست جنرال و جداگانه»، «نقشهبرداری»، «پرتاب» و «هواشناسی» برای شلیک موشکهای «اسکاد - بی» و «فراگ» را فرا گرفته و دی 1363 به ایران بازگردند.[4]
همزمان با اعزام نیروهای ایران به سوریه برای گذراندن دورههای آموزشی و دریافت موشک از لیبی، امیرعلی حاجیزاده (شهید؛ افسر جوانی از یگان توپخانه سپاه پاسداران)، با سازماندهی اولین یگان موشکی سپاه پاسداران با نام «حدید»، پادگان «شهید منتظری» در حوالی کرمانشاه و نزدیک جاده کامیاران را برای نگهداری موشکها و تجهیزات و استقرار نیروها در اختیار گرفت تا پس از بازگشتن نیروهای اعزامی به سوریه، نیروها و امکانات نیروهای یگان موشکی سپاه در آنجا مستقر شوند.[5]
با بازگشت نیروهای ایران از سوریه و همزمان با عملیات بدر، اولین موشک ایران، ۲۳ اسفند 1363 در حالی که عراق موج جدیدی از حملات به شهرها و از جمله به تهران را از سر گرفته بود، به ساختمان بانک رافدین در بغداد اصابت کرد. عراقیها از این حمله غافلگیر شدند و یک مقام بلندپایه این کشور در گفتگو با خبرنگار آمریکایی، حمله موشکی ایران به بغداد را تکذیب کرد و گفت: «خرابکاران ایرانی یک بمب در داخل ساختمان بانک کار گذاشته بودند که به ساختمان آسیب رساند، ولی کسی را زخمی نکرد». حتی سخنگوی وزارت خارجه آمریکا در واشنگتن نیز گفت: «ما چنین برداشت میکنیم که انفجار بغداد انفجاری داخلی بوده است، نه یک بمباران». مطبوعات کویت نیز نوشتند: «پرتاپ موشک به بغداد فقط یک ادعاست».[6]
ابتدا، واردات موشکی ایران تنها از کشور لیبی بود و شلیک موشکها نیز توسط کارشناسان نظامی این کشور صورت میگرفت، اما پس از مدتی و تحت فشار عراق، کارشناسان لیبیایی ایران را ترک کردند؛ در مجموع از 30 فروند موشک دریافتی از کشور لیبی، 21 فروند آن شلیک شد.[7] با خروج کارشناسان خارجی از کشور، ایران موشکهای مورد نیاز خود را از کره شمالی دریافت کرد[8] و از دی 1365، آنها توسط کارشناسان ایرانی شلیک شدند.[9]
در سال 1365، مأموران امنیتی استان کرمانشاه با دستگیری تعدادی از جاسوسان عراقی، متوجه شدند محل پادگان شهید منتظری کرمانشاه برای دشمن آشکار شده است. در پی این اطلاع، پادگان تخیله شد و جز تعدادی کمی از نیروها، کسی در پادگان نماند. چند روز بعد، پادگان هدف حمله هوایی عراق گرفت و 18 نفر از نیروهای یگان موشکی سپاه به شهادت رسیدند. عراق تا پایان جنگ، در چند نوبت دیگر، به تأسیسات موشکی ایران حمله کرد که ناموفق بود.[10]
همزمان با دریافت اولین محموله موشکهای ارسالی از لیبی، ایران فرآیند مهندسی معکوس و تحقیق و توسعه موشکی را آغاز کرد.[11] نیروهای یگان موشکی سپاه پاسداران و مرکز تحقیقات و مهندسی جنگ جهاد سازندگی، به موازات هم تلاشهایی برای ساخت موشک بومی انجام دادند؛ در ماههای پایانی جنگ، یگان موشکی سپاه موفق به تولید موشک «نازعات» با برد تقریبی 100 کیلومتر[12] و جهاد سازندگی موفق به تولید موشک (مجتمع «موشک جواب تجاوزات موشکی عراق») با سوخت جامد با برد 140 کیلومتر شد.[13]
