قطعنامه 598، آخرین قطعنامه شورای امنیت سازمان ملل متحد به منظور پایان دادن به جنگ تحمیلی عراق علیه ایران است که در 29 تیر 1366 صادر شد و با پذیرش آن توسط ایران در 27 تیر 1367، میان دو کشور آتش‌بس برقرار شد.

16 روز پس از عملیات کربلای 4، نیروهای مسلح ایران عملیات کربلای 5 را در منطقه شلمچه طرح‌ریزی و اجرا کردند و در 15 شبانه‌روز، موفق شدند با دستیابی به اهداف پیش‌بینی شده، به توان نظامی عراق ضربه اساسی وارد کنند؛ به‌طوری‌که از مجموع 94 تیپ عراقی حاضر در عملیات، 16 تیپ به‌‌طور 100 درصد، 22 تیپ بیش از 60 درصد و 56 تیپ بین 10 تا 60 درصد منهدم شدند.⁠[1]

با شکست عراق در شلمچه، شرایط جدیدی در جنگ عراق و ایران ظهور کرد. زیرا، ارتش عراق در حالی شکست را پذیرفت که بر پایه تجربیات قبلی و شناخت از تاکتیک‌ها و روش‌های نیروهای مسلح ایران، پر مانع‌ترین خطوط دفاعی را در شرق بصره به‌وجود آورده بود و شکست در شرق بصره، بیش از آنکه یک شکست به‌شمار آید،   قابلت نظامی این کشور را در پرده ابهام قرار داد.⁠[2]

به همین دلیل، پس از عملیات کربلای 5، آمریکا منافع حیاتی خود را در خلیج ‌فارس با خطر جدی مواجه دید و از طریق شورای امنیت سازمان ملل و هماهنگی با اتحاد جماهیر شوروی، درصدد برآمد با پایان دادن به جنگ ایران و عراق، مانع پیروزی ایران در این جنگ شود. نظام‌های غربی و در رأس آنها آمریکا، قطعنامه 598 را در شورای امنیت به تصویب رساندند.⁠[3] شورای امنیت در جلسه 2750 خود در 29 تیر 1366 با حضور فرانسه، آرژانتین، بلغارستان، چین، کنگو، آلمان، غنا، ایتالیا، ژاپن، اتحاد جماهیر شوروی، امارات متحده عربی، انگلستان، آمریکا، ونزوئلا و زامبیا، قطعنامه 598 را به اتفاق آرا تصویب کرد.⁠[4]

بر اساس این قطعنامه: «شورای امنیت، با تأیید مجدد قطعنامه 582 (صادره 1986) خود، با ابراز نگرانی عمیق از اینکه علی‌رغم درخواست‌هایش برای آتش‌بس، منازعه بین ایران و عراق به شدت سابق با تلفات شدید انسانی و تخریب مادی ادامه دارد، با ابراز تأسف از آغاز و ادامه منازعه، همچنین با ابراز تأسف از بمباران مراکز صرفاً مسکونی غیرنظامی، حملات به کشتیرانی بی‌طرف یا هواپیماهای غیرنظامی، نقض قوانین بین‌المللی انسان‌دوستانه و دیگر قوانین ناظر بر درگیری مسلحانه، به‌ویژه کاربرد سلاح‌های شیمیایی برخلاف الزامات پروتکل 1925 ژنو، با ابراز نگرانی عمیق نسبت به احتمال تشدید و گسترش بیشتر منازعه، مصمم گردید به تمامی اقدامات نظامی بین ایران و عراق خاتمه بخشد، معتقد گردید که می‌باید یک راه‌حل جامع، عادلانه، شرافتمندانه و پایدار بین ایران و عراق به‌دست آید.

با یادآوری مفاد منشور ملل متحد، به‌ویژه تعهد همه دُوَل عضو به حل اختلافات بین‌المللی خود از راه‌های مسالمت‌آمیز، به‌نحوی‌که صلح و امنیت بین‌المللی و عدالت به مخاطره نیافتد، با حکم به اینکه در منازعه مابین ایران و عراق نقض صلح حادث شده است، با اقدام بر اساس مواد 39 و 40 منشور ملل متحد:

1- خواستار آن است که به‌عنوان اولین گام جهت حل‌وفصل مناقشه از راه مذاکره، ایران و عراق یک آتش‌بس فوری را رعایت کرده، به تمامی عملیات‌های نظامی در زمین، دریا و هوا خاتمه داده و تمامی نیروهای خود را بدون درنگ به مرزهای شناخته‌شده بین‌المللی بازگردانند.

2- از دبیرکل درخواست می‌کند که یک تیم ناظر ملل متحد را برای بررسی، تأیید و نظارت بر آتش‌بس و عقب‌نشینی نیروها اعزام نماید و همچنین از دبیرکل درخواست می‌نماید با مشورت طرفین درگیر، تدابیر لازم را اتخاذ نموده، گزارش آن را به شورای امنیت ارائه نماید.

3- مصرانه می‌خواهد اسرای جنگی آزاد شده و پس از قطع مخاصمات فعال کنونی، بر اساس کنوانسیون سوم ژنو 12 اوت 1949، بدون تأخیر به کشور خود بازگردانده شوند.

4- از ایران و عراق می‌خواهد با دبیرکل در اجرای این قطعنامه و در تلاش‌های میانجی‌گرانه برای حصول یک راه‌حل جامع، عادلانه و شرافتمندانه مورد قبول دو طرف در خصوص تمام موضوعات موجود، منطبق با اصول مندرج در منشور ملل متحد، همکاری نمایند.

5- از تمامی کشورهای دیگر می‌خواهد که حداکثر خویشتنداری را مبذول دارند و از هرگونه اقدامی که می‌تواند منجر به تشدید و گسترش بیشتر منازعه گردد، احتراز کنند و بدین‌ترتیب اجرای قطعنامه حاضر را تسهیل نمایند.

6- از دبیرکل درخواست می‌نماید که با مشورت با ایران و عراق، مسئله تفویض اختیار به یک هیئت بی‌طرف برای تحقیق راجع به مسئولیت منازعه را بررسی نموده و در اسرع وقت به شورای امنیت گزارش دهد.

7- ابعاد خسارات وارده در خلال منازعه و نیاز به تلاش‌های بازسازی با کمک‌های مناسب بین‌المللی، پس از خاتمه درگیری تصدیق می‌گردد و در این خصوص از دبیرکل درخواست می‌کند که یک هیأت کارشناسان را برای مطالعه موضوع بازسازی و گزارش به شورای امنیت تعیین نماید.

8- همچنین از دبیرکل درخواست می‌کند که با مشورت با ایران و عراق و دیگر کشورهای منطقه، راه‌های افزایش امنیت و ثبات منطقه را مورد مداقه قرار دهد.

9- از دبیرکل درخواست می‌کند که شورای امنیت را در مورد اجرای این قطعنامه مطلع نماید.

10- مصمم است برای بررسی اقدامات بیشتر جهت رعایت و اجرای این قطعنامه در صورت ضرورت جلسات دیگری مجدداً تشکیل دهد».⁠[5]

در این قطعنامه، شورا برای اولین‌بار احراز کرد که میان ایران و عراق نقض صلح اتفاق افتاده و برخلاف قطعنامه‌های پیشین، به‌جای استفاده از عبارت «وضعیت میان ایران و عراق»، از «منازعه میان ایران و عراق» استفاده کرد. همچنین این قطعنامه توصیه‌ای نبوده و حالت اجرایی داشت. در حقیقت، شورا در قعطنامه روشن کرد که آنچه انتظار دارد اجرای کل قطعنامه است و نه جزئی از آن. از دیگر نکات مثبت قطعنامه 598، تأکید بر تلاش برای جستجوی راه‌حلی عادلانه برای پایان مخاصمه و قرار دادن مفاد قطعنامه ذیل فصل هفتم منشور سازمان ملل متحد (فصل هفتم منشور ملل متحد، به شورای امنیت اجازه می‌دهد اقدامات نظامی و غیرنظامی را برای برقراری صلح و امنیت بین‌المللی انجام دهد) بود. البته عدم معرفی و محکوم کردن عراق به‌عنوان متجاوز و آغازگر جنگ و خواستن برقراری فوری آتش‌بس به‌عنوان پیش‌شرط مذاکرات، از نقاط ضعف این قطعنامه بود.⁠[6]