از دیگر اقدامات ایران برای توسعه صنایع موشکی در جنگ تحمیلی، راهاندازی کارخانه تولید موشکی اسکاد -بی با کمک کره شمالی بود که اواخر سال 1366 و در اوج جنگ شهرها، عملیاتی شد؛ البته به دلیل تحریمها و فشارهای ناشی از جنگ و مسائل اقتصادی آن، موفقیت زیادی حاصل نشد.[14]
تا 31 فروردین 1367، ایران توانست 89 بار مناطق مختلفی از عراق را با موشک هدف قرار دهد؛ 80 موشک به سوی بغداد، 4 موشک بهسوی موصل، 2 موشک به سوی کرکوک، 2 موشک به سوی العماره و یک موشک به سوی تکریت شلیک شد.[15]
مهمترین مکانهای عراق که در دفاع مقدس مورد اصابت موشک قرار گرفتند، کارخانه سیمان در یک کیلومتری پالایشگاه کرکوک، ساختمان 18 طبقه بانک رافدین در بغداد، محوطه کاخ صدام، ساختمان جدید وزارت امور خارجه، مجتمع مسکونی افسران عالیرتبه ارتش عراق، مرکز رادیو و تلویزیون، مرکز رایانه وزارت دفاع، پالایشگاه نفتی الدوره، مرکز مخابرات بغداد، سازمان اطلاعات و امنیت، ستاد فرماندهی نیروی هوایی، ساختمانهای مرکزی نخستوزیری، وزارت دفاع و پادگانهای الرشید و غزلانی بود.[16]
پس از پایان جنگ تحمیلی، برنامههای ساخت موشکهای سوخت جامد و مایع به موازات هم پیش رفت. ایران در مرحله اول به منظور کسب دانش فنی، موافقتنامههای همکاری موشکی با روسیه، چین و کره شمالی امضا کرد و فناوری به کشور منتقل شد. برای مثال، کره شمالی با ساخت تأسیسات تولید سوخت مایع در اصفهان و سیرجان موافقت کرد. شرکتهای روسی نیز، تجهیزات آزمایشگاهی و تجهیزاتی مانند استیلهای خاص، ژئوسکوپ، سامانه هدایت موشک، موتور راکت، فناوری سوخت و ... در اختیار ایران قرار دادند.[17]
ایران در اولین گام برای تولید موشک در داخل، شهاب 1 را با برد 300 کیلومتر از روی موشک اسکاد- بی ساخت. کمتر از 2 سال بعد، موشک شهاب 2 با برد 500 کیلومتر ساخته شد. در ادامه، موشک شهاب 3، با الگوبرداری از موشک اسکاد- سی در سال 1377 تولید و در چند مرحله تکمیل شد تا اینکه برد آن به 2000 کیلومتر رسید. موشکهای «قدر»، «قیام»، «زلزال»، «فاتح 110»، «خلیج فارس»، «عاشورا»، «سجیل»، «هرمز»، «عماد»، «فاتح 313»، «خرمشهر»، «ذوالفقار»، «خرمشهر 2»، «فاتح مبین»، «زهیر»، «دزفول»، «حاج قاسم»، «خیبرشکن»، «ذوالفقار بصیر»، «رضوان»، «شفق»، «قدر 29»، « کروز هواپایه بلندبُرد حیدر»، «هایپرسونیک فتاح1 و2» و «خرمشهر ۴» از دیگر موشکهایی هستند که از دهه 80 شمسی تاکنون توسط سازمان هوافضای سپاه پاسداران انقلاب اسلامی تولید شدهاند.[18]
امروزه قدرت موشکی ایران به عنوان یکی از دستاوردهای بزرگ ایران اسلامی در عرصه فناویهای نظامی و قدرت دفاعی کشور است.
کتابهای هفدهمین روز (انتشارات شهید کاظمی)، خط مقدم (انتشارات شهید کاظمی)، مردی با آرزوهای دوربرد (انتشارات شهید کاظمی) و با دستهای خالی (نشر یا زهرا) از آثار مکتوبی است که در حوزه صنایع موشکی به رشته تحریر درآمده است.
مردی با آرزوهای دور برد، هفت دقیقه تا تلآویو، خط نورانی، پائیز 63، شهید غدیر، تنبیه و برگ برنده نیز برخی تولیدات تصویری درباره توانمندیهای موشکی ایران است.
[1]. یزدانی، غلامرضا، «تاریخچه تأسیس و توسعه توپخانه سپاه در جنگ»، فصلنامه نگین ایران، سال ششم، پاییز 1387، ش 26، ص 30 و31.
[2]. سنگوریزاده، کبری، «حمله ناکام به خانه موشکها؛ روایتی متفاوت از حمله 36 فروندی نیروی هوایی ارتش بعث عراق به اولین پادگان موشکی سپاه»، ماهنامه سرو، ش 23، آبان 1399، ص 36.
[3]. روزنامه ایران، «روایت رفیقدوست از شرط قذافی برای اهدای موشک به ایران»، سال بیست و پنجم، ش 6993، سهشنبه 16 بهمن 1397، ص 2.
[4]. سنگوریزاده، کبری، همان.
[5]. پورعباس، کامران، «نگاهی به مجاهدتهای سردار حاجیزاده از پیشگامان و بنیانگذاران صنعت موشکی ایران»، روزنامه کیهان، ش 23588، دوشنبه 7 خرداد 1403، ص 7.
[6]. یحیوی، سیدحسین، «جنگ شهرها»، فصلنامه نگین ایران، سال دهم، ش 36، بهار 1390، ص 32 و33.
[7]. غلامی، فتاح، «سردار بلالی، همرزم پدر موشکی ایران در گفتگو با جامجم: از مهندسی معکوس به تسخیر آسمان رسیدیم»، روزنامه جامجم، 6353، شنبه 21 آبان 1401، ص 2.
[8]. سنگوریزاده، کبری، «نگاهی به روابط ایران و کره شمالی در جنگ تحمیلی و مهمترین سلاحی که از آن کشور خریداری شد؛ موشکهای کُرهای»، ماهنامه سرو، ش 46، آذر 1401، ص 80.
[9]. جعفری، ریحانه، «نگاهی به زندگی سردار شهید حسن طهرانی مقدم از بدو تولد تا میانه جنگ تحمیلی؛ مردی با آرزوهای دوربرد»، ماهنامه سرو، ش 45، آبان 1401، ص 75.
[10]. سنگوریزاده، کبری، «حمله ناکام به خانه موشکها؛ روایتی متفاوت از حمله 36 فروندی نیروی هوایی ارتش بعث عراق به اولین پادگان موشکی سپاه»، همان، ص 38-40.
[11]. روزنامه رسالت، «سردار امیرعلی حاجیزاده مطرح کرد: خاطرهای از پدر موشکی ایران»، سال بیست و ششم، ش 7436، دوشنبه 28 آذر 1390، ص 1.
[12]. غلامی، فتاح، 1401، سردار بلالی، همرزم پدر موشکی ایران در گفت وگو با «جامجم»: از «مهندسی معکوس » به تسخیر آسمان رسیدیم، روزنامه جامجم، 6353، شنبه 21 آبان 1401، ص 2.
[13]. گروه پژوهش فصلنامه نگین ایران، «پشتیبانی و مهندسی جهاد به روایت تصاویر»، فصلنامه نگین ایران، سال سیزدهم، ش 51، زمستان 1393، ص 177.
[14]. باقری، ابراهیم و محمد قیصری، «ایالاتمتحده آمریکا و برساخت تهدید از برنامه دفاع موشکی ایران»، فصلنامۀ پدافند غیرعامل و امنیت، سال نهم، ش 33، زمستان 1399، ص 12.
[15]. سنگوریزاده، کبری، «نگاهی به روند رشد و توسعه توان موشکی ایران طی سه دهه (1363 تا 1391) به فرماندهی سردار شهید طهرانیمقدم؛ اقتدار موشکی؛ قیام سجیلها»، ماهنامه سرو، ش 45، آبان 1401، ص 65.
[16]. همان.
[17]. یاری، احسان، «الزامات ژئوپلیتیک و ضرورتهای راهبردی برنامه موشکی جمهوری اسلامی ایران در محیط آنارشیک نظام بینالملل»، فصلنامه علمی آفاق امنیت، سال دوازدهم، ش 42، بهار 1398، ص 43 و44.
[18]. سنگوریزاده، کبری، «نگاهی به روند رشد و توسعه توان موشکی ایران طی سه دهه (1363 تا 1391) به فرماندهی سردار شهید طهرانیمقدم؛ اقتدار موشکی؛ قیام سجیلها»، ماهنامه سرو، ش 45، آبان 1401، ص 68-65.