با پذیرش قطعنامه 598 از سوی ایران، سازمان ملل از یکسو در پی برقراری آتش‌بس بود و از سوی دیگر نیروی حافظ صلح ایجاد کرد.⁠[7]

گفته می‌شود میان مسئولین کشور در خصوص پذیرش یا رد قطعنامه 598، اختلاف‌نظر وجود داشت؛ علی‌اکبر ولایتی (وزیر امور خارجه وقت)، مخالف پذیرش قطعنامه بود، اما امام خمینی، رد آن از سوی ایران را به مصلحت نمی‌دانست؛⁠[8] در نهایت نیز در 20 مرداد 1366، ایران موضع رسمی خود در مورد قطعنامه 598 را در19 بند، به دبیرکل سازمان ملل متحد تقدیم کرد و در آن با نقد محتوایی قطعنامه و انتقاد از عملکرد ضعیف و جانبدارانه شورای امنیت این سازمان در قبال جنگ تحمیلی، ضمن قدردانی از تلاش‌های اعضای بی‌طرف شورای امنیت و اعلام آمادگی برای همکاری با سازمان در برقراری آتس‌بس، از پذیرش یا رد قطعنامه، خودداری کرد.⁠[9]

در مقابل، دولت عراق در نامه 7 شهریور 1366 به دبیرکل سازمان ملل، بدون قید و شرط قطعنامه 598 را پذیرفت و از آن استقبال کرد.⁠[10]

ناکامی‌های نظامی ایران در سال 1367 که با سقوط فاو آغاز شد و در ادامه با حملات سنگین عراق در جبهه جنوب و غرب و بازپس‌گیری مناطق تصرف‌شده توسط ایران، مداخله نظامی آمریکا و دیگر موارد،⁠[11] موجب شد تا در نهایت آیت‌الله سیدعلی خامنه‌ای (رئیس‌جمهور وقت)، در نامه 27 تیر 1367 خود خطاب به دبیرکل سازمان ملل، موافقت ایران با پذیرش قطعنامه 598 را اعلام کند.⁠[12]

25 تیر 1367، پیش از پذیرش قطعنامه 598 توسط ایران، به منظور هماهنگی بیشتر میان مسئولان کشور، جلسه‌ای با حضور جمعی از نمایندگان مجلس شورای ملی، وزیران، اعضای شورای نگهبان، نمایندگان مجلس خبرگان رهبری، اعضای جامعه مدرسین حوزه علمیه قم و جمعی از نظامیان در دفتر رئیس‌جمهور برگزار شد. در این جلسه، پس از سخنان رئیس‌جمهور، پیام محرمانه امام خمینی توسط حجت‌الاسلام سیداحمد خمینی قرائت شد. امام در پیام خود که مفاد آن 18 سال بعد منتشر شد، گزارش‌های مکرر مقامات نظامی و سیاسی ازجمله فرمانده کل سپاه، نخست‌وزیر، وزیر اقتصاد و وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی مبنی بر نبودن تجهیزات نظامی و بودجه کافی، عدم رغبت مردم برای حضور در جبهه‌های جنگ، شکست‌های مکرر نیروهای مسلح ایران از ارتش عراق، نبود چشم‌انداز روشن برای پیروزی در پنج سال آینده و استفاده گسترده دشمن از سلاح‌های شیمیایی و نبود وسایل خنثی‌کننده آن را از عوامل اتخاذ این «تصمیم تلخ» برشمرده و آن را برای خود «چون زهر کُشنده» دانستند. در پایان نیز به منظور مدیریت فضای عمومی کشور، به مقامات هشدار دادند هرگونه اظهارنظر مخالف موضع رسمی کشور، واکنش ایشان را در پی خواهد داشت.⁠[13]

  ابتدا، قرار بود اعلام پذیرش قطعنامه توسط رؤسای قوا مطرح شود و سپس امام خمینی از آن حمایت کنند، اما این پیشنهاد مورد موافقت امام قرار نگرفت⁠[14] و ایشان علی‌رغم مخالفت شخصی خود با پذیرش قطعنامه، در پیام به ملت ایران در سالگرد کشتار خونین مکه که دو روز پس از قبول قطعنامه صادر شد، تمام مسئولیت‌های این اقدام را بر عهده گرفتند.⁠[15]

پذیرش قطعنامه 598، منجر به برخی رخدادها در ماه‌های بعد شد که لغو تمام سخنرانی‌های عمومی امام خمینی تا پایان حیات ایشان،⁠[16] لغو حق تعزیرات حکومتی واگذارشده به قوه مجریه،⁠[17] استعفای میرحسین موسوی (نخست‌وزیر) و مخالفت امام خمینی با آن،⁠[18] صدور فرمان تشکیل دادگاه ویژه تخلفات جنگ خطاب به حجت‌الاسلام علی رازینی (شهید؛ رئیس وقت سازمان قضایی نیروهای مسلح) و اعدام اشخاصی که موجب شکست جبهه اسلام شدند توسط امام خمینی که منجر به محاکمه برخی افراد دخیل در سقوط شهر مهران و محاکمه اعضای سازمان مجاهدین خلق در جریان عملیات مرصاد   شد،⁠[19] صدور حکم رسیدگی به امور نظامیان متخلف و ارائه پیشنهاد تنبیه و تشویق خطاب به حجت‌الاسلام صادق خلخالی (نماینده مردم قم در مجلس شورای اسلامی) توسط حجت‌الاسلام هاشمی رفسنجانی فرمانده جنگ⁠[20] و ابلاغ سیاست‌های کلی نظام در دوران بازسازی توسط امام خمینی خطاب به مردم ایران،⁠[21] ازجمله این مواردند.

سقوط موقت قیمت دلار و طلا در بازار، از دیگر رخدادهای مهم پس از پذیرش قطعنامه 598 بود که منجر به ورشکستگی و حتی مرگ برخی فعالان و دلالان اقتصادی شد. در آن زمان معروف بود در بهشت‌ زهرا، قطعه‌ای به شماره 598 درست شده است.⁠[22]

پذیرش قطعنامه 598 توسط ایران، در سطح بین‌المللی نیز بازتاب یافت و کشورهای کویت،⁠[23] الجزایر،⁠[24] اسپانیا،⁠[25] بحرین،⁠[26] سوریه،⁠[27] زیمباوه،⁠[28] لهستان،⁠[29] سنت‌کیتس،⁠[30] یونان،⁠[31] آرژانتین،⁠[32] اندونزی،⁠[33] پاراگوئه،⁠[34] شوروی⁠[35] و سازمان کنفرانس اسلامی،⁠[36] 12 کشور عضو اتحادیه اروپا،⁠[37] هفت کشور شورای اتحادیه عرب⁠[38] و پنج عضو دائمی شورای امنیت سازمان ملل متحد،⁠[39] در پیام‌هایی جداگانه‌ای، از برقراری آتش‌بس میان عراق و ایران، استقبال کردند.

در نهایت اندکی پس از پذیرش قطعنامه 598 شورای امنیت، توسط ایران فرآیند حقوقی- سیاسی برقراری آتش‌بس میان دو کشور آغاز و منازعه نظامی فراگیر میان دو کشور متوقف شد.